तुशब्द आत्मव्यावृत्त्यर्थः । इतिशब्दो हेतौ । पूर्वेणैव सम्बन्धः । यस्मादात्मा भावः । सुखं तु दुःखाभावः । नच विरुद्धस्वभावयोरत्यन्ताभेदो दृष्टः । तस्मादात्मा न सुखात्यन्ताभिन्न इति जिनो ब्रूते । तच्चायुक्तमित्यतः स्खलितवागसौ । कुतस्तदयुक्तमित्यत आह मात्रेति ॥ मात्राभोगातिरेकेण सुखाधिक्यस्य दर्शनात् मीयन्त इति मात्राः शब्दाद्या विषयाः । भोगो ऽनुभवः । उपलक्षणं चैतत् । विषयभोगाल्पत्वेन सुखाल्पत्वदर्शनत्वादित्यपि ग्राह्यम् । सुखं भावस्तारतम्योपेतत्वाद्दुःखादिवदिति प्रमाणविरुद्धत्वात्सुखस्य दुःखाभावत्ववचनमयुक्तमित्यर्थः । सुखस्य तारतम्योपेतत्वसमर्थनाय दर्शनादिति साक्षी तत्र प्रमाणत्वेन दर्शितः । यस्तु तत्रापि विप्रतिपन्नस्तं प्रत्यनिष्यप्रसङ्गं सूचयितुं मात्राभोगातिरेकेणेत्युक्तम् । यदि सुखं निरतिशयं स्यात्तदा प्रेक्षावतां विषयभोगातिरेकोपादनं व्यर्थं स्यात् । दृश्यते च तदिति । *१०,२३५* ननु न सुखं तारतम्योपेतं किन्तु दुःखं भावभूतं तारतम्योपेतं तदभावश्च सुखम् । तद् यावद्यावन्निवर्तते तावत्तावत्सुखमिति प्रतीयते । नच प्रतियोगरूपोपाधिनिमित्ता तारतम्योपलब्धिस्तात्त्विकं तदुपपादयितुमीष्ये । विषयभोगातिरेकोपादानं च दुःखातिरेकव्यावृत्त्यर्थम् । विषयभोगसाध्यत्वाद्दुःखाभावस्येत्यत आह सुखस्येति ॥ सुखस्याभावता केन ॥। भवेदेतत्प्रतीत्यादेरौपाधिकत्ववर्णनम् । यदि सुखस्याभावता प्रमाणेन सिद्धा स्यात् । सुखस्याभावता केन न केनापि प्रमाणेन सिद्धेत्यर्थः । एवमेव प्रतीत्यादेरौपाधिकत्ववर्णने बाधकमाह नचेति ॥ ॥। नच स्यात् किं विपर्ययः
tuśabda ātmavyāvṛttyarthaḥ / itiśabdo hetau / pūrveṇaiva sambandhaḥ / yasmādātmā bhāvaḥ / sukhaṃ tu duḥkhābhāvaḥ / naca viruddhasvabhāvayoratyantābhedo dṛṣṭaḥ / tasmādātmā na sukhātyantābhinna iti jino brūte / taccāyuktamityataḥ skhalitavāgasau / kutastadayuktamityata āha mātreti // mātrābhogātirekeṇa sukhādhikyasya darśanāt mīyanta iti mātrāḥ śabdādyā viṣayāḥ / bhogo 'nubhavaḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / viṣayabhogālpatvena sukhālpatvadarśanatvādityapi grāhyam / sukhaṃ bhāvastāratamyopetatvādduḥkhādivaditi pramāṇaviruddhatvātsukhasya duḥkhābhāvatvavacanamayuktamityarthaḥ / sukhasya tāratamyopetatvasamarthanāya darśanāditi sākṣī tatra pramāṇatvena darśitaḥ / yastu tatrāpi vipratipannastaṃ pratyaniṣyaprasaṅgaṃ sūcayituṃ mātrābhogātirekeṇetyuktam / yadi sukhaṃ niratiśayaṃ syāttadā prekṣāvatāṃ viṣayabhogātirekopādanaṃ vyarthaṃ syāt / dṛśyate ca taditi / *10,235* nanu na sukhaṃ tāratamyopetaṃ kintu duḥkhaṃ bhāvabhūtaṃ tāratamyopetaṃ tadabhāvaśca sukham / tad yāvadyāvannivartate tāvattāvatsukhamiti pratīyate / naca pratiyogarūpopādhinimittā tāratamyopalabdhistāttvikaṃ tadupapādayitumīṣye / viṣayabhogātirekopādānaṃ ca duḥkhātirekavyāvṛttyartham / viṣayabhogasādhyatvādduḥkhābhāvasyetyata āha sukhasyeti // sukhasyābhāvatā kena ... bhavedetatpratītyāderaupādhikatvavarṇanam / yadi sukhasyābhāvatā pramāṇena siddhā syāt / sukhasyābhāvatā kena na kenāpi pramāṇena siddhetyarthaḥ / evameva pratītyāderaupādhikatvavarṇane bādhakamāha naceti // ... naca syāt kiṃ viparyayaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.