मनश्चक्षुश्शब्दौ श्रोत्रादेरुपलक्षकौ । दर्शनं साक्षात्कारः । आदिपदेन लैङ्गिकशब्दज्ञानसङ्ग्रहः । इन्द्रियलिङ्गशब्दकरणकस्य मनोवृत्तेर्ज्ञानस्येत्यथर्ः । निर्धारणे षष्ठी । सम्भावितदोषबाधस्यापीत्यपेरर्थः । यत्र ज्ञाने सुगृहीतं परीक्षया निश्चितं तत्परीक्षितदर्शनं प्रमाणमिति शेषः । प्रत्यक्षागमज्ञानप्रामाण्यग्रहण एव परीक्षोपयोगः, धर्मिज्ञानानुमानोपमानानुव्यवसायानां तु प्रामाण्यग्रहणं न परीक्षापेक्षमिति केचिन्मन्यन्ते । तन्निरासाय सर्वमानससङ्ग्रहार्थं मनश्चक्षुर्दर्शनादेर्मध्य इत्युक्तम् । अन्यथा यत्र ज्ञान इत्यादिकमेवावक्ष्यत् । तदेवे प्रमाणमित्येतावता पूर्णे परीक्षितदर्शनमित्यनुवादेन सुगृहीतमित्येतद्विवृणोति । *११,२१२* एवं मानसप्रत्यक्षादिज्ञानप्रामाण्यग्रहस्य परीक्षाधीनत्वे ऽपि साक्षिप्रामाण्यग्रहस्य तदनपेक्षत्वान्न परीक्षानवस्थेत्युक्तम् । तत्र किमनया द्विविधकल्पनया । साक्षिवत्प्रत्यक्षादिज्ञानस्यापि प्रामाण्यग्रहः परीक्षानपेक्ष एवोक्तविधया स्वतः किन्न स्यादित्याशङ्कां परिहरति नेति ॥ न ज्ञानदृष्टिमात्रेण प्रामाण्यं तस्य दृश्यते *११,२१५* ज्ञानप्रामाण्ये सहैवानुमेये इत्यप्यसत् । ज्ञानस्या(प्य)नुमेयत्वे प्रमाणाभावात् । तद्वयवहारस्यान्यथैवोपपत्तेः । आशुतरविनाशिनो ज्ञानस्य जानामीति वर्तमानतया प्रतिभा(सा)ऽनुपपत्तेश्च । अपरोक्षावभासविरोधाच्च । अनुमेयत्वे ऽपि ज्ञानस्य न ज्ञानानुमितिमात्रेण प्रामाण्यं तस्य दृश्यते । तद्धि ज्ञाततया व्यवहारेण कार्येण वानुमातव्यम् । नच तावता प्रामाण्यमनुमातुं शक्यते । व्यभिचारात् । ततो ज्ञाततादिमात्रेण प्रतीते ज्ञाने बाधाभावादिना प्रामाण्यमनुमेयम् । अन्यथा बाह्यानामपि वैदिकज्ञानप्रामाण्यानुमानप्रसक्तेः । प्रसक्तमप्यपोद्यत इति चेत् । तर्ह्यपवादनिरासाय परीक्षापेक्षावश्यम्भाविनीत्यागतम् । इदमेव चास्माभिरभिधास्यते, सर्वथा परीक्षानपेक्षेति तु न क्षम्यते । *११,२१६* एतेन साक्षिवेद्यतापक्षो ऽपि प्रतिक्षिप्तः । औपनिषदज्ञानदृष्टिमात्रेण बाह्यैस्तत्प्रामाण्यस्यादर्शनात् । *११,२१७* चतुर्थपक्षस्त्वतिमन्दः । अनुमानादिज्ञानदृष्टिमात्रेण तत्प्रामाण्यस्य चार्वाकादिभिरदृष्टत्वात् । विभागे मानाभावाच्च । धर्मिज्ञानादिप्रामाण्ये विगानाभावादिति चे(त्)न्न । निरालम्बनादिमतदर्शनात् । उपपत्तिबाधितं तदिति चेत् । तर्हि स्वीकृताऽप्युष्मतैव परीक्षापेक्षेत्यलं पल्लवेनेति । *११,२१८* एवं तर्हि प्रत्यक्षादिवत्साक्षिणो ऽपि प्रामाण्यं परीक्षापेक्षग्रहणमेवाङ्गीक्रियताम् । द्विधा कल्पनस्यान्याय्यत्वादित्यत आह नियमेनेति ॥ नियमेन सुखाद्येषु प्रामाण्यं साक्षिगोचरम्
manaścakṣuśśabdau śrotrāderupalakṣakau / darśanaṃ sākṣātkāraḥ / ādipadena laiṅgikaśabdajñānasaṅgrahaḥ / indriyaliṅgaśabdakaraṇakasya manovṛtterjñānasyetyatharḥ / nirdhāraṇe ṣaṣṭhī / sambhāvitadoṣabādhasyāpītyaperarthaḥ / yatra jñāne sugṛhītaṃ parīkṣayā niścitaṃ tatparīkṣitadarśanaṃ pramāṇamiti śeṣaḥ / pratyakṣāgamajñānaprāmāṇyagrahaṇa eva parīkṣopayogaḥ, dharmijñānānumānopamānānuvyavasāyānāṃ tu prāmāṇyagrahaṇaṃ na parīkṣāpekṣamiti kecinmanyante / tannirāsāya sarvamānasasaṅgrahārthaṃ manaścakṣurdarśanādermadhya ityuktam / anyathā yatra jñāna ityādikamevāvakṣyat / tadeve pramāṇamityetāvatā pūrṇe parīkṣitadarśanamityanuvādena sugṛhītamityetadvivṛṇoti / *11,212* evaṃ mānasapratyakṣādijñānaprāmāṇyagrahasya parīkṣādhīnatve 'pi sākṣiprāmāṇyagrahasya tadanapekṣatvānna parīkṣānavasthetyuktam / tatra kimanayā dvividhakalpanayā / sākṣivatpratyakṣādijñānasyāpi prāmāṇyagrahaḥ parīkṣānapekṣa evoktavidhayā svataḥ kinna syādityāśaṅkāṃ pariharati neti // na jñānadṛṣṭimātreṇa prāmāṇyaṃ tasya dṛśyate *11,215* jñānaprāmāṇye sahaivānumeye ityapyasat / jñānasyā(pya)numeyatve pramāṇābhāvāt / tadvayavahārasyānyathaivopapatteḥ / āśutaravināśino jñānasya jānāmīti vartamānatayā pratibhā(sā)'nupapatteśca / aparokṣāvabhāsavirodhācca / anumeyatve 'pi jñānasya na jñānānumitimātreṇa prāmāṇyaṃ tasya dṛśyate / taddhi jñātatayā vyavahāreṇa kāryeṇa vānumātavyam / naca tāvatā prāmāṇyamanumātuṃ śakyate / vyabhicārāt / tato jñātatādimātreṇa pratīte jñāne bādhābhāvādinā prāmāṇyamanumeyam / anyathā bāhyānāmapi vaidikajñānaprāmāṇyānumānaprasakteḥ / prasaktamapyapodyata iti cet / tarhyapavādanirāsāya parīkṣāpekṣāvaśyambhāvinītyāgatam / idameva cāsmābhirabhidhāsyate, sarvathā parīkṣānapekṣeti tu na kṣamyate / *11,216* etena sākṣivedyatāpakṣo 'pi pratikṣiptaḥ / aupaniṣadajñānadṛṣṭimātreṇa bāhyaistatprāmāṇyasyādarśanāt / *11,217* caturthapakṣastvatimandaḥ / anumānādijñānadṛṣṭimātreṇa tatprāmāṇyasya cārvākādibhiradṛṣṭatvāt / vibhāge mānābhāvācca / dharmijñānādiprāmāṇye vigānābhāvāditi ce(t)nna / nirālambanādimatadarśanāt / upapattibādhitaṃ taditi cet / tarhi svīkṛtā'pyuṣmataiva parīkṣāpekṣetyalaṃ pallaveneti / *11,218* evaṃ tarhi pratyakṣādivatsākṣiṇo 'pi prāmāṇyaṃ parīkṣāpekṣagrahaṇamevāṅgīkriyatām / dvidhā kalpanasyānyāyyatvādityata āha niyameneti // niyamena sukhādyeṣu prāmāṇyaṃ sākṣigocaram
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.