मोक्षत्वेनाभिमतस्य शून्यभावस्येति शेषः । चेच्छब्दः स्यादित्यर्थे । भावशब्दः कर्तृसाधनः । एवं तर्हि घटशून्यतापि तेनैवाभिसन्धिना निर्विशेषा स्यादित्यतिप्रसङ्गतादवस्थ्यमिति । पूर्वपक्षिणो ऽभिसन्धिमुद्घाटयति पाश्चात्यश्चेदिति ॥ आत्मशून्यभावः । पाश्चात्यो विशेषरहित इति चेदित्यर्थः । पाश्चात्यत्वं चात्र व्यवहारापेक्षया । *१२,१९६* ततश्चैतदुक्तं भवति । इदानीं निरूपणसमये व्यवहारार्थं कल्पितेनैव विशेषेणात्मशून्यभावः सविशेष इवाभाति । अक्रियमाणे तु निरूपणे स्वरूपेण निर्विशेष एवेति । सिद्धान्तिनो ऽभिसन्धिमुद्घाटति आत्मगत इति ॥ एवं तर्हि घटशून्यभावो ऽपि निरूपण एव सविशेषो दृश्यते । निरूपणमनागतो ऽप्राप्तस्तु निर्विशेष एवेत्यस्माभिरपि शक्यते वक्तुमित्यर्थः । *१२,१९७फ़्।* किञ्चोक्तरूपे शून्यवादिमयावादिभ्यामुत्प्रेक्षिते मोक्षे न किञ्चित्प्रमाणमस्ति । तथाहि । न तावदत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् । प्रत्यक्षाविषयत्वादस्याथर्स्य । नाप्यागमः । वेदाद्यागमस्य शून्यवादिना प्रमाणत्वेनानभ्युपगमात् । तदीयागमस्यास्माभिरनङ्गीकृतत्वात् । मायावादिनं प्रति तु वक्ष्यामः । तस्मादात्मशून्यता पुरुषार्थो दुःखनिवृत्त्युपयोगित्वाच्छरीरादिशून्यतावदित्यनुमानमेव वक्तव्यम् । यथोक्तम् । "न तैर्विना दुःखहेतुरात्मा चेत्ते ऽपि तादृशाः । निर्देषं द्वयमप्येवं वैराग्यं च द्वयोस्ततःऽ; इति । तदिदं सत्प्रतिपक्षतया नानुमानमित्याह न मोक्ष इति ॥ *१२,१९८* न मोक्षो विमतो यस्माददेहो घटशून्यता । यथेत्युक्ते वदेत् किं स यो ऽनुमामात्रमानकः
mokṣatvenābhimatasya śūnyabhāvasyeti śeṣaḥ / cecchabdaḥ syādityarthe / bhāvaśabdaḥ kartṛsādhanaḥ / evaṃ tarhi ghaṭaśūnyatāpi tenaivābhisandhinā nirviśeṣā syādityatiprasaṅgatādavasthyamiti / pūrvapakṣiṇo 'bhisandhimudghāṭayati pāścātyaścediti // ātmaśūnyabhāvaḥ / pāścātyo viśeṣarahita iti cedityarthaḥ / pāścātyatvaṃ cātra vyavahārāpekṣayā / *12,196* tataścaitaduktaṃ bhavati / idānīṃ nirūpaṇasamaye vyavahārārthaṃ kalpitenaiva viśeṣeṇātmaśūnyabhāvaḥ saviśeṣa ivābhāti / akriyamāṇe tu nirūpaṇe svarūpeṇa nirviśeṣa eveti / siddhāntino 'bhisandhimudghāṭati ātmagata iti // evaṃ tarhi ghaṭaśūnyabhāvo 'pi nirūpaṇa eva saviśeṣo dṛśyate / nirūpaṇamanāgato 'prāptastu nirviśeṣa evetyasmābhirapi śakyate vaktumityarthaḥ / *12,197f.* kiñcoktarūpe śūnyavādimayāvādibhyāmutprekṣite mokṣe na kiñcitpramāṇamasti / tathāhi / na tāvadatra pratyakṣaṃ pramāṇam / pratyakṣāviṣayatvādasyātharsya / nāpyāgamaḥ / vedādyāgamasya śūnyavādinā pramāṇatvenānabhyupagamāt / tadīyāgamasyāsmābhiranaṅgīkṛtatvāt / māyāvādinaṃ prati tu vakṣyāmaḥ / tasmādātmaśūnyatā puruṣārtho duḥkhanivṛttyupayogitvāccharīrādiśūnyatāvadityanumānameva vaktavyam / yathoktam / "na tairvinā duḥkhaheturātmā cette 'pi tādṛśāḥ / nirdeṣaṃ dvayamapyevaṃ vairāgyaṃ ca dvayostataḥ'; iti / tadidaṃ satpratipakṣatayā nānumānamityāha na mokṣa iti // *12,198* na mokṣo vimato yasmādadeho ghaṭaśūnyatā / yathetyukte vadet kiṃ sa yo 'numāmātramānakaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.