सर्वस्यापि जन्तोर्मम देह इत्येव हि प्रमा प्रतीतिर्न तु कस्यापि देहो ऽहमिति । यद्वा यस्मात्सर्वेषां मम देह इत्येव प्रमा सम्यक्प्रतीतिः सर्(व)दानुवर्तते तस्माद्देहो ऽहमिति प्रतीतिर्नावकाशमासादयतीति । देहात्मत्वप्रतीत्यभावे ऽपि देहधर्माणां कार्ष्ण्यादीनामात्मनिष्ठत्वप्रतीतिस्तावदस्त्येव कृष्णो ऽहमित्यादिव्यवहारसन्दर्शनात् । सा च लिङ्गाद्यनपेक्षैव जायमाना प्रत्यक्षजन्यैव बाध्यते चानुमानादिनेति सैवोदाहरणं भविष्यतीत्यत आह उपचारश्चेति ॥ उपचारश्च कृष्णो ऽहमिति ॥। कृष्णो ऽहमिति च प्रतीतिर्नास्तीत्यनुवर्तते । कथं तर्हि व्यवहारः । कृष्णो ऽहमिति व्यवहारस्तूपचार एवेति योजना । अस्य यो व्यवहारबलेन तथाविधां प्रतीतिमप्यनुमिनोति । तस्यानैकान्तिकत्वं स्यादित्याशयवानुक्तार्थे दृष्टान्तमाह कर्दमेति ॥ ॥। कर्दमलेपने वस्त्रस्य यद्वदेवं स्याद् ॥। यथा वस्त्रस्य कर्दमलेपने सति कृष्णं वस्त्रमित्युपचारव्यवहारो भवत्येवं प्रकृते ऽपि स्यात् । अयमभिसन्धिः । यो हि वस्त्रस्य शौक्लयं कर्दमलेपनं च सम्यगवगच्छति न तस्य वस्त्रे काष्ण्यर्प्रतीतिरस्ति । व्यवहरति च कृष्णं वस्त्रमिति । अतः कृष्णो ऽहमिति व्यवहारात्तथाविधज्ञानानुमानं तत्र व्यभिचरति । उपचारव्यवहारो ऽसाविति चेत् । प्रकृते ऽपि तथा किन्न स्यादिति । *९,२७३* ननु कृष्णं वस्त्रमिति नोपचारः । स्वतः शुक्ले ऽपि वस्त्रे कर्दमोपाधिककार्ष्ण्यसद्भावेन प्रतीतिसम्भवादिति चेन्न । किमिदमौपाधिकं नाम । साधनाभिमते व्याप्तिरिव कर्दमसन्निधानादारोप्यमाणमिति चेन्न । आरोपासम्भस्योक्तत्वात् । जपाकुसुमसन्निधानात्स्फटिके लौहित्यमिव प्रतिफलतीति चेन्न । वस्त्रस्यास्वच्छत्वात् । घृतादिना कुङ्कुमगन्धादि(वत्कर्द)रिव कर्दमनाभिव्यक्तमिति चेन्न । प्राग्वस्त्रे कार्ष्ण्यसद्भावे मानाभावात् । अथाग्निसंयोगात्पार्थिवद्रव्ये रूपादिकमिव कर्दमोपाधिना कृतमिति मतम् । तत्र पृच्छामः किं कर्दमः शौक्लयं निवर्त्य कार्ष्ण्यं वस्त्रे करोति, उतानिवर्त्यैव । नाद्यः । कर्दमापगमे शौक्लयानुपलब्धिप्रसङ्गात् । नच पुनः शौक्लयमुत्पन्नम् । कारणाभावात् । न द्वितीयः । युगपद्रूपद्वयाधिष्ठानविरोधात् । औपाधिकस्यापि सत्यत्वेन स्वाभाविकाविशेषात् । *९,२७४* भवतु वा वस्त्रे कथञ्चित्कार्ष्ण्यमौपाधिकं किन्तदुपन्यासेनाभ्यर्थते । नचोक्तव्यभिचारपरिहारः । एकोदाहरणनिराकरणे ऽपि मञ्चाः क्रोशन्तीत्यादेरनेकस्य व्यभिचारोदाहरणस्य सम्भवात् । अथ वस्त्रे कर्दमेनेवात्मनि देहोपाधिना कृतं कार्ष्ण्यमस्तीति प्रतीतिसम्भावना विवक्षिता तत्राह यदीति ॥ ॥। यद्युपाधिकृतं तदा यदि वस्त्र इवात्मनि देहोपाधिकृतं कार्ष्ण्यमस्तीति तत्प्रतीतिः सम्भाव्यते तदा प्रत्यक्षप्रतीतस्यानुमानादिना बाध इत्यत्र नेदमुदाहरणमिति शेषः । कथमित्यत आह स्वत इति ॥ स्वतः शुक्लत्ववत् कार्ष्ण्यं न ममेति प्रतीयते
sarvasyāpi jantormama deha ityeva hi pramā pratītirna tu kasyāpi deho 'hamiti / yadvā yasmātsarveṣāṃ mama deha ityeva pramā samyakpratītiḥ sar(va)dānuvartate tasmāddeho 'hamiti pratītirnāvakāśamāsādayatīti / dehātmatvapratītyabhāve 'pi dehadharmāṇāṃ kārṣṇyādīnāmātmaniṣṭhatvapratītistāvadastyeva kṛṣṇo 'hamityādivyavahārasandarśanāt / sā ca liṅgādyanapekṣaiva jāyamānā pratyakṣajanyaiva bādhyate cānumānādineti saivodāharaṇaṃ bhaviṣyatītyata āha upacāraśceti // upacāraśca kṛṣṇo 'hamiti ... kṛṣṇo 'hamiti ca pratītirnāstītyanuvartate / kathaṃ tarhi vyavahāraḥ / kṛṣṇo 'hamiti vyavahārastūpacāra eveti yojanā / asya yo vyavahārabalena tathāvidhāṃ pratītimapyanuminoti / tasyānaikāntikatvaṃ syādityāśayavānuktārthe dṛṣṭāntamāha kardameti // ... kardamalepane vastrasya yadvadevaṃ syād ... yathā vastrasya kardamalepane sati kṛṣṇaṃ vastramityupacāravyavahāro bhavatyevaṃ prakṛte 'pi syāt / ayamabhisandhiḥ / yo hi vastrasya śauklayaṃ kardamalepanaṃ ca samyagavagacchati na tasya vastre kāṣṇyarpratītirasti / vyavaharati ca kṛṣṇaṃ vastramiti / ataḥ kṛṣṇo 'hamiti vyavahārāttathāvidhajñānānumānaṃ tatra vyabhicarati / upacāravyavahāro 'sāviti cet / prakṛte 'pi tathā kinna syāditi / *9,273* nanu kṛṣṇaṃ vastramiti nopacāraḥ / svataḥ śukle 'pi vastre kardamopādhikakārṣṇyasadbhāvena pratītisambhavāditi cenna / kimidamaupādhikaṃ nāma / sādhanābhimate vyāptiriva kardamasannidhānādāropyamāṇamiti cenna / āropāsambhasyoktatvāt / japākusumasannidhānātsphaṭike lauhityamiva pratiphalatīti cenna / vastrasyāsvacchatvāt / ghṛtādinā kuṅkumagandhādi(vatkarda)riva kardamanābhivyaktamiti cenna / prāgvastre kārṣṇyasadbhāve mānābhāvāt / athāgnisaṃyogātpārthivadravye rūpādikamiva kardamopādhinā kṛtamiti matam / tatra pṛcchāmaḥ kiṃ kardamaḥ śauklayaṃ nivartya kārṣṇyaṃ vastre karoti, utānivartyaiva / nādyaḥ / kardamāpagame śauklayānupalabdhiprasaṅgāt / naca punaḥ śauklayamutpannam / kāraṇābhāvāt / na dvitīyaḥ / yugapadrūpadvayādhiṣṭhānavirodhāt / aupādhikasyāpi satyatvena svābhāvikāviśeṣāt / *9,274* bhavatu vā vastre kathañcitkārṣṇyamaupādhikaṃ kintadupanyāsenābhyarthate / nacoktavyabhicāraparihāraḥ / ekodāharaṇanirākaraṇe 'pi mañcāḥ krośantītyāderanekasya vyabhicārodāharaṇasya sambhavāt / atha vastre kardamenevātmani dehopādhinā kṛtaṃ kārṣṇyamastīti pratītisambhāvanā vivakṣitā tatrāha yadīti // ... yadyupādhikṛtaṃ tadā yadi vastra ivātmani dehopādhikṛtaṃ kārṣṇyamastīti tatpratītiḥ sambhāvyate tadā pratyakṣapratītasyānumānādinā bādha ityatra nedamudāharaṇamiti śeṣaḥ / kathamityata āha svata iti // svataḥ śuklatvavat kārṣṇyaṃ na mameti pratīyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.