तदभावश्चेति चार्थः । यो मूर्तद्रव्याणि तदभावांश्चाङ्गीकरोति तेनावश्यं तदतिरिक्ताकाशो ऽङ्गीकर्तव्य एव । यस्मात्तानि सर्वदाऽकाशे स्थितानि तेनेति योजना । *८,४८५फ़्।* इदमुक्तं भवति । एकस्मिन् पतत्रिणि पतति द्वितीयेन पतत्रिणा कुत्र पतितव्यमिति वाच्यम् । यत्रासौ नास्ति तत्रेति चेत्तर्हि येनाधिकरणेनैक्य पतत्रिणो ऽभावः परस्य च भावो विशिष्यते तदर्थान्तरमङ्गीकरणीयम् । स एव प्रदेशरूप आकाश इति कथं तदनभ्युपगमः । किञ्चेह पक्षी नेह पक्षीति मूर्ततदभावाश्रयतया प्रदेशः साक्षिसिद्धः कथमपह्नोतुं शक्यते । अपि च किं मूर्तद्रव्यस्य प्रागभाव आकाशः किंवा प्रध्वंसो यद्वात्यन्ताभावः अथवान्योन्याभावः । न प्रथमद्वितीयौ । सृष्टयुत्तरकाले निराकाशत्वप्रसङ्गात् । प्रागभावप्रध्वंसाभावयोरुपादाननिष्ठत्वेन तत्राकाशबुद्धेरन्यत्र तदभावस्य चापत्तेः । न तृतीयः । क्वचित्कदाचिन्मूर्तसद्भावे तदत्यन्ताभावानुपपत्तेः । नचतुर्थः । घटान्योन्याभावो हि पटस्तन्निष्ठो वेति तत्राकाशबुद्धिप्रसङ्गात् । मूर्तद्रव्यसंसर्गाभावमात्रमाकाश इति चेत्तर्हि उत्पततः पतत्रिणः केन संसर्गो येन तदभावस्याकाशत्वं स्यादित्यवश्याश्रयणीयः प्रदेश इति । तदेवमाकाशस्याभूत्वाभवनरूपोत्पत्तिरुयक्तेति सिद्धम् । *८,४८७* अस्त्वेवं परकृतमपव्याख्यानम् । कस्तर्ह्याकाशशब्दार्थः का च तस्य पराधीनविशेषाप्तिरित्यत आह अत इति ॥ अत आकाशशब्दोक्तस्तद्देवो ऽत्र विनायकः । देहोत्पत्त्या समुत्पन्न इति श्रुत्याभिधीयते
tadabhāvaśceti cārthaḥ / yo mūrtadravyāṇi tadabhāvāṃścāṅgīkaroti tenāvaśyaṃ tadatiriktākāśo 'ṅgīkartavya eva / yasmāttāni sarvadā'kāśe sthitāni teneti yojanā / *8,485f.* idamuktaṃ bhavati / ekasmin patatriṇi patati dvitīyena patatriṇā kutra patitavyamiti vācyam / yatrāsau nāsti tatreti cettarhi yenādhikaraṇenaikya patatriṇo 'bhāvaḥ parasya ca bhāvo viśiṣyate tadarthāntaramaṅgīkaraṇīyam / sa eva pradeśarūpa ākāśa iti kathaṃ tadanabhyupagamaḥ / kiñceha pakṣī neha pakṣīti mūrtatadabhāvāśrayatayā pradeśaḥ sākṣisiddhaḥ kathamapahnotuṃ śakyate / api ca kiṃ mūrtadravyasya prāgabhāva ākāśaḥ kiṃvā pradhvaṃso yadvātyantābhāvaḥ athavānyonyābhāvaḥ / na prathamadvitīyau / sṛṣṭayuttarakāle nirākāśatvaprasaṅgāt / prāgabhāvapradhvaṃsābhāvayorupādānaniṣṭhatvena tatrākāśabuddheranyatra tadabhāvasya cāpatteḥ / na tṛtīyaḥ / kvacitkadācinmūrtasadbhāve tadatyantābhāvānupapatteḥ / nacaturthaḥ / ghaṭānyonyābhāvo hi paṭastanniṣṭho veti tatrākāśabuddhiprasaṅgāt / mūrtadravyasaṃsargābhāvamātramākāśa iti cettarhi utpatataḥ patatriṇaḥ kena saṃsargo yena tadabhāvasyākāśatvaṃ syādityavaśyāśrayaṇīyaḥ pradeśa iti / tadevamākāśasyābhūtvābhavanarūpotpattiruyakteti siddham / *8,487* astvevaṃ parakṛtamapavyākhyānam / kastarhyākāśaśabdārthaḥ kā ca tasya parādhīnaviśeṣāptirityata āha ata iti // ata ākāśaśabdoktastaddevo 'tra vināyakaḥ / dehotpattyā samutpanna iti śrutyābhidhīyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.