साकामहतेति सम्बन्धः । याकामहतशब्दात्प्रतीयते सेत्यर्थः । अन्यथाप्रयत्नेन कामानामवाप्त्यभावे कुत एव कारणात्साकाशमहतया भवेन्न कुतो ऽपीत्यन्वयव्यतिरेकावुक्तौ । एतदुक्तं भवति । कामेनोपद्रवो हि कामहतता तदभावश्चाकामहतता । कामनिमित्तोपद्रवाभावश्चानायासेन तत्तद्विषयप्राप्तावेव भवति नान्यथेत्यनुभवसिद्धम् । अतः प्राप्तकामत्वाकामहतत्वयोर्निमित्तनैमित्तिकभावो युक्त एवेति । नायमस्ति नियमः, यदाप्तकामस्यैव, कामनिमित्तोपद्रवाभावो नान्यथेति । कामभावे ऽपि तन्निमित्तोपद्रवाभावसम्भवादिति चेत् । किमनेनोक्तस्य व्यभिचारमात्रं चोद्यते किं वा प्रकृतेषु संसारिष्वप्याप्तकामत्वाभावे ऽप्यकामत्वेनाकामहतता सम्भवतीत्याशास्यते । नाद्यः । वक्ष्यमाणन्यायेन विशेषणप्रक्षेपात् । न द्वितीयः । ब्रह्मादयो न कामरहिता असुप्तामूढचेतनत्वाद्देवदत्तवदित्यनुमानविरोधादित्याशयवाननुमानस्य व्याप्तिमुपपादयति चेतनस्येति ॥ चेतनस्य त्वसुप्तस्य कुत्र दृष्टा ह्यकामता घटादौ व्यभिचारपरिहाराय चेतनस्येत्युक्तम् । सुप्तमुग्धयोस्तत्परिहारायासुप्तस्येति । अमुग्धस्येत्यपि द्रष्टव्यम् । ननु सुप्तौ मोहे च न चेतयत एव । अतश्चेतनस्येत्यनेनैव तद्वयवच्छेदसिद्धेर्व्यर्थं विशेषणमिति । मैवम् । चेतनशब्देनात्मत्वमात्रस्य विवक्षितत्वात् । चैतन्ययोगे हि विवक्षिते कामाभावाङ्गीकारसाहसादबिभ्यत्परश्चैतन्याभावमपि ब्रह्मादीनामङ्गीकुर्यादित्यसिद्धिः स्यात् । तदिदमुक्तं तुशब्देन । कुत्रेत्याक्षेपे । हिशब्दो यस्माद्वयाप्ति सिद्धेति शेषः । नोपादेयमेव वा हेतावसुप्तत्वादिविशेषणम् । नच तथा सति व्यभिचारापातः । सुप्त्यादावप्यात्मनः कामसद्भावात् । नचैवं सति यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयत इत्यादिश्रुत्यानुपलम्भेन च विरोधः । विद्यमानानामपि कामानां तदानीमव्यक्तत्वेन श्रौताभावव्यवहारस्यानुपलम्भस्य चोपपत्तेः । *११,३८* व्यक्तकामाभिप्रायेण प्राग्विशेषणमुपात्तमित्याशयवानाह अव्यक्तिरेवेति ॥ अव्यक्तिरेव कामानां न नाशो मोहसुप्तयोः
sākāmahateti sambandhaḥ / yākāmahataśabdātpratīyate setyarthaḥ / anyathāprayatnena kāmānāmavāptyabhāve kuta eva kāraṇātsākāśamahatayā bhavenna kuto 'pītyanvayavyatirekāvuktau / etaduktaṃ bhavati / kāmenopadravo hi kāmahatatā tadabhāvaścākāmahatatā / kāmanimittopadravābhāvaścānāyāsena tattadviṣayaprāptāveva bhavati nānyathetyanubhavasiddham / ataḥ prāptakāmatvākāmahatatvayornimittanaimittikabhāvo yukta eveti / nāyamasti niyamaḥ, yadāptakāmasyaiva, kāmanimittopadravābhāvo nānyatheti / kāmabhāve 'pi tannimittopadravābhāvasambhavāditi cet / kimanenoktasya vyabhicāramātraṃ codyate kiṃ vā prakṛteṣu saṃsāriṣvapyāptakāmatvābhāve 'pyakāmatvenākāmahatatā sambhavatītyāśāsyate / nādyaḥ / vakṣyamāṇanyāyena viśeṣaṇaprakṣepāt / na dvitīyaḥ / brahmādayo na kāmarahitā asuptāmūḍhacetanatvāddevadattavadityanumānavirodhādityāśayavānanumānasya vyāptimupapādayati cetanasyeti // cetanasya tvasuptasya kutra dṛṣṭā hyakāmatā ghaṭādau vyabhicāraparihārāya cetanasyetyuktam / suptamugdhayostatparihārāyāsuptasyeti / amugdhasyetyapi draṣṭavyam / nanu suptau mohe ca na cetayata eva / ataścetanasyetyanenaiva tadvayavacchedasiddhervyarthaṃ viśeṣaṇamiti / maivam / cetanaśabdenātmatvamātrasya vivakṣitatvāt / caitanyayoge hi vivakṣite kāmābhāvāṅgīkārasāhasādabibhyatparaścaitanyābhāvamapi brahmādīnāmaṅgīkuryādityasiddhiḥ syāt / tadidamuktaṃ tuśabdena / kutretyākṣepe / hiśabdo yasmādvayāpti siddheti śeṣaḥ / nopādeyameva vā hetāvasuptatvādiviśeṣaṇam / naca tathā sati vyabhicārāpātaḥ / suptyādāvapyātmanaḥ kāmasadbhāvāt / nacaivaṃ sati yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayata ityādiśrutyānupalambhena ca virodhaḥ / vidyamānānāmapi kāmānāṃ tadānīmavyaktatvena śrautābhāvavyavahārasyānupalambhasya copapatteḥ / *11,38* vyaktakāmābhiprāyeṇa prāgviśeṣaṇamupāttamityāśayavānāha avyaktireveti // avyaktireva kāmānāṃ na nāśo mohasuptayoḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.