एतदुक्तं भवति । अस्ति तावन्मृगादीनां स्तनपानादौ प्रवृत्तिः शङ्कुकण्डूयनादितो निवृत्तिश्च । ततो ऽनुमीयते विद्येते तत्र तेषां रागद्वेषाविति । रागद्वेषयोरेव प्रवृत्तिकारणत्वेनास्मदादौ निर्णीतत्वात् । रागद्वेषाभ्यां चेष्यानिष्यसाधनत्वज्ञानम् । तस्यैव रागादिकारणतया निश्चितत्वात् । नच तज्ज्ञानं प्रत्यक्षसाध्यम् । कार्यकारणभावस्यातीन्द्रियत्वात् । किन्त्वनुमानोपदेशसाध्यमेव । नच मृगादीनामुपदेशः सम्भवति । अनधिकारात् । तस्मात्प्राग्भवीयोपदेश इति वाच्यम् । नचास्मृतो ऽसौ तत्कारणमिति तत्स्मृतिसद्भावो ऽङ्गीकार्यः । यद्वानुमानम् । नच तत्, यद्यत्स्तनपानं तदिष्यसाधनं, यदिष्यसाधनं न भवति तत्स्तनपानं न भवति, यथामुकम्, स्तनपानं चेदमित्यन्वयादिस्मरणेन विना भवति । नचाननुभूते स्मृतिरुत्पद्यते । नचास्मिञ्जन्मन्यन्वयाद्यनुभवो ऽस्ति । जातमात्राणामुदाहृतत्वात् । अतो जन्मान्तरानुभूतान्वयादिस्मरणमेष्टव्यम् । प्राग्भवीयस्योपदेशस्यान्वयादेश्च स्मरणे पूवर्देहस्मरणमप्यङ्गीकर्तव्यम् । समानयोगक्षेमत्वात् । नचेद्देहान्तरस्मरणं मृगादीनां तदा तदविशिष्यान्वययादिस्मरणमपि न स्यात् । तदभावे चानुमानाद्यभावेनेष्यानिष्यकारणताज्ञानं नोत्पद्येत । तदनुत्पादे च रागाद्यनुत्पादात्प्रवृत्त्याद्यनुत्प(द्यत)द्यते । कारणाभावे कार्याभावस्य सुलभत्वात् । अदृष्टवशात्प्रवृत्त्यादीति चेन्न । दृष्टातिक्रमदोषात् । एतावांस्त्वदृष्टस्योपयोगो यञ्जन्मान्तरानुभूतं सर्वमस्मरन्नेतावत्स्मरति । यादृच्छिकं प्रवृत्त्यादि भवत्विति चेन्न । अनन्तानां तदनुपपत्तेः । अत एव मृगा इत्यादिबहुवचनम् । अस्तु जातिस्वभावो ऽयम् । न । भिन्नजातीयानामप्युपलम्भात् । अत एव मृगा गाव इत्याद्युक्तम् । दृष्टातिक्रमदोषश्चापरिहार्यः । तस्मादस्ति मृगादीनां पूर्वदेहस्मरणम् । तथैव मानुषादीनामपीति सिद्धमिति । *९,२८३* तथापि किं प्रकृत इत्यत आह यदेति ॥ यदा देहान्तरज्ञानं देहैक्यावसितिः कुतः यदैवमेतद्देहवर्तिनो मम न केवलमयमेव देहः किन्तु तत्प्रागन्यो ऽप्यभूदिति देहान्तरस्मरणं प्रमितम्(णमापतितम्) । तदैतद्देहेन स्वस्यैक्या(ध्य)वसायः कुतः स्यात् । किन्त्वनेकमणिष्वनुस्यूतं सूत्रमिवानेकदेहानुस्यूतमात्मानं पश्यतः स्वस्य ततो ऽत्यन्तभेदावसितिरेव युक्ता । तथाच कार्ष्ण्यादीनामसंसर्गज्ञानमपि सुस्थमेवे । परेण देहाद्यारोपनिबन्धनत्वाभ्युपगमात्तदारोपस्य । अहंप्रत्ययस्तु नारोप इति प्रागेवोक्तम् । अतो मम देह इति प्रत्ययो नान्यथयितव्यः कृष्णो ऽहमित्यादिश्चोपचारो ऽङ्गीकरणीय इति । *९,२८४फ़्।* स्यादेतत् । न मुख्यार्थानुपपत्तिमात्रादुपचारो लभ्यते । किन्तु सादृश्ये सम्बन्धे वा प्रयोजने च सति । नचात्र सादृश्यादिकमस्ति । तत्कथमयमुपचारः । किञ्च मृगादीनां पामाराणां मनुष्याणां च यदि देहात्मभेदज्ञानं स्यात्तर्हि"नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्यऽ; इत्यादयः पुराणादिव्यवहाराः कथं सङ्गच्छन्ते । कथं च देहात्मविवेकार्थानामुपदेशानामानर्थक्यं न स्यात् । देहानुकूलप्रतिकूलार्थयो रागद्वेषौ च देहात्मभेदज्ञाने सति न स्याताम् । ततश्च संसारानुपपत्तिरित्यत आह व्याप्तत्वादिति ॥ *९,२८५* व्याप्तत्वादात्मनो देहे व्यवहारेष्वपाटवात्
etaduktaṃ bhavati / asti tāvanmṛgādīnāṃ stanapānādau pravṛttiḥ śaṅkukaṇḍūyanādito nivṛttiśca / tato 'numīyate vidyete tatra teṣāṃ rāgadveṣāviti / rāgadveṣayoreva pravṛttikāraṇatvenāsmadādau nirṇītatvāt / rāgadveṣābhyāṃ ceṣyāniṣyasādhanatvajñānam / tasyaiva rāgādikāraṇatayā niścitatvāt / naca tajjñānaṃ pratyakṣasādhyam / kāryakāraṇabhāvasyātīndriyatvāt / kintvanumānopadeśasādhyameva / naca mṛgādīnāmupadeśaḥ sambhavati / anadhikārāt / tasmātprāgbhavīyopadeśa iti vācyam / nacāsmṛto 'sau tatkāraṇamiti tatsmṛtisadbhāvo 'ṅgīkāryaḥ / yadvānumānam / naca tat, yadyatstanapānaṃ tadiṣyasādhanaṃ, yadiṣyasādhanaṃ na bhavati tatstanapānaṃ na bhavati, yathāmukam, stanapānaṃ cedamityanvayādismaraṇena vinā bhavati / nacānanubhūte smṛtirutpadyate / nacāsmiñjanmanyanvayādyanubhavo 'sti / jātamātrāṇāmudāhṛtatvāt / ato janmāntarānubhūtānvayādismaraṇameṣṭavyam / prāgbhavīyasyopadeśasyānvayādeśca smaraṇe pūvardehasmaraṇamapyaṅgīkartavyam / samānayogakṣematvāt / naceddehāntarasmaraṇaṃ mṛgādīnāṃ tadā tadaviśiṣyānvayayādismaraṇamapi na syāt / tadabhāve cānumānādyabhāveneṣyāniṣyakāraṇatājñānaṃ notpadyeta / tadanutpāde ca rāgādyanutpādātpravṛttyādyanutpa(dyata)dyate / kāraṇābhāve kāryābhāvasya sulabhatvāt / adṛṣṭavaśātpravṛttyādīti cenna / dṛṣṭātikramadoṣāt / etāvāṃstvadṛṣṭasyopayogo yañjanmāntarānubhūtaṃ sarvamasmarannetāvatsmarati / yādṛcchikaṃ pravṛttyādi bhavatviti cenna / anantānāṃ tadanupapatteḥ / ata eva mṛgā ityādibahuvacanam / astu jātisvabhāvo 'yam / na / bhinnajātīyānāmapyupalambhāt / ata eva mṛgā gāva ityādyuktam / dṛṣṭātikramadoṣaścāparihāryaḥ / tasmādasti mṛgādīnāṃ pūrvadehasmaraṇam / tathaiva mānuṣādīnāmapīti siddhamiti / *9,283* tathāpi kiṃ prakṛta ityata āha yadeti // yadā dehāntarajñānaṃ dehaikyāvasitiḥ kutaḥ yadaivametaddehavartino mama na kevalamayameva dehaḥ kintu tatprāganyo 'pyabhūditi dehāntarasmaraṇaṃ pramitam(ṇamāpatitam) / tadaitaddehena svasyaikyā(dhya)vasāyaḥ kutaḥ syāt / kintvanekamaṇiṣvanusyūtaṃ sūtramivānekadehānusyūtamātmānaṃ paśyataḥ svasya tato 'tyantabhedāvasitireva yuktā / tathāca kārṣṇyādīnāmasaṃsargajñānamapi susthameve / pareṇa dehādyāropanibandhanatvābhyupagamāttadāropasya / ahaṃpratyayastu nāropa iti prāgevoktam / ato mama deha iti pratyayo nānyathayitavyaḥ kṛṣṇo 'hamityādiścopacāro 'ṅgīkaraṇīya iti / *9,284f.* syādetat / na mukhyārthānupapattimātrādupacāro labhyate / kintu sādṛśye sambandhe vā prayojane ca sati / nacātra sādṛśyādikamasti / tatkathamayamupacāraḥ / kiñca mṛgādīnāṃ pāmārāṇāṃ manuṣyāṇāṃ ca yadi dehātmabhedajñānaṃ syāttarhi"naiṣāṃ mamāhamiti dhīḥ śvasṛgālabhakṣya'; ityādayaḥ purāṇādivyavahārāḥ kathaṃ saṅgacchante / kathaṃ ca dehātmavivekārthānāmupadeśānāmānarthakyaṃ na syāt / dehānukūlapratikūlārthayo rāgadveṣau ca dehātmabhedajñāne sati na syātām / tataśca saṃsārānupapattirityata āha vyāptatvāditi // *9,285* vyāptatvādātmano dehe vyavahāreṣvapāṭavāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.