विमतमनिर्वाच्यं बाध्यत्वादित्याद्यनुमानेन शुक्तिरजतादेरनिर्वाच्यत्वं साध्यते चेदनवस्था भविष्यति । कथम् । सैव हि अप्रसिद्धविशेषणतापरिहारार्थानुमानपरम्पराद्वारिका प्रसिद्धैवेत्यर्थः । यदत्र वक्तव्यं तत्प्रथमसूत्र एवास्माभिरभिहितम् । आगममपाकरोति नचेति ॥ नचागमस्तदर्थो ऽस्ति ॥। तदर्थो ऽनिर्वचनीयार्थः । अनुपलम्भादिति भावः । ननु कथं नास्ति । नासदासीन्नोसदासीत्तदानीमित्यागमस्य विद्यमानत्वादित्यत आह नासदिति ॥ *८,५३३* ॥। नासदासीन्न तद् वदेत् इत्यागम इति शेषः । तत् अनिर्वाच्यं वस्तु । अयं भावः । पदसमन्वयबलेन प्रतीतः पदार्थसंसर्गो हि वाक्यार्थो नापरः । अन्यथार्ऽथापत्त्यादेरप्यागमान्तर्भावप्रसङ्गात् । अत्र च प्रलये सदाद्यभावमात्रं वाक्यात्प्रतीयते न पुनरनिर्वाच्यं वस्तु । ततो नायमागमो ऽनिर्वाच्यार्थ इति । मा भूदयमागमो ऽनिर्वचनीयार्थः । तथाप्येतद्वचनबलेनानिर्वचनीयार्थः सेत्स्यति । तथाहि । अत्र तावत्प्रलये सदसदभाव; प्रतिपाद्यते । तत्सामर्थ्यात्तदा विद्यमानस्यार्थस्य सत्त्वासत्त्वप्रतिषेधावगतौ परिशेषादनिर्वाच्यत्वावगतेः । नच तदा वस्तुमात्राभावः । पुनः सृष्टयनुपपत्तेः । अभावस्याङ्गीकार्यत्वाच्च । *८,५३४* परिशेषश्चार्थापत्तिरनुमानं वेत्याशङ्कते परिशेषादिति ॥ परिशेषादनिर्वाच्यं यदि सिद्धयेत् ॥। परिशेषादनिर्वाच्यं वस्तु सिद्धयेदित यद्युच्यत इति सम्बन्धः । अत्र ब्रूमः । भवेदिदं यद्यत्र सदसच्छब्दौ प्रतीतार्थौ स्याताम् । नचैवम् । प्रत्यक्षाप्रत्यक्षपञ्चमहाभूतपरत्वात् । "न सत्तन्नासदुच्यतेऽ; इत्यादौ तत्र प्रयोगात् । कुत एतदिति चेत्प्रतीतार्थत्वे ऽनिष्यप्रसङ्गादितयाशयवानाह परात्मन इति ॥ ॥। परात्मनः
vimatamanirvācyaṃ bādhyatvādityādyanumānena śuktirajatāderanirvācyatvaṃ sādhyate cedanavasthā bhaviṣyati / katham / saiva hi aprasiddhaviśeṣaṇatāparihārārthānumānaparamparādvārikā prasiddhaivetyarthaḥ / yadatra vaktavyaṃ tatprathamasūtra evāsmābhirabhihitam / āgamamapākaroti naceti // nacāgamastadartho 'sti ... tadartho 'nirvacanīyārthaḥ / anupalambhāditi bhāvaḥ / nanu kathaṃ nāsti / nāsadāsīnnosadāsīttadānīmityāgamasya vidyamānatvādityata āha nāsaditi // *8,533* ... nāsadāsīnna tad vadet ityāgama iti śeṣaḥ / tat anirvācyaṃ vastu / ayaṃ bhāvaḥ / padasamanvayabalena pratītaḥ padārthasaṃsargo hi vākyārtho nāparaḥ / anyathār'thāpattyāderapyāgamāntarbhāvaprasaṅgāt / atra ca pralaye sadādyabhāvamātraṃ vākyātpratīyate na punaranirvācyaṃ vastu / tato nāyamāgamo 'nirvācyārtha iti / mā bhūdayamāgamo 'nirvacanīyārthaḥ / tathāpyetadvacanabalenānirvacanīyārthaḥ setsyati / tathāhi / atra tāvatpralaye sadasadabhāva; pratipādyate / tatsāmarthyāttadā vidyamānasyārthasya sattvāsattvapratiṣedhāvagatau pariśeṣādanirvācyatvāvagateḥ / naca tadā vastumātrābhāvaḥ / punaḥ sṛṣṭayanupapatteḥ / abhāvasyāṅgīkāryatvācca / *8,534* pariśeṣaścārthāpattiranumānaṃ vetyāśaṅkate pariśeṣāditi // pariśeṣādanirvācyaṃ yadi siddhayet ... pariśeṣādanirvācyaṃ vastu siddhayedita yadyucyata iti sambandhaḥ / atra brūmaḥ / bhavedidaṃ yadyatra sadasacchabdau pratītārthau syātām / nacaivam / pratyakṣāpratyakṣapañcamahābhūtaparatvāt / "na sattannāsaducyate'; ityādau tatra prayogāt / kuta etaditi cetpratītārthatve 'niṣyaprasaṅgāditayāśayavānāha parātmana iti // ... parātmanaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.