अन्यथासिद्धिश्च तन्मानं च । प्रकारान्तरेण प्रत्यक्षादिलक्षणानां निरूपयितुमशक्यत्वादित्यर्थः । तथाचोक्तम् । *१०,२२७* ततः किं यद्येवं प्रत्यक्षादिस्वरूपमित्यत आह अत इति ॥ अतो ऽनुमा कथं धर्मं पुद्गलं चापि दर्शयेत् आप्तत्वविषयं वाक्यं तावन्निर्मूलं चेदसम्यगेव । वाक्यान्तरमूलत्वे ऽपि तथा । नच प्रत्यक्षं मूलम् । विषयान्प्रति स्थितस्याक्षस्य प्रत्यक्षत्वात् । नचाप्तत्वरूपापरचित्तवृत्तिरपरोक्षविषयतामश्नुते । अतो ऽस्स्खलितवाक्त्वाद्यनुमानमूलमित्येव वक्तव्यम् । नचैतदनुमानम् । प्रत्यक्षाद्यनुसरणेनार्थगमकस्यानुमानत्वात् । नचैतत्प्रकृते अस्ति । आप्तवाक्यत्वादित्यस्य हि यथाश्रुतार्थत्वे क्वचिदाप्तस्य विप्रलम्भकस्याज्ञस्य वाक्ये व्यभिचारः । आप्तिमूलवाक्यत्वादित्यभिप्राये विशेषणासिद्धिः । तत्त्वज्ञानादिलक्षणा खलु आप्तिः । तत्र धर्मादिविषयं तत्त्वज्ञानं तावन्न जिनस्य प्रत्यक्षजन्यम् । विषयान्प्रति स्थितस्य अक्षस्य प्रत्यक्षत्वात् । धर्मादेश्चाक्षाविषयत्वात् । तथात्वे वान्येषामपि तदधिगतिप्राप्तेः । अत एव नानुमानजन्यम् । वाक्यान्तराभ्युपगमे त्वन्धपरम्परैव । एवमविप्रलिप्सापि दुरधिगमा । अत एवाप्तत्वसाधकमनुमानं कालात्ययापदिष्यम् । आप्तेरुक्तविधया बाधितत्वात् । अन्येषामप्रत्यक्षे ऽर्थे ऽस्य प्रत्यक्षं प्रवर्तत इत्यतो न विरोध इति चेन्न । पुरुषत्वादिना सत्प्रतिपक्षत्वात् । अस्स्खलितवाक्यं च क्वचिद्वा प्रकृते वा सर्वत्र वा । नाद्यः । यः क्वचिदस्स्खलितवागसौ विषयविशेष आप्त इति व्याप्त्यभावात् । न द्वितीयः । निर्धारणोपायाभावात् । फलप्राप्त्यनुमेयं खल्वेतत् । अत एव न तृतीयो ऽपि । यत्तु निःस्वेदत्वादिकं लिङ्गमुच्यते तत्तावत्सन्दिग्धासिद्धम् । औषधादिना सम्भवदन्यथासिद्धं च । नचायं मन्वादिवाक्येष्वपि प्रसङ्गः । अपौरुषेयतया मूलानपेक्षवेदमूलत्वात् । "यद्वै किञ्चन मनुरवदत्तद्भेषजम्ऽ; इत्यादिवेदेनैवाप्तत्वादिनिश्चयाच्च । अतः प्रत्यक्षादीनामुक्तलक्षणत्वाज्जिनतद्दर्शितप्रत्यक्षे परोपन्यस्तानुमाने जिनादिवाक्ये च तदभावादनुमानादिसिद्धाप्तभावजिनवाक्याद्धर्मादिसिद्धिरित्यसदिति । *१०,२३१* न केवलं जिनस्यास्स्खलितवाक्त्वं निश्चायकाभावादिसिद्धम् । किन्तु स्स्खलनदशर्नादपीत्याशयेनाह स्वरूप इति ॥ *१०,२३२* स्वरूपं पुद्गलस्योक्ता दोषा ॥। विषयसप्तमीयम् । अपुद्गलशब्देन तञिवयुक्तन्यायेन पुद्गलाद्देहादन्यस्तत्सदृशश्चात्मोच्यते पुद्गलशब्देनैव वा । उक्ताः"एवं चात्मा कात्स्नर्यम्ऽ; इत्यादिना । अयमर्थः । जिनेनात्मस्वरूपं शरीरपरिमाणं रूपवच्चोक्तम् । तत्प्राग्दूषितमिति स्खलितवागसाविति । यद्यपि सप्तभङ्गिनयो ऽपि तदुक्तो दूषितस्तथापि मोक्षसाधनं यत्पुद्गलदशर्नमुक्तं तत्रैव स्खलनप्रदर्शनायेयमुक्तिः । ननु एतदपि पूर्ववाक्येन सिद्धम् । सत्यम् । प्रपञ्चार्थ उत्तरबन्ध इत्यदोषः । *१०,२३३* प्रकारान्तरेणात्मस्वरूपे जिनवचनस्खलनं दर्शयति आनन्दमेवेति ॥ ॥। आनन्दमेव च । न मन्यते पुद्गलं स ॥। अत्राप्यपुद्गलपुद्गलशब्दाभ्यामात्मोच्यते । तत्त्वविद आत्मानमानान्दमेवानन्देनात्यन्ताभिन्नं मन्यन्ते । स जिनस्तमानन्दमेव न मन्यन्ते । भिन्नत्वादिना सप्तप्रकारं ब्रवीति । तत्सप्तभङ्गीनयनिरासेन पुंस्त्वादिवदित्यात्मनः सुखाद्यत्यन्ताभेदसाधनेन च निरस्तम् । अतश्च स्खलितवागसाविति भावः । *१०,२३४* इतश्च तथेत्याह दुःखेति ॥ ॥। दुःखाभावः सुखं त्विति
anyathāsiddhiśca tanmānaṃ ca / prakārāntareṇa pratyakṣādilakṣaṇānāṃ nirūpayitumaśakyatvādityarthaḥ / tathācoktam / *10,227* tataḥ kiṃ yadyevaṃ pratyakṣādisvarūpamityata āha ata iti // ato 'numā kathaṃ dharmaṃ pudgalaṃ cāpi darśayet āptatvaviṣayaṃ vākyaṃ tāvannirmūlaṃ cedasamyageva / vākyāntaramūlatve 'pi tathā / naca pratyakṣaṃ mūlam / viṣayānprati sthitasyākṣasya pratyakṣatvāt / nacāptatvarūpāparacittavṛttiraparokṣaviṣayatāmaśnute / ato 'sskhalitavāktvādyanumānamūlamityeva vaktavyam / nacaitadanumānam / pratyakṣādyanusaraṇenārthagamakasyānumānatvāt / nacaitatprakṛte asti / āptavākyatvādityasya hi yathāśrutārthatve kvacidāptasya vipralambhakasyājñasya vākye vyabhicāraḥ / āptimūlavākyatvādityabhiprāye viśeṣaṇāsiddhiḥ / tattvajñānādilakṣaṇā khalu āptiḥ / tatra dharmādiviṣayaṃ tattvajñānaṃ tāvanna jinasya pratyakṣajanyam / viṣayānprati sthitasya akṣasya pratyakṣatvāt / dharmādeścākṣāviṣayatvāt / tathātve vānyeṣāmapi tadadhigatiprāpteḥ / ata eva nānumānajanyam / vākyāntarābhyupagame tvandhaparamparaiva / evamavipralipsāpi duradhigamā / ata evāptatvasādhakamanumānaṃ kālātyayāpadiṣyam / āpteruktavidhayā bādhitatvāt / anyeṣāmapratyakṣe 'rthe 'sya pratyakṣaṃ pravartata ityato na virodha iti cenna / puruṣatvādinā satpratipakṣatvāt / asskhalitavākyaṃ ca kvacidvā prakṛte vā sarvatra vā / nādyaḥ / yaḥ kvacidasskhalitavāgasau viṣayaviśeṣa āpta iti vyāptyabhāvāt / na dvitīyaḥ / nirdhāraṇopāyābhāvāt / phalaprāptyanumeyaṃ khalvetat / ata eva na tṛtīyo 'pi / yattu niḥsvedatvādikaṃ liṅgamucyate tattāvatsandigdhāsiddham / auṣadhādinā sambhavadanyathāsiddhaṃ ca / nacāyaṃ manvādivākyeṣvapi prasaṅgaḥ / apauruṣeyatayā mūlānapekṣavedamūlatvāt / "yadvai kiñcana manuravadattadbheṣajam'; ityādivedenaivāptatvādiniścayācca / ataḥ pratyakṣādīnāmuktalakṣaṇatvājjinataddarśitapratyakṣe paropanyastānumāne jinādivākye ca tadabhāvādanumānādisiddhāptabhāvajinavākyāddharmādisiddhirityasaditi / *10,231* na kevalaṃ jinasyāsskhalitavāktvaṃ niścāyakābhāvādisiddham / kintu sskhalanadaśarnādapītyāśayenāha svarūpa iti // *10,232* svarūpaṃ pudgalasyoktā doṣā ... viṣayasaptamīyam / apudgalaśabdena tañivayuktanyāyena pudgalāddehādanyastatsadṛśaścātmocyate pudgalaśabdenaiva vā / uktāḥ"evaṃ cātmā kātsnaryam'; ityādinā / ayamarthaḥ / jinenātmasvarūpaṃ śarīraparimāṇaṃ rūpavaccoktam / tatprāgdūṣitamiti skhalitavāgasāviti / yadyapi saptabhaṅginayo 'pi tadukto dūṣitastathāpi mokṣasādhanaṃ yatpudgaladaśarnamuktaṃ tatraiva skhalanapradarśanāyeyamuktiḥ / nanu etadapi pūrvavākyena siddham / satyam / prapañcārtha uttarabandha ityadoṣaḥ / *10,233* prakārāntareṇātmasvarūpe jinavacanaskhalanaṃ darśayati ānandameveti // ... ānandameva ca / na manyate pudgalaṃ sa ... atrāpyapudgalapudgalaśabdābhyāmātmocyate / tattvavida ātmānamānāndamevānandenātyantābhinnaṃ manyante / sa jinastamānandameva na manyante / bhinnatvādinā saptaprakāraṃ bravīti / tatsaptabhaṅgīnayanirāsena puṃstvādivadityātmanaḥ sukhādyatyantābhedasādhanena ca nirastam / ataśca skhalitavāgasāviti bhāvaḥ / *10,234* itaśca tathetyāha duḥkheti // ... duḥkhābhāvaḥ sukhaṃ tviti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.