केन न केनापि कारणेन । श्रुतहान्यश्रुतग्रह इति द्वन्द्वैकवद्भावः । श्रुतहानिसहितो ऽश्रुतग्रह इति वा । विषयसप्तमीयम् । ततो न कार्य इति भावः । मुक्तानां तारतम्ये ऽनुमानान्तरमाह मोक्षे ऽपीति ॥ *११,१४२* मोक्षे ऽपि तारतम्येतश्चेतनत्वात् पुरा यथा तारतम्येनेतः प्राप्तस्तारतम्यवानिति यावत् । पुरा संसारे । नन्वत्र संसारे वर्तमानं कमपि पक्षीकृत्यायं तारतम्येत इति साध्यते तत्र च मोक्षे ऽपीति सिद्धसाधनतापरिहाराय विशेषणमुपादीयत इति वा । मोक्षे ऽपीत्यनेन मुक्तं पक्षीकृत्य तारतम्येत इति वा । मुक्तं पक्षीकृत्य तारतम्येत इति साध्यते । तत्र प्राचीनेन तारतम्येन सिद्धसाधनतापरिहाराय मोक्षे ऽपीति विशेषणमुपादीयत इति वा । नाद्यः । तस्य नित्यसंसारित्वस्यापि सम्भवेन बाधापत्तेः । निश्चितमोक्षपुरुषविशेषपक्षीकारे ऽपि दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् । नहि संसारी मुक्तिगततारतम्योपेतः । द्वितीये अपिपदवैयर्थ्यम् । प्राक्तनतारतम्योपेतत्वेन सिद्धसाधनता च । तृतीये ऽपि दृष्टान्तस्य साध्यविकलतैव । तारतम्योपेतत्वं च हीनाधिकसद्भावो वान्यतरसद्भावो वा । *११,१४३* आद्ये परमेश्वरे ऽनैकान्त्यम् । द्वितीये सिद्धसाधनता । मुक्तानामप्यमुक्तेभ्यो ऽधिकत्वस्य परेणाङ्गीकृतत्वात् । मुक्ताधिकत्वसाधने देवदत्ते व्यभिचारस्तत्कथमेतत् । उच्यते । मुक्तास्तदानीन्तनेन परस्परं तारतम्येनोपेताश्चेतनत्वात्संसारिणो यथेत्ययमर्थो ऽत्र विवक्षितः । तारतम्यं च कुतश्चिद्धीनत्वं कुतश्चिदधिकत्वमित्येतयोरन्यतरदिति नोक्तदोषः । सामान्यस्य च विशेषनिरासेनापाकरणे चातिप्रसङ्गः । यद्वा मक्त्युत्तरक्षणवर्ती मुक्तः प्राग् यतो ऽधिकत्वहीनत्वाभ्यामुपेतस्वरूपो ऽभूदिदानीमपि ताभ्यामुपेत इति प्रतिज्ञार्थो वणर्नीयः । सामान्यत एव व्याप्तिरभिधातव्येति । *११,१४७* आभासानुद्धरति इत्युक्त इति ॥ इत्युक्त उत्तरं किं ते ॥। उक्ते प्रत्युक्ते । व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोः प्रमितत्वान्न किमप्युत्तरमस्तीति भावः । बाधितविषयमनुमानमित्यत आह कल्पनेति ॥ ॥। कल्पनामात्रवादिनः
kena na kenāpi kāraṇena / śrutahānyaśrutagraha iti dvandvaikavadbhāvaḥ / śrutahānisahito 'śrutagraha iti vā / viṣayasaptamīyam / tato na kārya iti bhāvaḥ / muktānāṃ tāratamye 'numānāntaramāha mokṣe 'pīti // *11,142* mokṣe 'pi tāratamyetaścetanatvāt purā yathā tāratamyenetaḥ prāptastāratamyavāniti yāvat / purā saṃsāre / nanvatra saṃsāre vartamānaṃ kamapi pakṣīkṛtyāyaṃ tāratamyeta iti sādhyate tatra ca mokṣe 'pīti siddhasādhanatāparihārāya viśeṣaṇamupādīyata iti vā / mokṣe 'pītyanena muktaṃ pakṣīkṛtya tāratamyeta iti vā / muktaṃ pakṣīkṛtya tāratamyeta iti sādhyate / tatra prācīnena tāratamyena siddhasādhanatāparihārāya mokṣe 'pīti viśeṣaṇamupādīyata iti vā / nādyaḥ / tasya nityasaṃsāritvasyāpi sambhavena bādhāpatteḥ / niścitamokṣapuruṣaviśeṣapakṣīkāre 'pi dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvāt / nahi saṃsārī muktigatatāratamyopetaḥ / dvitīye apipadavaiyarthyam / prāktanatāratamyopetatvena siddhasādhanatā ca / tṛtīye 'pi dṛṣṭāntasya sādhyavikalataiva / tāratamyopetatvaṃ ca hīnādhikasadbhāvo vānyatarasadbhāvo vā / *11,143* ādye parameśvare 'naikāntyam / dvitīye siddhasādhanatā / muktānāmapyamuktebhyo 'dhikatvasya pareṇāṅgīkṛtatvāt / muktādhikatvasādhane devadatte vyabhicārastatkathametat / ucyate / muktāstadānīntanena parasparaṃ tāratamyenopetāścetanatvātsaṃsāriṇo yathetyayamartho 'tra vivakṣitaḥ / tāratamyaṃ ca kutaściddhīnatvaṃ kutaścidadhikatvamityetayoranyataraditi noktadoṣaḥ / sāmānyasya ca viśeṣanirāsenāpākaraṇe cātiprasaṅgaḥ / yadvā maktyuttarakṣaṇavartī muktaḥ prāg yato 'dhikatvahīnatvābhyāmupetasvarūpo 'bhūdidānīmapi tābhyāmupeta iti pratijñārtho vaṇarnīyaḥ / sāmānyata eva vyāptirabhidhātavyeti / *11,147* ābhāsānuddharati ityukta iti // ityukta uttaraṃ kiṃ te ... ukte pratyukte / vyāptipakṣadharmatvayoḥ pramitatvānna kimapyuttaramastīti bhāvaḥ / bādhitaviṣayamanumānamityata āha kalpaneti // ... kalpanāmātravādinaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.