भावमात्रविषयत्वेन विशेषणाददोष इति चेन्न । अभाववद्भावे ऽप्युपपत्तौ अन्यथासिद्धेः । इह घटे ज्ञानमिति प्रत्यये व्यभिचारापरिहाराच्च । बाधितो ऽयमिति चेन्न । अन्यथाप्रत्ययानुपलब्धेः । एतेन जात्यादिगोचरो विशिष्टव्यवहारः सम्बन्धिनियतो भावमात्रविषयाबाधितविशिष्टव्यवहारत्वात्सघटं भूतलमिति व्यवहारवदित्यपास्तम् । ज्ञातो घटः, अस्ति समवायः इत्यादौ व्यभिचारात् । *७,५२२* एते तन्तव एतत्पटसम्बद्धा एतदाश्रयत्वाद्भूतलवत्, अयं पट एतत्तन्तुसम्बद्ध एतदाश्रितत्वादेतदाश्रिततृणादिवदित्यप्यसत् । तन्तुपटयोराश्रयाश्रयिभावासिद्धेः । इह तन्तुष्वयं पट इति व्यवहारसिद्धतत्प्रत्यात्तत्सिद्धिरिति चेन्न । इह समवाये ऽस्तित्वमित्यादौ व्यभिचारात् । भूतलरूपादयो भूतलसम्बद्धा भूतलविशेषणत्वात् घटवदित्यपि, भूतलविशेषणे ज्ञाने व्यभिचारादयुक्तम् । इह तन्तुष पट इत्यादिप्रत्यय एतञ्जनकसंयोगत्वरहितसम्बन्धजन्य इहेतिप्रत्ययत्वादिह कुण्डे बदराणीति प्रत्ययवत् । नचेह भूतले घटाभाव इति प्रत्यये व्यभिचारः तत्रापि चक्षुर्भूतलसंयोगादिजन्यत्वस्य सत्त्वात्, इत्यपि न युक्तम्, अयं पट एतज्जनकतन्तुरहितोपादानजन्यः पटत्वात्पटान्तरवदित्याभाससमानयोगक्षेमत्वात् । रूपादयः सम्बन्धवन्तः प्रमेयत्वाद्घटवदित्यप्यनुपपन्नम्, समवायाभावयोर्व्यभिचारात् । तत्रापि विशेषणविशेष्यभावाभ्युपगमान्नेति चेन्न, तस्य परेण सम्बन्धत्वानङ्गीकारात् । अङ्गीकारे वा तेनैवार्थान्तरत्वात् । मतुबर्थस्याभावाद्बाधितविषयत्वाच्च । समवायः स्वेनैव सम्बन्धी (इत्यादि) स्यादिति निरस्तम् । इदं चक्षुरेतज्जन्यसंयोगज्ञानत्वरहितसम्बन्धज्ञानजनकं चक्षुष्ट्वादन्यचक्षुर्वत्, अहं मन्निष्ठसंयोगज्ञानत्वरहितसम्बन्धज्ञानवानात्मत्वादात्मान्तरवत्, अयं काल इदानीन्तनसंयोगज्ञानत्वरहितसम्बन्धज्ञानवान्कालत्वादन्यकालवत् इत्यादीनि, आभाससमानयोगक्षेमत्वात्, विशेषणविशेष्यभावादिनार्थान्तरत्वाच्चापास्तानि । संयोगत्वं सम्बन्धव्यावृत्तम् जातित्वाद्गोत्ववदिति सिद्धसाधनम् । जातेः प्रतिव्यक्तिनियतत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेनैकस्य संयोगत्वस्य संयोगान्तराद्वयावृत्तेः, विशेषणविशेष्यभावादितो व्यावृत्तेश्च । विवादाध्यासिता मृत् घटसम्बद्धा द्रव्यत्वादाकाशवदिति च घटान्तरसंयोगेनार्थान्तरम् । एतद्घटसम्बद्धेति निर्देशे ऽप्येतद्घटसम्बन्धमलब्ध्वा विनष्टद्रव्ये ऽनैकान्तिकम् । तत्रापि परम्परासम्बन्धो ऽस्तीति चेत् । तर्हि सिद्धसाधनम् । मृत्संयुक्तभूतलस्य घटसंयुक्तत्वात् । *७,५२३* तन्तुपटौ नित्यसम्बद्धौ द्रव्यत्वादाकाशवदिति, दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वादपास्तम् । संयोगः स्वव्यतिरिक्तसम्बन्धाद्भिन्नः प्रमेयत्वाद्घटवदित्यत्र स्वव्यतिरिक्तपदेन स्वान्योन्याभावविवक्षायां सिद्धसाधनता । एकस्य संयोगस्य संयोगान्तराद्भिन्नत्वात् । संयोगत्वरहितत्वविवक्षायामप्रसिद्धविशेषणत्वम् । विशेषणविशेष्यभावादिना तत्समाधाने तेनैव सिद्धसाधनम् । अयं संयोग एतदन्यसंयोगत्वरहितसम्बन्धान्यो मेयत्वाद्घटवत् इत्याद्याश्च, आभाससमानयोगक्षेमत्वादुपेक्षणीयाः । तदेवं समवाये प्रमाणाभावान्न भेदपक्षो ऽङ्गीक्रियते । *७,५३१* ननूक्तमत्राभेदपक्षो ऽपि तर्हि नाङ्गीकार्यो विशेषे प्रमाणाभावादिति तत्राह येनेति ॥ येन प्रत्यक्षसिद्धेन व्यवहारो ऽखिलो भवेत् । भावाभावविभागेन यं विना न कथञ्चन । एतद्दृशे विशेषे ऽस्मिन् को द्वेषो वादिनां भवेत्
bhāvamātraviṣayatvena viśeṣaṇādadoṣa iti cenna / abhāvavadbhāve 'pyupapattau anyathāsiddheḥ / iha ghaṭe jñānamiti pratyaye vyabhicārāparihārācca / bādhito 'yamiti cenna / anyathāpratyayānupalabdheḥ / etena jātyādigocaro viśiṣṭavyavahāraḥ sambandhiniyato bhāvamātraviṣayābādhitaviśiṣṭavyavahāratvātsaghaṭaṃ bhūtalamiti vyavahāravadityapāstam / jñāto ghaṭaḥ, asti samavāyaḥ ityādau vyabhicārāt / *7,522* ete tantava etatpaṭasambaddhā etadāśrayatvādbhūtalavat, ayaṃ paṭa etattantusambaddha etadāśritatvādetadāśritatṛṇādivadityapyasat / tantupaṭayorāśrayāśrayibhāvāsiddheḥ / iha tantuṣvayaṃ paṭa iti vyavahārasiddhatatpratyāttatsiddhiriti cenna / iha samavāye 'stitvamityādau vyabhicārāt / bhūtalarūpādayo bhūtalasambaddhā bhūtalaviśeṣaṇatvāt ghaṭavadityapi, bhūtalaviśeṣaṇe jñāne vyabhicārādayuktam / iha tantuṣa paṭa ityādipratyaya etañjanakasaṃyogatvarahitasambandhajanya ihetipratyayatvādiha kuṇḍe badarāṇīti pratyayavat / naceha bhūtale ghaṭābhāva iti pratyaye vyabhicāraḥ tatrāpi cakṣurbhūtalasaṃyogādijanyatvasya sattvāt, ityapi na yuktam, ayaṃ paṭa etajjanakatanturahitopādānajanyaḥ paṭatvātpaṭāntaravadityābhāsasamānayogakṣematvāt / rūpādayaḥ sambandhavantaḥ prameyatvādghaṭavadityapyanupapannam, samavāyābhāvayorvyabhicārāt / tatrāpi viśeṣaṇaviśeṣyabhāvābhyupagamānneti cenna, tasya pareṇa sambandhatvānaṅgīkārāt / aṅgīkāre vā tenaivārthāntaratvāt / matubarthasyābhāvādbādhitaviṣayatvācca / samavāyaḥ svenaiva sambandhī (ityādi) syāditi nirastam / idaṃ cakṣuretajjanyasaṃyogajñānatvarahitasambandhajñānajanakaṃ cakṣuṣṭvādanyacakṣurvat, ahaṃ manniṣṭhasaṃyogajñānatvarahitasambandhajñānavānātmatvādātmāntaravat, ayaṃ kāla idānīntanasaṃyogajñānatvarahitasambandhajñānavānkālatvādanyakālavat ityādīni, ābhāsasamānayogakṣematvāt, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādinārthāntaratvāccāpāstāni / saṃyogatvaṃ sambandhavyāvṛttam jātitvādgotvavaditi siddhasādhanam / jāteḥ prativyaktiniyatatvasya vakṣyamāṇatvenaikasya saṃyogatvasya saṃyogāntarādvayāvṛtteḥ, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādito vyāvṛtteśca / vivādādhyāsitā mṛt ghaṭasambaddhā dravyatvādākāśavaditi ca ghaṭāntarasaṃyogenārthāntaram / etadghaṭasambaddheti nirdeśe 'pyetadghaṭasambandhamalabdhvā vinaṣṭadravye 'naikāntikam / tatrāpi paramparāsambandho 'stīti cet / tarhi siddhasādhanam / mṛtsaṃyuktabhūtalasya ghaṭasaṃyuktatvāt / *7,523* tantupaṭau nityasambaddhau dravyatvādākāśavaditi, dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvādapāstam / saṃyogaḥ svavyatiriktasambandhādbhinnaḥ prameyatvādghaṭavadityatra svavyatiriktapadena svānyonyābhāvavivakṣāyāṃ siddhasādhanatā / ekasya saṃyogasya saṃyogāntarādbhinnatvāt / saṃyogatvarahitatvavivakṣāyāmaprasiddhaviśeṣaṇatvam / viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādinā tatsamādhāne tenaiva siddhasādhanam / ayaṃ saṃyoga etadanyasaṃyogatvarahitasambandhānyo meyatvādghaṭavat ityādyāśca, ābhāsasamānayogakṣematvādupekṣaṇīyāḥ / tadevaṃ samavāye pramāṇābhāvānna bhedapakṣo 'ṅgīkriyate / *7,531* nanūktamatrābhedapakṣo 'pi tarhi nāṅgīkāryo viśeṣe pramāṇābhāvāditi tatrāha yeneti // yena pratyakṣasiddhena vyavahāro 'khilo bhavet / bhāvābhāvavibhāgena yaṃ vinā na kathañcana / etaddṛśe viśeṣe 'smin ko dveṣo vādināṃ bhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.