अनुमानादिकं तावत्परस्य मानं न भवति । यच्च मानत्वेनाङ्गीकृतं प्रत्यक्षं तेनेति यावत् । मोक्षो हि नाम परमानन्दावाप्तिविशिष्यात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिः । तदभावश्चैवमवगन्तव्यः । नास्ति को ऽपि पुरुषः परमानन्दानुभवी सर्वो ऽपि दुःखी चेति । नच पुरुषान्तरवर्तिनी सुखदुःखे तदभावौ वा पुरुषान्तरप्रत्यक्षविषयाविति कथं मोक्षाभावः प्रत्यक्षेणावसीयेतेति हिशब्दार्थः । *१०,१८१* मा भूत्प्रमाणाभावेन मोक्षाभावनिश्चयः । तत्सद्भावनिश्चयो ऽत्रप दुर्घट एव । प्रमाणाभावात् । तावत्तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् । परपुरुषवर्तिनोः परमानन्ददुःखाभावयोः परप्रत्यक्षस्य सामर्थ्याभावात् । स्वनिष्ठस्तु तदभाव एव प्रत्यक्षेणोक्ष्यते । नापि प्रत्यक्षादन्यत् । तत्प्रामाण्यसिद्धेः । ततश्च साधकबाधकप्रमाणाभावादप्रतिपत्तिर्नित्यसंशयो वा मोक्षे स्यादिति नोपासनानुष्ठानं सम्भवतीति । मैवम् । प्रत्यक्षेण तावन्मोक्षनिश्चयोपपत्तेः । *१०,१८२* ननूक्तमत्र प्रत्यक्षस्य तत्र सामर्थ्यं नास्तीति तत्राह घटत इति ॥ घटते मुक्तिदृष्टिस्तु पुरुषेण महीयसा यद्यपि प्राकृतानां प्रत्यक्षं न मोक्षं गोचरयितुं क्षमते । तथापि महत्तमपुरुषप्रत्यक्षेण मोक्षनिश्चयो युज्यत एव । तदीयप्रत्यक्षावगमश्च परेषां तद्वाक्येन भविष्यतीति भावः । ननु कर्तृकर्मणोः कृतीत्यत्र षष्ठया भवितव्यं कथं तृतीया । शेषविवक्षायां षष्ठी विहिता । नचात्र शेषविवक्षेति चेन्न । अस्मिन्योगे शेषग्रहणस्य निवृत्तत्वात् । उच्यते । हेतावेषा तृतीया । न कर्तरि करणे वा । महीयसा पुरुषेण हेतुना करणेन वा तदीयप्रत्यक्षेणेति यावत् । इतरेषां मुक्तिदृष्टिर्मुक्तिसद्भावनिश्चयो घटत इति । यद्वा मुक्तिविषया प्रत्यक्षदृष्टिर्घटते । कथम् । यतो महीयसा पुरुषेणषक्ष्यते मोक्ष इति वदाम इति योजना । अथवा क्रियमाणेति पदाध्याहारे न दोषः । *१०,१८७* एवं तर्हि मयापि वक्तुं शक्यत एव । यद्यपि परपुरुषवर्ती मोक्षाभावो ऽस्मदादीनां न प्रत्यक्षः । तथापि महीयसः पुरुषस्य लोकायताचार्यस्य प्रत्यक्ष एव । तदवगमश्चास्माकं तद्वाक्येन भविष्यतीति । तथाच सत्प्रतिपक्षतया पुनरनिश्चय एवेत्यत आह नेतीति ॥ नेति वक्तुर्महत्त्वं तु कथञ्चन न विद्यते
anumānādikaṃ tāvatparasya mānaṃ na bhavati / yacca mānatvenāṅgīkṛtaṃ pratyakṣaṃ teneti yāvat / mokṣo hi nāma paramānandāvāptiviśiṣyātyantikī duḥkhanivṛttiḥ / tadabhāvaścaivamavagantavyaḥ / nāsti ko 'pi puruṣaḥ paramānandānubhavī sarvo 'pi duḥkhī ceti / naca puruṣāntaravartinī sukhaduḥkhe tadabhāvau vā puruṣāntarapratyakṣaviṣayāviti kathaṃ mokṣābhāvaḥ pratyakṣeṇāvasīyeteti hiśabdārthaḥ / *10,181* mā bhūtpramāṇābhāvena mokṣābhāvaniścayaḥ / tatsadbhāvaniścayo 'trapa durghaṭa eva / pramāṇābhāvāt / tāvattatra pratyakṣaṃ pramāṇam / parapuruṣavartinoḥ paramānandaduḥkhābhāvayoḥ parapratyakṣasya sāmarthyābhāvāt / svaniṣṭhastu tadabhāva eva pratyakṣeṇokṣyate / nāpi pratyakṣādanyat / tatprāmāṇyasiddheḥ / tataśca sādhakabādhakapramāṇābhāvādapratipattirnityasaṃśayo vā mokṣe syāditi nopāsanānuṣṭhānaṃ sambhavatīti / maivam / pratyakṣeṇa tāvanmokṣaniścayopapatteḥ / *10,182* nanūktamatra pratyakṣasya tatra sāmarthyaṃ nāstīti tatrāha ghaṭata iti // ghaṭate muktidṛṣṭistu puruṣeṇa mahīyasā yadyapi prākṛtānāṃ pratyakṣaṃ na mokṣaṃ gocarayituṃ kṣamate / tathāpi mahattamapuruṣapratyakṣeṇa mokṣaniścayo yujyata eva / tadīyapratyakṣāvagamaśca pareṣāṃ tadvākyena bhaviṣyatīti bhāvaḥ / nanu kartṛkarmaṇoḥ kṛtītyatra ṣaṣṭhayā bhavitavyaṃ kathaṃ tṛtīyā / śeṣavivakṣāyāṃ ṣaṣṭhī vihitā / nacātra śeṣavivakṣeti cenna / asminyoge śeṣagrahaṇasya nivṛttatvāt / ucyate / hetāveṣā tṛtīyā / na kartari karaṇe vā / mahīyasā puruṣeṇa hetunā karaṇena vā tadīyapratyakṣeṇeti yāvat / itareṣāṃ muktidṛṣṭirmuktisadbhāvaniścayo ghaṭata iti / yadvā muktiviṣayā pratyakṣadṛṣṭirghaṭate / katham / yato mahīyasā puruṣeṇaṣakṣyate mokṣa iti vadāma iti yojanā / athavā kriyamāṇeti padādhyāhāre na doṣaḥ / *10,187* evaṃ tarhi mayāpi vaktuṃ śakyata eva / yadyapi parapuruṣavartī mokṣābhāvo 'smadādīnāṃ na pratyakṣaḥ / tathāpi mahīyasaḥ puruṣasya lokāyatācāryasya pratyakṣa eva / tadavagamaścāsmākaṃ tadvākyena bhaviṣyatīti / tathāca satpratipakṣatayā punaraniścaya evetyata āha netīti // neti vakturmahattvaṃ tu kathañcana na vidyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.