तथाप्येकपर्वतसंयोगिता द्वयोरस्तीति चेन्न । तथा सत्यग्न्यर्थिनो नियमेन प्रदेशविशेषे प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । धूम एव धूमत्वेन मूले ऽग्निमान्साध्यत इति चेत् । किमेषा लौकिकी प्रतीतिः । आहोस्वित्समयसिद्धये विपरिणामः क्रियते । न प्रथमः । लौकिका ह्यूर्ध्वदेशं धूमवन्तमवलोक्याधोदेशं वह्निमन्तमवगच्छन्ति । न द्वितीयः । निर्मूलत्वात् । अपि च देहादीनां तावत्परेण क्षणिकता स्वीक्रिय(ऽऽस्थीय)ते । तत्र पतनकमर्णा गुरुत्वानुमानं दुर्घटं स्यात् । नहि तयोः कालतः सामानाधिकरण्यम् । कार्यकारणभावात् । नापि देशतः । विभिन्नद्रव्याश्रयत्वात् । अतः कस्यचिद्विभिन्नाश्रयेणैवाविनाभावः । *९,१०९* ननु व्यधिकरणस्य पक्षधर्मता नास्तीति चेन्मा भूत् । तन्नियमस्य निर्निबन्धनत्वात् । तथा सति साध्य(स्य)नियतदेशता कथं सिद्धयेदिति चेद्वयाप्तिस्वभावादिति ब्रूमः । यथा हि । यत्कृतकं तदनित्यमिति सामानाधिकरण्यमन्तर्भाव्य व्याप्तेः कृतकत्वं स्वाश्रय एवानित्यत्वं गमयति । तथा कृत्तिकोदयो व्यधिकरणयैव रोहिण्युदयासत्त्या व्याप्त इति तौ तथैव गमयति । यथा च सामानाधिकरण्ये ऽप्यस्ति प्रदेशादिनियमस्तथा वैयधिकरण्ये ऽपीति को दोषः । तस्माद्यत्रेदं तत्रेदमितिवद्यदेदं तदेदमितिवत् यदेवं तदेवमितिवच्च यदीदं तर्हीदमिति व्याप्तिसम्भवात् । व्याप्त्यनुरोधेनैव हेतुसिद्धेरावश्यकतया पक्षधर्मतानावश्यकत्वाद्युक्तं व्यधिकरणस्यापि हेतुत्वमिति । *९,११०* तथा साध्यविशेषणस्याप्रसिद्धावपि । तथाहि । साध्यविशेषणशप्रसिद्धेः कुतो दूषणत्वात् । किं विश्वं सदसद्विलक्षणं बाध्यत्वादित्यादेरपि प्रामाण्यप्रसङ्गात् । उत साध्यविशेषणाप्रसिद्धौ तत्सन्देहानुपपत्तौ पक्षत्वानुपपत्तेर्हेतोः पक्षधर्मत्वानुपपत्तिप्रसक्तेः । अथवा साध्यविशेषणाप्रसिद्धौ तेन साधनस्य व्याप्तिप्रतीत्यनुपपत्तिप्रसङ्गात् । यद्वा प्रतिज्ञावाक्यस्याप्रतीतपदार्थकत्वेनाबोधकत्वापत्तेः । आद्यं दूषयति अन्यदिति ॥ अन्यत् सदसतोर्विश्वमिति च व्याहतेरमा सन्न भवतीत्युक्ते ऽसत्त्वमुक्तं भवेत् (स्यात्स)सत्त्वप्रतिक्षेपरूपत्वादसत्त्वस्य । पुनरसन्न भवतीत्युक्ते स्ववचनव्याहतिः । एवमसन्न भवतीत्युक्त्या द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयत इति सत्त्वं लभ्यते । पुनः सन्न भवतीत्युक्ते स्वव्याहतिरेव । तदेवं विश्वं सदसतोः सकाशादन्यत् सदसच्च न भवतीत्येषा प्रतिज्ञा स्वव्याहतेरेव अमा(ऽप्रमा) साधनाङ्गं न भवति । नतु विशेषणस्य सदसद्वैलक्षण्यलक्षणस्याप्रसिद्धत्वेन । कुतः । स्वव्याहतिर्हि मे माता वन्ध्येत्यादौ दूषणत्वेन सम्प्रतिपन्ना । स्ववचनस्वन्यायस्वक्रियास्वसिद्धान्तप्रमाणान्तराप्रतिहताया एवोक्तेः साधनदूषणाङ्गत्वात् । नहि स्वविषविमूर्छिता भुजङ्गी परं दशति । नच दोषान्तरासङ्कीर्णं साध्यविशेषणासिद्धेरुदाहरणं पश्यामो येन दोषत्वं प्रतीमः । कस्यचिदसाधारणधर्मेण शशविषाणादिमत्त्वसाधनमपि प्रमाणं किन्न स्यादिति चेन्न । तत्रापि दृश्यानुपलम्भबाधस्य विद्यमानत्वात् । अतीन्द्रियसंसगर्साधने न को ऽपि दोष इति चेन्न । ईश्वरादिसंसर्गेण सिद्धसाधनत्वात् । एवमन्यत्रापि सम्प्रतिपन्नाप्रामाण्ये दोषान्तरमन्वेषणीयम् । तदिदमुक्तं चशब्देन । अत एव व्याहतेरित्युपलक्षणम् । *९,११४* द्वितीयं पराचष्टे असिद्धेति ॥ असिद्धसाधने दोषः को व्याप्तिर्यदि विद्यते
tathāpyekaparvatasaṃyogitā dvayorastīti cenna / tathā satyagnyarthino niyamena pradeśaviśeṣe pravṛttyanupapatteḥ / dhūma eva dhūmatvena mūle 'gnimānsādhyata iti cet / kimeṣā laukikī pratītiḥ / āhosvitsamayasiddhaye vipariṇāmaḥ kriyate / na prathamaḥ / laukikā hyūrdhvadeśaṃ dhūmavantamavalokyādhodeśaṃ vahnimantamavagacchanti / na dvitīyaḥ / nirmūlatvāt / api ca dehādīnāṃ tāvatpareṇa kṣaṇikatā svīkriya(''sthīya)te / tatra patanakamarṇā gurutvānumānaṃ durghaṭaṃ syāt / nahi tayoḥ kālataḥ sāmānādhikaraṇyam / kāryakāraṇabhāvāt / nāpi deśataḥ / vibhinnadravyāśrayatvāt / ataḥ kasyacidvibhinnāśrayeṇaivāvinābhāvaḥ / *9,109* nanu vyadhikaraṇasya pakṣadharmatā nāstīti cenmā bhūt / tanniyamasya nirnibandhanatvāt / tathā sati sādhya(sya)niyatadeśatā kathaṃ siddhayediti cedvayāptisvabhāvāditi brūmaḥ / yathā hi / yatkṛtakaṃ tadanityamiti sāmānādhikaraṇyamantarbhāvya vyāpteḥ kṛtakatvaṃ svāśraya evānityatvaṃ gamayati / tathā kṛttikodayo vyadhikaraṇayaiva rohiṇyudayāsattyā vyāpta iti tau tathaiva gamayati / yathā ca sāmānādhikaraṇye 'pyasti pradeśādiniyamastathā vaiyadhikaraṇye 'pīti ko doṣaḥ / tasmādyatredaṃ tatredamitivadyadedaṃ tadedamitivat yadevaṃ tadevamitivacca yadīdaṃ tarhīdamiti vyāptisambhavāt / vyāptyanurodhenaiva hetusiddherāvaśyakatayā pakṣadharmatānāvaśyakatvādyuktaṃ vyadhikaraṇasyāpi hetutvamiti / *9,110* tathā sādhyaviśeṣaṇasyāprasiddhāvapi / tathāhi / sādhyaviśeṣaṇaśaprasiddheḥ kuto dūṣaṇatvāt / kiṃ viśvaṃ sadasadvilakṣaṇaṃ bādhyatvādityāderapi prāmāṇyaprasaṅgāt / uta sādhyaviśeṣaṇāprasiddhau tatsandehānupapattau pakṣatvānupapatterhetoḥ pakṣadharmatvānupapattiprasakteḥ / athavā sādhyaviśeṣaṇāprasiddhau tena sādhanasya vyāptipratītyanupapattiprasaṅgāt / yadvā pratijñāvākyasyāpratītapadārthakatvenābodhakatvāpatteḥ / ādyaṃ dūṣayati anyaditi // anyat sadasatorviśvamiti ca vyāhateramā sanna bhavatītyukte 'sattvamuktaṃ bhavet (syātsa)sattvapratikṣeparūpatvādasattvasya / punarasanna bhavatītyukte svavacanavyāhatiḥ / evamasanna bhavatītyuktyā dvau nañau prakṛtamarthaṃ sātiśayaṃ gamayata iti sattvaṃ labhyate / punaḥ sanna bhavatītyukte svavyāhatireva / tadevaṃ viśvaṃ sadasatoḥ sakāśādanyat sadasacca na bhavatītyeṣā pratijñā svavyāhatereva amā('pramā) sādhanāṅgaṃ na bhavati / natu viśeṣaṇasya sadasadvailakṣaṇyalakṣaṇasyāprasiddhatvena / kutaḥ / svavyāhatirhi me mātā vandhyetyādau dūṣaṇatvena sampratipannā / svavacanasvanyāyasvakriyāsvasiddhāntapramāṇāntarāpratihatāyā evokteḥ sādhanadūṣaṇāṅgatvāt / nahi svaviṣavimūrchitā bhujaṅgī paraṃ daśati / naca doṣāntarāsaṅkīrṇaṃ sādhyaviśeṣaṇāsiddherudāharaṇaṃ paśyāmo yena doṣatvaṃ pratīmaḥ / kasyacidasādhāraṇadharmeṇa śaśaviṣāṇādimattvasādhanamapi pramāṇaṃ kinna syāditi cenna / tatrāpi dṛśyānupalambhabādhasya vidyamānatvāt / atīndriyasaṃsagarsādhane na ko 'pi doṣa iti cenna / īśvarādisaṃsargeṇa siddhasādhanatvāt / evamanyatrāpi sampratipannāprāmāṇye doṣāntaramanveṣaṇīyam / tadidamuktaṃ caśabdena / ata eva vyāhaterityupalakṣaṇam / *9,114* dvitīyaṃ parācaṣṭe asiddheti // asiddhasādhane doṣaḥ ko vyāptiryadi vidyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.