अचेतनानामपि पदानां यदि पुनर्व्यापारो विरम्यव्यापारो ऽङ्गीक्रियते तदा पृच्छामो ऽनुक्तानामपि पदानां पदार्थादिप्रतिपादने व्यापारः कुतो न भवतीति । उत्तरमाशङ्कते उक्त इति ॥ उक्ते बुद्धिस्थताहेतोर्यदि व्यापार इष्यते भावे क्तप्रत्ययः । बुद्धिस्थता बुद्धिविषयता । पदानि हि ज्ञातकरणानि न तु चक्षुरादिवत्सत्तामात्रेण । उक्तिस्तु(श्च तज्ज्ञा)ज्ञानोपावय इत्यतो ऽनुक्तौ ज्ञातत्वाभावान्न व्यापार इत्याशयः । इति यदीष्यत इति सम्बन्धः । *९,५२१* पुनः सिद्धान्ती पृच्छति बुद्धिस्थत्वायेति ॥ बुद्धिस्थत्वाय यत्नं न कथं कुर्युः पुरैव च पदार्थबोधनादिव्यापाराय यत्पदानां ज्ञातत्वमावश्यकम्, तदर्थं तानि पदान्युक्तेः प्रागेव यत्नं कथं न कुर्युरिति च त्वां पृच्छामः । उक्तिं विनापि बुद्धिविषयतायै कुतो यत्नं न कुर्युरिति प्रश्नार्थः । यद्वा बुद्धिविषयत्वाय यदुच्चारणं तदर्थं तूष्णीं स्थितं कुतो न प्रेरयन्तीति । उत्तरं शङ्कते पुरुषेति ॥ पुरुषाधीनता तेषां यदि ॥। स्यादेतद्यदि पदानि चेतनानि स्युः । नचैवम् । अतो वक्तृपुरुषायत्तान्येव । स यदोच्चारणेन व्यनक्ति तदा श्रोतृबुद्धिस्थानि भूत्वा पदार्थप्रतिपादनादिव्यापारवन्ति भवन्ति । नतु स्वयं किमपि कुर्वन्तीति । एवं तर्ह्यन्वयबोधनरूपो ऽपि विरम्यव्यापारो न तेषामुपपद्यत इत्याह पश्चाच्चेति ॥ ॥। पश्चाच्च सा समा
acetanānāmapi padānāṃ yadi punarvyāpāro viramyavyāpāro 'ṅgīkriyate tadā pṛcchāmo 'nuktānāmapi padānāṃ padārthādipratipādane vyāpāraḥ kuto na bhavatīti / uttaramāśaṅkate ukta iti // ukte buddhisthatāhetoryadi vyāpāra iṣyate bhāve ktapratyayaḥ / buddhisthatā buddhiviṣayatā / padāni hi jñātakaraṇāni na tu cakṣurādivatsattāmātreṇa / uktistu(śca tajjñā)jñānopāvaya ityato 'nuktau jñātatvābhāvānna vyāpāra ityāśayaḥ / iti yadīṣyata iti sambandhaḥ / *9,521* punaḥ siddhāntī pṛcchati buddhisthatvāyeti // buddhisthatvāya yatnaṃ na kathaṃ kuryuḥ puraiva ca padārthabodhanādivyāpārāya yatpadānāṃ jñātatvamāvaśyakam, tadarthaṃ tāni padānyukteḥ prāgeva yatnaṃ kathaṃ na kuryuriti ca tvāṃ pṛcchāmaḥ / uktiṃ vināpi buddhiviṣayatāyai kuto yatnaṃ na kuryuriti praśnārthaḥ / yadvā buddhiviṣayatvāya yaduccāraṇaṃ tadarthaṃ tūṣṇīṃ sthitaṃ kuto na prerayantīti / uttaraṃ śaṅkate puruṣeti // puruṣādhīnatā teṣāṃ yadi ... syādetadyadi padāni cetanāni syuḥ / nacaivam / ato vaktṛpuruṣāyattānyeva / sa yadoccāraṇena vyanakti tadā śrotṛbuddhisthāni bhūtvā padārthapratipādanādivyāpāravanti bhavanti / natu svayaṃ kimapi kurvantīti / evaṃ tarhyanvayabodhanarūpo 'pi viramyavyāpāro na teṣāmupapadyata ityāha paścācceti // ... paścācca sā samā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.