न प्रेत्य संज्ञास्तीति वाक्यं श्रुत्वा मैत्रेय्योक्तमत्रैव मा भवानित्यादि । तत्तावन्नाहृदयं निर्दलाक्षेपकरणे ऽसुज्ञत्वप्रसङ्गात् । ततः प्रज्ञानघन इत्यात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वमभिधायेदानीं ज्ञानाभावं वदतस्तव वाक्यं मोहकमित्यभिप्रायः कल्प्यः । अपुरुषार्थत्वप्रसङ्गो वा । यथोक्तं"संज्ञानाशो यदि भवेत्किं मुक्त्या नः प्रयोजनम् । मोहं मां प्राणयामास भवानत्रेति चोदितःऽ; इति । अन्यथाव्याख्याने मैत्रेय्युक्तं निरुत्तरं प्रसज्येत । न ह्येतैर्वाक्यैः स्ववचनव्याघातः परिहृतो नापि पुरुषार्थता समर्थितेति । *१२,२९७* एवं साङ्खयनैयायिकाद्यभिमतस्य मोक्षस्याप्रामाणिकत्वमभिधाय, यदुक्तं मोक्षस्यापुरुषार्थत्वप्रसङ्ग इति तत्प्रपञ्चयति सुखादीति ॥ सुखादिधर्महानौ तु मुक्तेः किञ्च प्रयोजनम् सुखादिधर्महानौ मुक्तित्वेनाङ्गीकृतायामिति शेषः । तुशब्दः स्वपक्षाद्विशिनष्टि । परस्यापाद्यमानो दोषः स्वमते नास्तीत्याशयः । मुक्तेरिति सम्बन्धमात्रे षष्ठी । किमाक्षेपे । चशब्दो ऽप्रामाणिकत्वेन समुच्चयार्थः । प्रयुज्यते प्रवर्त्यते पुरुषो ऽनेनेति प्रयोजनम् । मुक्तेः प्रयोजनं किमिति । मुक्त्यर्थे पुरुषं प्रवर्तयत्किमपि नास्तीत्यर्थः । *१२,२९८* द्विविधं प्रयोजनम् । इष्यावाप्तिरनिष्यनिवृत्तिश्च । तत्र यद्यपि मुक्तिरिष्यप्राप्तिरूपा न भवति तथाप्यनिष्यनिवृत्तिरूपा भवत्येव । अतः पुरुषेणार्थ्यत इत्याशङ्कते यदीति ॥ यद्यर्थो दुःखहानिः स्याद् ॥। दुःखहानिरूपा मुक्तिः पुरुषस्यार्थो ऽर्थनीयः स्यादिति यदि ब्रूषे । अत्रोच्यते । भवत्यनिष्यनिवृत्तिः पुरुषार्थः । मुक्तिश्च समस्तदुःखहानिस्तथापि न पुरुषार्थः कथमित्यत आह अनर्थ इति ॥ ॥। अनर्थः सुखनाशनम्
na pretya saṃjñāstīti vākyaṃ śrutvā maitreyyoktamatraiva mā bhavānityādi / tattāvannāhṛdayaṃ nirdalākṣepakaraṇe 'sujñatvaprasaṅgāt / tataḥ prajñānaghana ityātmano jñānasvarūpatvamabhidhāyedānīṃ jñānābhāvaṃ vadatastava vākyaṃ mohakamityabhiprāyaḥ kalpyaḥ / apuruṣārthatvaprasaṅgo vā / yathoktaṃ"saṃjñānāśo yadi bhavetkiṃ muktyā naḥ prayojanam / mohaṃ māṃ prāṇayāmāsa bhavānatreti coditaḥ'; iti / anyathāvyākhyāne maitreyyuktaṃ niruttaraṃ prasajyeta / na hyetairvākyaiḥ svavacanavyāghātaḥ parihṛto nāpi puruṣārthatā samarthiteti / *12,297* evaṃ sāṅkhayanaiyāyikādyabhimatasya mokṣasyāprāmāṇikatvamabhidhāya, yaduktaṃ mokṣasyāpuruṣārthatvaprasaṅga iti tatprapañcayati sukhādīti // sukhādidharmahānau tu mukteḥ kiñca prayojanam sukhādidharmahānau muktitvenāṅgīkṛtāyāmiti śeṣaḥ / tuśabdaḥ svapakṣādviśinaṣṭi / parasyāpādyamāno doṣaḥ svamate nāstītyāśayaḥ / mukteriti sambandhamātre ṣaṣṭhī / kimākṣepe / caśabdo 'prāmāṇikatvena samuccayārthaḥ / prayujyate pravartyate puruṣo 'neneti prayojanam / mukteḥ prayojanaṃ kimiti / muktyarthe puruṣaṃ pravartayatkimapi nāstītyarthaḥ / *12,298* dvividhaṃ prayojanam / iṣyāvāptiraniṣyanivṛttiśca / tatra yadyapi muktiriṣyaprāptirūpā na bhavati tathāpyaniṣyanivṛttirūpā bhavatyeva / ataḥ puruṣeṇārthyata ityāśaṅkate yadīti // yadyartho duḥkhahāniḥ syād ... duḥkhahānirūpā muktiḥ puruṣasyārtho 'rthanīyaḥ syāditi yadi brūṣe / atrocyate / bhavatyaniṣyanivṛttiḥ puruṣārthaḥ / muktiśca samastaduḥkhahānistathāpi na puruṣārthaḥ kathamityata āha anartha iti // ... anarthaḥ sukhanāśanam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.