क्अ इ,४१।१७-४२।२४ रो इ,१३६-१४० अथ किमर्थम् आकारः तपरः क्रियते । आकारस्य तपरकरणम् सवर्णार्थम् । आकारस्य तपरकरणम् क्रियते । किम् प्रयोजनम् । सवर्णार्थम् । तपरः तत्कालस्य इति तत्कालानाम् ग्रहणम् यथा स्यात् । केषाम् । उदात्तानुन्दात्तस्वरितानाम् । किम् च कारणम् न स्यात् । भेदकत्वात् स्वरस्य । भेदकाः उदात्तादयः । कथम् पुनः ज्ञायते भेदकाः उदात्तादयः इति । एवम् हि दृश्यते लोके । यः उदात्ते कर्तव्ये अनुदात्तम् करोति खण्डिकोपाध्यायः तस्मै चपेटाम् ददाति अन्यत् त्वम् करोषि इति । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । भेदकत्वात् गुणस्य इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । आनुनासिक्यम् नाम गुणः । तद्भिन्नस्य अपि यथा स्यात् । किम् च कारणम् न स्यात् । भेदकत्वात् गुणस्य । भेदकाः गुणाः । कथम् पुनः ज्ञायते भेदकाः गुणाः इति । एवम् हि दृश्यते लोके । एकः अयम् आत्मा उदकम् नाम । तस्य गुणभेदात् अन्यत्वम् भवति : अन्यत् इदम् शीतम् अन्यत् इदम् ऊष्णम् इति । ननु च भोः अभेदकाः अपि गुणाः दृश्यन्ते । तत् यथा । देवदत्तः मुण्डी अपि जटी अपि शिखी अपि स्वाम् आख्याम् न जहाति । तथा बालः युवा वृद्धः वत्सः दम्यः बलीवर्दः इति । उभयम् इदम् गुणेषु उक्तम् भेदकाः अभेदकाः इति । किम् पुनः अत्र न्याय्यम् । अभेदकाः गुणाः इति एव न्याय्यम् । कुतः एतत् । यत् अयम् अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णाम् अनङ् उदात्तः इति उदात्तग्रहणम् करोति । यदि भेदकाः गुणाः स्युः उदात्तम् एव उच्चारयेत् । यदि तर्हि अभेदकाः गुणाः अनुदात्तादेः अन्तोदात्तात् च यत् उच्यते तत् स्वरितादेः स्वरितान्तात् च प्राप्नोति । न एषः दोषः । आश्रीयमाणः गुणः भेदकः भवति । तत् यथा । शुक्लम् आलभेत । कृष्णम् आलभेत । तत्र यः शुक्ले आलब्धव्ये कृष्णम् आलभेत न हि तेन यथोक्तम् कृतम् भवति । असन्देहार्थः तर्हि तकारः । ऐच् इति उच्यमने सन्देहः स्यात् । किम् इमौ ऐचौ एव आहोस्वित् आकारः अपि अत्र निर्दिश्यते इति । सन्देहमात्रम् एतत् भवति । सर्वसन्देहेषु च इदम् उपतिष्ठते व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति । त्रयाणाम् ग्रहणम् इति व्याख्यास्यामः । अन्यत्र अपि हि अयम् एवञ्जातीयकेषु सन्देहेषु न कम् चिद् यत्नम् करोति । तत् यथा । औतः अम्शसोः इति ।इदम् तर्हि प्रयोजनम् : आन्तर्यतः त्रिमात्रचतुर्नात्राणाम् स्थानिनाम् त्रिमात्रचतुर्मात्राः आदेशाः मा भूवन् इति : खट्वा* इन्द्रः खट्वेन्द्रः , खट्वा* उदकम् खट्वोदकम् , खट्वा* ईषा खट्वेषा खट्वा* ऊढा खट्वोढा खट्वा* एलका खट्वैलका खट्वा* ओदनः , खट्वौदनः , खट्वा* ऐतिकायनः , खट्वैतिकायनः , खट्वा* औपगवः , खट्वौपगवः इति । अथ क्रियमाणे अपि तकारे कस्मात् एव त्रिमात्रचतुर्नात्राणाम् स्थानिनम् त्रिमात्रचतुर्मात्राः आदेशाः न भवन्ति । तपरः तत्कालस्य इति नियमात् । ननु तः परः यस्मात् सः अयम् तपरः । न इति आह । तात् अपि परः तपरः इति । यदि तात् अपि परः तपरः ॠदोः अप् इति इह एव स्यात् । यवः स्तवः । लवः पवः इति अत्र न स्यात् । न एषः तकारः । कः तर्हि । दकारः । किम् दकारे प्रयोजनम् । अथ किम् तकारे प्रयोजनम् । यदि असन्देहार्थः तकारः दकारः अपि । अथ मुखसुखार्थः तकारः दकारः अपि ।
KA I,41.17-42.24 Ro I,136-140 atha kimartham ākāraḥ taparaḥ kriyate . ākārasya taparakaraṇam savarṇārtham . ākārasya taparakaraṇam kriyate . kim prayojanam . savarṇārtham . taparaḥ tatkālasya iti tatkālānām grahaṇam yathā syāt . keṣām . udāttānundāttasvaritānām . kim ca kāraṇam na syāt . bhedakatvāt svarasya . bhedakāḥ udāttādayaḥ . katham punaḥ jñāyate bhedakāḥ udāttādayaḥ iti . evam hi dṛśyate loke . yaḥ udātte kartavye anudāttam karoti khaṇḍikopādhyāyaḥ tasmai capeṭām dadāti anyat tvam karoṣi iti . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . bhedakatvāt guṇasya iti vaktavyam . kim prayojanam . ānunāsikyam nāma guṇaḥ . tadbhinnasya api yathā syāt . kim ca kāraṇam na syāt . bhedakatvāt guṇasya . bhedakāḥ guṇāḥ . katham punaḥ jñāyate bhedakāḥ guṇāḥ iti . evam hi dṛśyate loke . ekaḥ ayam ātmā udakam nāma . tasya guṇabhedāt anyatvam bhavati : anyat idam śītam anyat idam ūṣṇam iti . nanu ca bhoḥ abhedakāḥ api guṇāḥ dṛśyante . tat yathā . devadattaḥ muṇḍī api jaṭī api śikhī api svām ākhyām na jahāti . tathā bālaḥ yuvā vṛddhaḥ vatsaḥ damyaḥ balīvardaḥ iti . ubhayam idam guṇeṣu uktam bhedakāḥ abhedakāḥ iti . kim punaḥ atra nyāyyam . abhedakāḥ guṇāḥ iti eva nyāyyam . kutaḥ etat . yat ayam asthidadhisakthyakṣṇām anaṅ udāttaḥ iti udāttagrahaṇam karoti . yadi bhedakāḥ guṇāḥ syuḥ udāttam eva uccārayet . yadi tarhi abhedakāḥ guṇāḥ anudāttādeḥ antodāttāt ca yat ucyate tat svaritādeḥ svaritāntāt ca prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . āśrīyamāṇaḥ guṇaḥ bhedakaḥ bhavati . tat yathā . śuklam ālabheta . kṛṣṇam ālabheta . tatra yaḥ śukle ālabdhavye kṛṣṇam ālabheta na hi tena yathoktam kṛtam bhavati . asandehārthaḥ tarhi takāraḥ . aic iti ucyamane sandehaḥ syāt . kim imau aicau eva āhosvit ākāraḥ api atra nirdiśyate iti . sandehamātram etat bhavati . sarvasandeheṣu ca idam upatiṣṭhate vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti . trayāṇām grahaṇam iti vyākhyāsyāmaḥ . anyatra api hi ayam evañjātīyakeṣu sandeheṣu na kam cid yatnam karoti . tat yathā . autaḥ amśasoḥ iti .idam tarhi prayojanam : āntaryataḥ trimātracaturnātrāṇām sthāninām trimātracaturmātrāḥ ādeśāḥ mā bhūvan iti : khaṭvā* indraḥ khaṭvendraḥ , khaṭvā* udakam khaṭvodakam , khaṭvā* īṣā khaṭveṣā khaṭvā* ūḍhā khaṭvoḍhā khaṭvā* elakā khaṭvailakā khaṭvā* odanaḥ , khaṭvaudanaḥ , khaṭvā* aitikāyanaḥ , khaṭvaitikāyanaḥ , khaṭvā* aupagavaḥ , khaṭvaupagavaḥ iti . atha kriyamāṇe api takāre kasmāt eva trimātracaturnātrāṇām sthāninam trimātracaturmātrāḥ ādeśāḥ na bhavanti . taparaḥ tatkālasya iti niyamāt . nanu taḥ paraḥ yasmāt saḥ ayam taparaḥ . na iti āha . tāt api paraḥ taparaḥ iti . yadi tāt api paraḥ taparaḥ ṝdoḥ ap iti iha eva syāt . yavaḥ stavaḥ . lavaḥ pavaḥ iti atra na syāt . na eṣaḥ takāraḥ . kaḥ tarhi . dakāraḥ . kim dakāre prayojanam . atha kim takāre prayojanam . yadi asandehārthaḥ takāraḥ dakāraḥ api . atha mukhasukhārthaḥ takāraḥ dakāraḥ api .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.