साध्यस्येति कर्मणि षष्ठी लिङ्गस्येति कर्तरि । अयमिति बुद्धिस्थपरामर्शः । भवेदेतद्यद्ययं केवलव्यतिरेकिण्युक्तिविशेषः कार्य इत्यत्र नियामकं स्यात् । न चैतदस्ति । तथाहि । किमनेनोक्तिविशेषेण केवलव्यतिरेकिसाध्यमन्वयितां नीयत उत नेति वक्तव्यम् । नाद्यः । उक्तेरर्थतथात्वपरिवर्तकत्वासम्भवात् । नहि सहस्रेणाप्युक्तीनां नरो वानरीकर्तुं शक्यते । शक्यत्वे वा केवलव्यतिरेकिप्रामाण्यं त्यक्तं स्यात् । द्वितीयस्येदमुक्तम् । यदा लिङ्गस्याप्रसिद्धस्य साध्यस्य साधकत्वमिष्यते । यद्युक्तिविशेषणापि लिङ्गं केवलव्यतिरेकिसाध्यसाधकमेव नान्वयितामापद्यत इतीष्यत इति यावत् । तदायमुक्तौ विशेषः केन मानेन कर्तव्यतया ज्ञायते न केनापि । अतो ऽप्रसिद्धविशेषण एव केवलव्यतिरेकी साधकश्चेति नाप्रसिद्धविशेषणत्वस्य दोषत्वमिति । अस्त्येवोक्तिविशेषस्य कर्तव्यतायां नियामकम् । तथाहि । यद्यप्युक्तिविशेषो न व्यतिरेकिणमन्वयिनं करोति । तथापि लिङ्गस्य साध्येन व्याप्तिस्तावदश्यम्भाविनी । नच सा केवलव्यतिरेकिणि साक्षादुपर्शयितुं शक्या । अन्वयग्रहणस्थलस्य विप्रतिपत्त्या प्रतिरुद्धत्वात् । अतः साध्यव्यतिरेकस्य साधनव्यतिरेकेण विपक्षे व्याप्तिं प्रदर्श्योपपादनीया । *९,१३०* यदि वा व्यतिरेकव्याप्तिरेव साध्यसिद्धेरङ्गम् । तथापि तद्ग्रहो ऽवश्यम्भावी । व्यतिरेकश्च प्रतियोगिप्रतीत्यधीनप्रतीतिक एव । प्रतियोगिनौ च लिङ्गसाध्यधर्मौ । तत्र लिङ्गं पक्षे प्रतीतमेव । साध्यधर्मश्च न पक्षे प्रतीतो नाप्यन्यत्र । तत्कथं व्यतिरेकयोरपि व्याप्तिर्गृह्यताम् । एतैस्तूक्तिविशेषैः कथञ्चित्प्रतियोगिनः साध्यधर्मस्य बुद्धिस्थतायां सुकरो व्याप्तिग्रहः स्यात् । *९,१३१* प्रतिज्ञावाक्यं चैवमविदितपदार्थकं न प्रसज्यत इत्यत आह साधनमिति ॥ साधनं परमाण्वादेर्यदासिद्धस्य चेष्यते । यथानुभवमेवैतन्नाङ्गीकार्यं कुतस्तदा
sādhyasyeti karmaṇi ṣaṣṭhī liṅgasyeti kartari / ayamiti buddhisthaparāmarśaḥ / bhavedetadyadyayaṃ kevalavyatirekiṇyuktiviśeṣaḥ kārya ityatra niyāmakaṃ syāt / na caitadasti / tathāhi / kimanenoktiviśeṣeṇa kevalavyatirekisādhyamanvayitāṃ nīyata uta neti vaktavyam / nādyaḥ / ukterarthatathātvaparivartakatvāsambhavāt / nahi sahasreṇāpyuktīnāṃ naro vānarīkartuṃ śakyate / śakyatve vā kevalavyatirekiprāmāṇyaṃ tyaktaṃ syāt / dvitīyasyedamuktam / yadā liṅgasyāprasiddhasya sādhyasya sādhakatvamiṣyate / yadyuktiviśeṣaṇāpi liṅgaṃ kevalavyatirekisādhyasādhakameva nānvayitāmāpadyata itīṣyata iti yāvat / tadāyamuktau viśeṣaḥ kena mānena kartavyatayā jñāyate na kenāpi / ato 'prasiddhaviśeṣaṇa eva kevalavyatirekī sādhakaśceti nāprasiddhaviśeṣaṇatvasya doṣatvamiti / astyevoktiviśeṣasya kartavyatāyāṃ niyāmakam / tathāhi / yadyapyuktiviśeṣo na vyatirekiṇamanvayinaṃ karoti / tathāpi liṅgasya sādhyena vyāptistāvadaśyambhāvinī / naca sā kevalavyatirekiṇi sākṣāduparśayituṃ śakyā / anvayagrahaṇasthalasya vipratipattyā pratiruddhatvāt / ataḥ sādhyavyatirekasya sādhanavyatirekeṇa vipakṣe vyāptiṃ pradarśyopapādanīyā / *9,130* yadi vā vyatirekavyāptireva sādhyasiddheraṅgam / tathāpi tadgraho 'vaśyambhāvī / vyatirekaśca pratiyogipratītyadhīnapratītika eva / pratiyoginau ca liṅgasādhyadharmau / tatra liṅgaṃ pakṣe pratītameva / sādhyadharmaśca na pakṣe pratīto nāpyanyatra / tatkathaṃ vyatirekayorapi vyāptirgṛhyatām / etaistūktiviśeṣaiḥ kathañcitpratiyoginaḥ sādhyadharmasya buddhisthatāyāṃ sukaro vyāptigrahaḥ syāt / *9,131* pratijñāvākyaṃ caivamaviditapadārthakaṃ na prasajyata ityata āha sādhanamiti // sādhanaṃ paramāṇvāderyadāsiddhasya ceṣyate / yathānubhavamevaitannāṅgīkāryaṃ kutastadā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.