Library·Yāska: Nirukta·1·1.15

Yāska: Nirukta 1.15

Nir 1.15

अथअपिइदमन्तरेणमन्त्रेष्वर्थप्रत्ययोनविद्यते अर्थमप्रतियतोनअत्यन्तम्स्वरसंस्कारौद्देशः तदिदम्विद्यास्थानम्व्याकरणस्यकार्त्स्न्यम्स्वअर्थसाधकंश्च यदिमन्त्रअर्थप्रत्ययायअनर्थकम्भवतिइतिकौत्सोअनर्थकाहिमन्त्राः तदेतेनौपेक्षितव्यम्नियतवाचोयुक्तयोनियतआनुपूर्व्याभवन्ति अथअपिब्राह्मणेनरूपसम्पन्नविधीयन्ते ऽऽ।उरुप्रस्थस्व।ऽऽ।(व्ष्।१,२२;।ट्षि-१,८,१;।वि-२,७,३;।क्ष्।१,८;।३१,७;।ंसि-१,९)।इतिप्रथयति ऽऽ।प्रोहाणि।ऽऽ।(उन्त्रचेद्)।इतिप्रोहति अथअप्यनुपपन्नअर्थाभवन्ति ऽऽ।ओषधेत्रायस्वएनम्।ऽऽ।(ट्षि-२,१,१;।३,५,१;।वि-३,३,२;।क्ष्।२,१;।ंसि-१,९) ऽऽ।स्वधितेमाएनम्हिंसीः।ऽऽ।(व्ष्।४,१;।५,४२;।६,१५;।ट्षि-२,१,१;।३,५,१;।वि-३,३,२;।क्ष्।२,१;।ंसि-२,१;।ईइ-९,३)।इत्याहहिंसन् अथअपिविप्रतिषिद्धअर्थाभवन्ति ऽऽ।एकएवरुद्रोअवतस्थेनद्वितीयः।ऽऽ।(उन्त्रचेद्) ऽऽ।असङ्ख्यातासहस्राणियेरुद्राअधिभूम्याम्।ऽऽ।(व्ष्।१६,५४;।ंसी-९,९) ऽऽ।अशत्रुरिन्द्रजज्ञिषे।ऽऽ।(ऋव्X,१३३,२;।ष्व्।२,११५२) ऽऽ।शतम्सेनाअजयत्साकमिन्द्रः।ऽऽ।(ऋव्X,१०३,१;।ष्व्।२,११९९;।व्ष्।१७,३३)।इति अथअपिजानन्तम्सम्प्रेष्यति ऽऽ।अग्नयेसमिध्यमानायअनुब्रूहि।ऽऽ।(ट्ष्वि-३,७,१;।ंस्।१,४,११;।ट्ब्।२१,३,७,१;।ण्बी-५,२,९)।इति अथअप्याहअदितिःसर्वमिति ऽऽ।अदितिर्द्यौरदितिरन्तरिक्षम्।ऽऽ।(ऋव्।१,८९,१०)।इति तदुपरिष्टाद्व्याख्यास्मामः अथअप्यविस्पष्टअर्थाभवन्त्य् ऽऽ।अम्यक्।ऽऽ।(ऋव्।१,१६९,३)।ऽऽ।यादृश्मिन्।ऽऽ।(ऋव्व्,४४,८)।ऽऽ।जारयायि।ऽऽ।(ऋव्व्१,१२,४)।ऽऽ।काणुका।ऽऽ।(ऋव्व्२१,७७,४)।इति

atha.api.idam.antareṇa.mantreṣv.artha.pratyayo.na.vidyate artham.apratiyato.na.atyantam.svara.saṃskāra.uddeśaḥ tad.idam.vidyā.sthānam.vyākaraṇasya.kārtsnyam.sva.artha.sādhakaṃś.ca yadi.mantra.artha.pratyayāya.anarthakam.bhavati.iti.kautso.anarthakā.hi.mantrāḥ tad.etena.upekṣitavyam.niyata.vāco.yuktayo.niyata.ānupūrvyā.bhavanti atha.api.brāhmaṇena.rūpa.sampanna.vidhīyante ``.uru.prasthasva.''.(Vṣ.1,22;.ṭṣ.i-1,8,1;.vi-2,7,3;.Kṣ.1,8;.31,7;.ṃs.i-1,9).iti.prathayati ``.prohāṇi.''.(untraced).iti.prohati atha.apy.anupapanna.arthā.bhavanti ``.oṣadhe.trāyasva.enam.''.(ṭṣ.i-2,1,1;.3,5,1;.vi-3,3,2;.Kṣ.2,1;.ṃs.i-1,9) ``.svadhite.mā.enam.hiṃsīḥ.''.(Vṣ.4,1;.5,42;.6,15;.ṭṣ.i-2,1,1;.3,5,1;.vi-3,3,2;.Kṣ.2,1;.ṃs.i-2,1;.īi-9,3).ity.āha.hiṃsan atha.api.vipratiṣiddha.arthā.bhavanti ``.eka.eva.rudro.avatasthe.na.dvitīyaḥ.''.(untraced) ``.asaṅkhyātā.sahasrāṇi.ye.rudrā.adhi.bhūmyām.''.(Vṣ.16,54;.ṃs.ī-9,9) ``.aśatrur.indra.jajñiṣe.''.(ṛV.X,133,2;.ṣV.2,1152) ``.śatam.senā.ajayat.sākam.indraḥ.''.(ṛV.X,103,1;.ṣV.2,1199;.Vṣ.17,33).iti atha.api.jānantam.sampreṣyati ``.agnaye.samidhyam.ānāya.anu.brūhi.''.(ṭṣ.vi-3,7,1;.ṃs.1,4,11;.ṭB.21,3,7,1;.ṆB.ī-5,2,9).iti atha.apy.āha.aditiḥ.sarvam.iti ``.aditir.dyaur.aditir.antarikṣam.''.(ṛV.1,89,10).iti tad.upariṣṭād.vyākhyāsmāmaḥ atha.apy.avispaṣṭa.arthā.bhavanty ``.amyak.''.(ṛV.1,169,3).``.yādṛśmin.''.(ṛV.V,44,8).``.jārayāyi.''.(ṛV.V1,12,4).``.kāṇukā.''.(ṛV.V21,77,4).iti

Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Permanent address: hreem.cc/library/Nir/1.15

Cite as: Yāska: Nirukta 1.15, in HREEM (hreem.cc/library/Nir/1.15), after GRETIL, Yaska: Nirukta Based on the edition by Lakshman Sarup Input by Munoe Tokunaga (and partly M.

Edition, numbering and licence

GRETIL 1_veda/5_vedang/3_pratis/niruktau.htm — Yaska: Nirukta Based on the edition by Lakshman Sarup Input by Munoe Tokunaga (and partly M. Kobayashi) 29.7.1999 THIS GRETIL TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY! COPYRIGHT AND TERMS OF USAGE AS FOR SOURCE FILE. Text converted to Unicode (UTF-8). (This fi

GRETIL (SUB Göttingen), CC BY-NC-SA 4.0 — non-commercial use with attribution; the Companion is kept free while this corpus is held. Devanagari generated mechanically from GRETIL's IAST.

More about this text