वर्तमानादन्यत्रातीतानागतयोरपि पदशक्तिग्रहो यद्यङ्गीकृतस्तदा सः अतीतानागतार्थेषु पदशक्तिग्रहस्तदग्रहे ऽतीतानागतार्थाग्रहे कथं स्यात् । न कथञ्चित् । निर्विषयायाः शक्तेर्ज्ञातुमशक्यत्वात् । अतो ऽतीतानागतार्थज्ञानमप्यङ्गीकार्यम् । अयमत्र समुदायार्थः । वाक्यं तावत्पदार्थसंसर्गविशेषलक्षणं वाक्यार्थमेव बोधयति न पदार्थमात्रम् । तच्चापेक्षते पदानां पदार्थेषु वाचकत्वशक्तिग्रहम् । शक्तिग्रहश्च पदार्थग्रहम् । पदार्थग्रहश्च प्रमाणान्तरायत्तो न पदवाक्यजन्यः । इतरेतराश्रयादिदोषप्रसङ्गात् । यत्र चातीतानागतार्थसंसर्गो वाक्यार्थस्तत्रातीतानागतार्थग्रहणमावश्यकम् । शुकवामदेवेदयो मुक्ता अभूवन्नहं च मुक्तो भविष्यामीत्यादिकं च तथा । तस्माल्लुङॢडाद्यन्तपदवाच्यानामतीतानगतकालतत्सम्बन्धिपदार्थानां च ग्रहणमागमेनोक्तार्थप्रतिपत्तिमभिलषतापि परेणैष्यव्यम् । नच तत्साक्षिणा विना भवतीति कथमतीतानागतार्थग्राहिणस्तस्य वर्तमानमात्रविषयत्वमिति । *९,३००* मीमांसकमतानुसारेण शङ्कते सामान्यमिति ॥ सामान्यं दृष्टमेवासावन्यत्र गमयेद् यदि असाविति प्रकृवाक्यैकदेशस्य शब्दस्य परामर्शः । सकलमपि वस्तु सामान्यविशेषात्मकम् । तत्र सामान्याकार एव शब्दवाच्यो विशेषस्तु लक्ष्य एवेति तावन्निष्यङ्कितम् । सामान्यं चातीतानागतविशेषेष्वेकमेव । तच्च वर्तमानं चक्षुरादिना दृष्टं शब्दशक्तिविषयतया अवगतमेव, अन्यत्र कालान्तरे ऽपि, शब्दो बोधयति । तत्र किमतीतानागतार्थज्ञानेन । विशेषाणां हि शब्दवाच्यत्वे तेषामतीतादिरूपत्वात् शक्तिग्रहणायातीतादिज्ञानमपेक्षितं स्यात् । नच लुङॢडादिशक्तिग्रहणायातीतानागतादिकालग्रहणमपरिहार्यमिति वाच्यम् । तत्रापि कालत्वजातेरेव वाच्यत्वात् । नहि वैशेषिकादिवन्मीमांसकानां निस्सामान्यं किमप्यस्ति । अतो न शक्तिग्रहायातीतादिग्रहापेक्षेति । *९,३०२* उत्तरमाह सामान्येति ॥ सामान्यवर्जितं वस्तुस्वरूपं गमयेत् कथम्
vartamānādanyatrātītānāgatayorapi padaśaktigraho yadyaṅgīkṛtastadā saḥ atītānāgatārtheṣu padaśaktigrahastadagrahe 'tītānāgatārthāgrahe kathaṃ syāt / na kathañcit / nirviṣayāyāḥ śakterjñātumaśakyatvāt / ato 'tītānāgatārthajñānamapyaṅgīkāryam / ayamatra samudāyārthaḥ / vākyaṃ tāvatpadārthasaṃsargaviśeṣalakṣaṇaṃ vākyārthameva bodhayati na padārthamātram / taccāpekṣate padānāṃ padārtheṣu vācakatvaśaktigraham / śaktigrahaśca padārthagraham / padārthagrahaśca pramāṇāntarāyatto na padavākyajanyaḥ / itaretarāśrayādidoṣaprasaṅgāt / yatra cātītānāgatārthasaṃsargo vākyārthastatrātītānāgatārthagrahaṇamāvaśyakam / śukavāmadevedayo muktā abhūvannahaṃ ca mukto bhaviṣyāmītyādikaṃ ca tathā / tasmālluṅḷḍādyantapadavācyānāmatītānagatakālatatsambandhipadārthānāṃ ca grahaṇamāgamenoktārthapratipattimabhilaṣatāpi pareṇaiṣyavyam / naca tatsākṣiṇā vinā bhavatīti kathamatītānāgatārthagrāhiṇastasya vartamānamātraviṣayatvamiti / *9,300* mīmāṃsakamatānusāreṇa śaṅkate sāmānyamiti // sāmānyaṃ dṛṣṭamevāsāvanyatra gamayed yadi asāviti prakṛvākyaikadeśasya śabdasya parāmarśaḥ / sakalamapi vastu sāmānyaviśeṣātmakam / tatra sāmānyākāra eva śabdavācyo viśeṣastu lakṣya eveti tāvanniṣyaṅkitam / sāmānyaṃ cātītānāgataviśeṣeṣvekameva / tacca vartamānaṃ cakṣurādinā dṛṣṭaṃ śabdaśaktiviṣayatayā avagatameva, anyatra kālāntare 'pi, śabdo bodhayati / tatra kimatītānāgatārthajñānena / viśeṣāṇāṃ hi śabdavācyatve teṣāmatītādirūpatvāt śaktigrahaṇāyātītādijñānamapekṣitaṃ syāt / naca luṅḷḍādiśaktigrahaṇāyātītānāgatādikālagrahaṇamaparihāryamiti vācyam / tatrāpi kālatvajātereva vācyatvāt / nahi vaiśeṣikādivanmīmāṃsakānāṃ nissāmānyaṃ kimapyasti / ato na śaktigrahāyātītādigrahāpekṣeti / *9,302* uttaramāha sāmānyeti // sāmānyavarjitaṃ vastusvarūpaṃ gamayet katham
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.