एवं सप्रभेदं शून्यवाद्यभिमतं मोक्षमनूद्य साधारणदोषेण तावद्दूषयन् यः शून्यवादिना"प्रदीपस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य तायिन (भाविनः)ऽ; इत्यात्मविनाशो मोक्ष उक्तस्तं दूषयति आत्मेति ॥ आत्माभावे पुमर्थः क ॥। मोक्ष इति वक्ष्यमाणं सिंहावलोकनन्यायेनेहा(नेनेहा)पि सम्बद्धयते । आत्मनो ऽभावे विनाशे सति मोक्षः कः किंसम्बन्धी पुमर्थः । एतदुक्तं भवति । आत्मविनाशलक्षणो मोक्षः किमात्मनः फलमुतानात्मनः । नाद्यः । तस्याभावात् । नहि फलिनो ऽभावे फलमुपपद्यते । धर्मादिषु तथा दर्शनात् । न द्वितीयः । आत्मनाशे ऽनात्मनो ऽप्यभावात् । भावे ऽप्यपुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् । अनात्मनस्तेनोपकाराभावाच्चेति । नन्वात्मन एवायम् । धर्मादिवदभ्युदयत्वाभावादसमानकालताप्युपपद्यत इत्यत आह आत्मेति ॥ मोक्षः कः पुमर्थः पुमर्थो न भवेदित्यर्थः । तत्र हेतुमाह इष्यस्येति ॥ *१२,१८३* ॥। इष्टस्यात्मावधिर्यतः *१२,१८५* यद्वाऽत्माभावे सति मोक्षः कः पुमर्थः किमिष्यावाप्तिरूपो ऽथानिष्यनिवृत्तिरूप इत्यर्थः । नाद्यः । तत्र हेतुः इष्यस्येति ॥ सर्वस्याप्यात्मेतरस्येष्यस्यात्मावधिराश्रयो यतः । आत्मार्थं हि सर्वमिष्यम् । स चेन्न स्यात्तदा कस्यायं पुरुषार्थः स्यादित्यर्थः । न द्वितीयः । तत्र हेतुः इष्यस्येति ॥ अनिष्यनिवृत्तिरपि पुरुषार्थो भवन्ती तदा स्याद्यदीष्यं न विहन्यात् । तद्विधाते ऽपि वा यदि महतो ऽनिष्यस्य विघातिनी स्यात् । तथा लोके दर्शनात् । नहि कश्चिन्महदिष्यं विनाश्य अल्पानिष्यनिवृत्तिं कुर्वाणः प्रेक्षावानुपलभ्यते । आत्मा च सर्वतो ऽपीष्यतमः । तद्विघातेन भवन्त्यनिष्यनिवृत्तिः कथं पुरुषार्थो भवेत् । रोगादिपीडिता उद्बन्धादिनाऽत्मविनाशं कुर्वन्तो दृश्यन्त इति चेन्न । रोगाद्यायतनदेहपरित्यागेनात्मानं निर्दुःखीकर्तुमेव तेषां प्रवृत्तेः । निर्दुःखो भूयासमिति हि सर्वस्याशीः । नतु न भूयासमिति । देहात्मविवेकज्ञानविधुरास्त्वात्मनाशायैव प्रयतन्त इति चेन्न । तेषामप्रेक्षावत्त्वेनात्रानुदाहार्यत्वात् । उपपादितं चैतत् । यत्पशवो ऽपि देहात्मविवेकज्ञानवन्त इति । *१२,१८६फ़्।* ननु दुःखात्यन्तनिवृत्तिस्तावदवश्यमेष्यव्या । सा च कारणनिवृत्त्यैव भवति नान्यथा । कारणं च दुःखस्यात्मैव । अधर्मार्जनादाधारत्वाच्च । तत्कथमात्मनाशेन शून्यभावापत्तिर्नेष्यत इति चेत् । मैवम् । न ह्यात्मैव दुःखकारणम् । किन्तु जागर एव भावात्सुप्तावभावादन्वयव्यतिरेकाभ्यां शरीरेन्द्रियविषयवेदनादिकमपि । ततो ज्ञानभोगाभ्यां कर्मणि क्षीणे निर्बीजस्य देहादेरनुत्पादे सामग्रीवैकल्येन दुःखानुत्पादस्य सम्भवात्किमात्मनाशकल्पनया । कुतो विनिगमनमिति चेत् । सर्वस्याप्यात्मार्थत्वात् । आत्मनश्चात्यन्ताभ्यर्हितत्वादिति ब्रूमः । विप्रकृष्टव्ययेन हि साध्यासिद्धौ सन्निकृष्टव्ययं प्रेक्षावन्तः कुर्वन्ति । तस्मात्"आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्ऽ; इति न्यायेन दुःखं जिहासताऽत्मावधिकस्यैव कारणस्य मोक्ष एष्यव्यो न त्वात्मनो ऽपीति युक्तमुत्पश्यामः । तदेतत्सूचयन्विपक्षे बाधकमाह यदीति ॥ *१२,१८७* यदि नात्मावधिर्मोक्षो मोक्षः स्याद् घटशून्यता यद्यस्मादभिमतप्रकारेणात्मावधिर्मोक्षो न भवेत् । आत्मव्यतिरिक्तानां दुःखकारणानां देहादीनामेव निवृत्तिरात्मनस्तु स्वरूपेणावस्थानमिति पक्षो यदि न स्यादित्यर्थः । आत्मनो ऽपि शून्यतापत्तिर्यदि स्यादिति यावत् । तदा घटशून्यतापि देवदत्तस्य मोक्षः स्यात् । तथाच साधनानुष्ठानवैयर्थ्यम् । घटशून्यतायाः पारिव्राज्यादिकारणानपेक्षत्वात् । *१२,१८८* ननु कुतो ऽयं प्रसङ्गो ऽविशेषादिति चेन्न । आत्मशून्यता घटशून्यतेति भवद्भिरेव विशेषस्योक्तत्वादित्यत आह कल्पितत्वादिति ॥ कल्पितत्वाद् विशेषाणां ॥। न खल्वत्र शून्यताशब्देनाभावो ऽभिधीयते । "भावार्थप्रतियोगित्वं भावत्वं वा न तत्त्वतः । यस्य"इत्यभिधानात् किन्तु (वि) नष्ट आत्मा घटश्च । तौ चाप्रामाणिकौ । नच तथाविधयोर्विशेषाः प्रामाणिकाः सम्भवन्ति । नहि तुरगृङ्गं शशृङ्गं च व्यावर्तकधर्मवती इति सम्भवतः । तस्मादात्मशून्यता घटशून्यतेति व्यवहर्तृभिः केवलं व्यवहारार्थं विशेषाः कल्पिता इत्यङ्गीकार्यम् । तथाच नाविशेषो ऽसिद्ध इति । दूषणातिदेशार्थं प्राङ्मतसाम्यमुपपादितम् । अतः शून्यवादिनां दूषणं मायावादिनामतिदिशति मायिनो ऽपीति ॥ ॥। मायिनो ऽपि समं हि तत्
evaṃ saprabhedaṃ śūnyavādyabhimataṃ mokṣamanūdya sādhāraṇadoṣeṇa tāvaddūṣayan yaḥ śūnyavādinā"pradīpasyeva nirvāṇaṃ vimokṣastasya tāyina (bhāvinaḥ)'; ityātmavināśo mokṣa uktastaṃ dūṣayati ātmeti // ātmābhāve pumarthaḥ ka ... mokṣa iti vakṣyamāṇaṃ siṃhāvalokananyāyenehā(nenehā)pi sambaddhayate / ātmano 'bhāve vināśe sati mokṣaḥ kaḥ kiṃsambandhī pumarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / ātmavināśalakṣaṇo mokṣaḥ kimātmanaḥ phalamutānātmanaḥ / nādyaḥ / tasyābhāvāt / nahi phalino 'bhāve phalamupapadyate / dharmādiṣu tathā darśanāt / na dvitīyaḥ / ātmanāśe 'nātmano 'pyabhāvāt / bhāve 'pyapuruṣārthatvaprasaṅgāt / anātmanastenopakārābhāvācceti / nanvātmana evāyam / dharmādivadabhyudayatvābhāvādasamānakālatāpyupapadyata ityata āha ātmeti // mokṣaḥ kaḥ pumarthaḥ pumartho na bhavedityarthaḥ / tatra hetumāha iṣyasyeti // *12,183* ... iṣṭasyātmāvadhiryataḥ *12,185* yadvā'tmābhāve sati mokṣaḥ kaḥ pumarthaḥ kimiṣyāvāptirūpo 'thāniṣyanivṛttirūpa ityarthaḥ / nādyaḥ / tatra hetuḥ iṣyasyeti // sarvasyāpyātmetarasyeṣyasyātmāvadhirāśrayo yataḥ / ātmārthaṃ hi sarvamiṣyam / sa cenna syāttadā kasyāyaṃ puruṣārthaḥ syādityarthaḥ / na dvitīyaḥ / tatra hetuḥ iṣyasyeti // aniṣyanivṛttirapi puruṣārtho bhavantī tadā syādyadīṣyaṃ na vihanyāt / tadvidhāte 'pi vā yadi mahato 'niṣyasya vighātinī syāt / tathā loke darśanāt / nahi kaścinmahadiṣyaṃ vināśya alpāniṣyanivṛttiṃ kurvāṇaḥ prekṣāvānupalabhyate / ātmā ca sarvato 'pīṣyatamaḥ / tadvighātena bhavantyaniṣyanivṛttiḥ kathaṃ puruṣārtho bhavet / rogādipīḍitā udbandhādinā'tmavināśaṃ kurvanto dṛśyanta iti cenna / rogādyāyatanadehaparityāgenātmānaṃ nirduḥkhīkartumeva teṣāṃ pravṛtteḥ / nirduḥkho bhūyāsamiti hi sarvasyāśīḥ / natu na bhūyāsamiti / dehātmavivekajñānavidhurāstvātmanāśāyaiva prayatanta iti cenna / teṣāmaprekṣāvattvenātrānudāhāryatvāt / upapāditaṃ caitat / yatpaśavo 'pi dehātmavivekajñānavanta iti / *12,186f.* nanu duḥkhātyantanivṛttistāvadavaśyameṣyavyā / sā ca kāraṇanivṛttyaiva bhavati nānyathā / kāraṇaṃ ca duḥkhasyātmaiva / adharmārjanādādhāratvācca / tatkathamātmanāśena śūnyabhāvāpattirneṣyata iti cet / maivam / na hyātmaiva duḥkhakāraṇam / kintu jāgara eva bhāvātsuptāvabhāvādanvayavyatirekābhyāṃ śarīrendriyaviṣayavedanādikamapi / tato jñānabhogābhyāṃ karmaṇi kṣīṇe nirbījasya dehāderanutpāde sāmagrīvaikalyena duḥkhānutpādasya sambhavātkimātmanāśakalpanayā / kuto vinigamanamiti cet / sarvasyāpyātmārthatvāt / ātmanaścātyantābhyarhitatvāditi brūmaḥ / viprakṛṣṭavyayena hi sādhyāsiddhau sannikṛṣṭavyayaṃ prekṣāvantaḥ kurvanti / tasmāt"ātmārthe pṛthivīṃ tyajet'; iti nyāyena duḥkhaṃ jihāsatā'tmāvadhikasyaiva kāraṇasya mokṣa eṣyavyo na tvātmano 'pīti yuktamutpaśyāmaḥ / tadetatsūcayanvipakṣe bādhakamāha yadīti // *12,187* yadi nātmāvadhirmokṣo mokṣaḥ syād ghaṭaśūnyatā yadyasmādabhimataprakāreṇātmāvadhirmokṣo na bhavet / ātmavyatiriktānāṃ duḥkhakāraṇānāṃ dehādīnāmeva nivṛttirātmanastu svarūpeṇāvasthānamiti pakṣo yadi na syādityarthaḥ / ātmano 'pi śūnyatāpattiryadi syāditi yāvat / tadā ghaṭaśūnyatāpi devadattasya mokṣaḥ syāt / tathāca sādhanānuṣṭhānavaiyarthyam / ghaṭaśūnyatāyāḥ pārivrājyādikāraṇānapekṣatvāt / *12,188* nanu kuto 'yaṃ prasaṅgo 'viśeṣāditi cenna / ātmaśūnyatā ghaṭaśūnyateti bhavadbhireva viśeṣasyoktatvādityata āha kalpitatvāditi // kalpitatvād viśeṣāṇāṃ ... na khalvatra śūnyatāśabdenābhāvo 'bhidhīyate / "bhāvārthapratiyogitvaṃ bhāvatvaṃ vā na tattvataḥ / yasya"ityabhidhānāt kintu (vi) naṣṭa ātmā ghaṭaśca / tau cāprāmāṇikau / naca tathāvidhayorviśeṣāḥ prāmāṇikāḥ sambhavanti / nahi turagṛṅgaṃ śaśṛṅgaṃ ca vyāvartakadharmavatī iti sambhavataḥ / tasmādātmaśūnyatā ghaṭaśūnyateti vyavahartṛbhiḥ kevalaṃ vyavahārārthaṃ viśeṣāḥ kalpitā ityaṅgīkāryam / tathāca nāviśeṣo 'siddha iti / dūṣaṇātideśārthaṃ prāṅmatasāmyamupapāditam / ataḥ śūnyavādināṃ dūṣaṇaṃ māyāvādināmatidiśati māyino 'pīti // ... māyino 'pi samaṃ hi tat
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.