Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.1

क्अ इ,३७।२-७ रो इ,१२१-१२३ कुत्वम् कस्मात् न भवति चोः कुः पदस्य इति । भत्वात् । कथम् भसञ्ज्ञा । अयस्मयादीनि छन्दसि इति । छन्दसि इति उच्यते । न च इदम् छन्दः । छन्दोवत् सूत्राणि भवन्ति । यदि भसञ्ज्ञा वृद्धिः आद् ऐच् अत् एङ् गुणः इति जश्त्वम् अपि न प्राप्नोति । उभयसञ्ज्ञानि अपि छन्दांसि दृश्यन्ते । तत् यथा । सः सुष्टुभा सः ऋक्वता गणेन । पदत्वात् कुत्वम् भत्वात् जश्व्तम् न भवति । एवम् इह अपि भत्वात् कुत्वम् न भविष्यति

KA I,37.2-7 Ro I,121-123 kutvam kasmāt na bhavati coḥ kuḥ padasya iti . bhatvāt . katham bhasañjñā . ayasmayādīni chandasi iti . chandasi iti ucyate . na ca idam chandaḥ . chandovat sūtrāṇi bhavanti . yadi bhasañjñā vṛddhiḥ ād aic at eṅ guṇaḥ iti jaśtvam api na prāpnoti . ubhayasañjñāni api chandāṃsi dṛśyante . tat yathā . saḥ suṣṭubhā saḥ ṛkvatā gaṇena . padatvāt kutvam bhatvāt jaśvtam na bhavati . evam iha api bhatvāt kutvam na bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३७।८-२४ रो इ,१२३-१२४ किम् पुनः इदम् तद्भावितग्रहणम् : वृद्धिः इति एवम् ये आकारैकारौकाराः भाव्यन्ते तेषाम् ग्रहणम् आहोस्वित् आदैज्मात्रस्य । किम् च अतः । यदि तद्भावितग्रहणम् शालीयः मालीयः इति वृद्धलक्षणः छः न प्राप्नोति । आम्रमयम् शालमयम् वृद्धलक्षणः मयट् न प्राप्नोति । आम्रगुप्तायनिः शालगुप्तयनिः वृद्धलक्षणः फिञ् न प्राप्नोति । अथ ऐज्मात्रस्य ग्रहणम् सर्वः भासः सर्वभासः इति उत्तरपदपदवृद्धौ सर्वम् च इति एषः विधिः प्राप्नोति । इह च तावती भार्या अस्य तावद्भार्यः यावद्भार्यः वृद्धिनिमित्तस्य इति पुंवद्भावप्रतिषेधः प्राप्नोति । अस्तु तर्हि ऐज्मात्रस्य । ननु च उक्तम् सर्वः भासः सर्वभासः इति उत्तरपदपदवृद्धौ सर्वम् च इति एषः विधिः प्राप्नोति । न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते उत्तरपदस्य वृद्धिः उत्तरपदवृद्धिः उत्तरपदवृद्धौ इति । कथम् तर्हि । उत्तरपदस्य इति एवम् प्रकृत्य या वृद्धिः तद्वति उत्तरपदे इति एवम् एतत् विज्ञायते । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । तद्भावितग्रहणे सति अपि इह प्रसज्येत : सर्वः कारकः सर्वकारकः इति । यद् अपि उच्यते इह तावती भार्या अस्य तावद्भार्यः यावद्भार्यः वृद्धिनिमित्तस्य इति पुंवद्भावप्रतिषेधः प्राप्नोति इति न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते वृद्धेः निमित्तम् वृद्धिनिमित्तम् वृद्धिनिमित्तस्य इति । कथम् तर्हि । वृद्धेः निमित्तम् यस्मिन् सः अयम् वृद्धिनिमित्तः वृद्धिनिमित्तस्य इति । किम् च वृद्धेः निमित्तम्। यः असौ ककारः णकारः ञकारः वा । अथ वा यः कृत्स्नायाः वृद्धेः निमित्तम् । कः च कृत्स्नायाः वृद्धेः निमित्तम् । यः त्रयाणाम् आकारैकारौकाराणाम् ।

KA I,37.8-24 Ro I,123-124 kim punaḥ idam tadbhāvitagrahaṇam : vṛddhiḥ iti evam ye ākāraikāraukārāḥ bhāvyante teṣām grahaṇam āhosvit ādaijmātrasya . kim ca ataḥ . yadi tadbhāvitagrahaṇam śālīyaḥ mālīyaḥ iti vṛddhalakṣaṇaḥ chaḥ na prāpnoti . āmramayam śālamayam vṛddhalakṣaṇaḥ mayaṭ na prāpnoti . āmraguptāyaniḥ śālaguptayaniḥ vṛddhalakṣaṇaḥ phiñ na prāpnoti . atha aijmātrasya grahaṇam sarvaḥ bhāsaḥ sarvabhāsaḥ iti uttarapadapadavṛddhau sarvam ca iti eṣaḥ vidhiḥ prāpnoti . iha ca tāvatī bhāryā asya tāvadbhāryaḥ yāvadbhāryaḥ vṛddhinimittasya iti puṃvadbhāvapratiṣedhaḥ prāpnoti . astu tarhi aijmātrasya . nanu ca uktam sarvaḥ bhāsaḥ sarvabhāsaḥ iti uttarapadapadavṛddhau sarvam ca iti eṣaḥ vidhiḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate uttarapadasya vṛddhiḥ uttarapadavṛddhiḥ uttarapadavṛddhau iti . katham tarhi . uttarapadasya iti evam prakṛtya yā vṛddhiḥ tadvati uttarapade iti evam etat vijñāyate . avaśyam ca etat evam vijñeyam . tadbhāvitagrahaṇe sati api iha prasajyeta : sarvaḥ kārakaḥ sarvakārakaḥ iti . yad api ucyate iha tāvatī bhāryā asya tāvadbhāryaḥ yāvadbhāryaḥ vṛddhinimittasya iti puṃvadbhāvapratiṣedhaḥ prāpnoti iti na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate vṛddheḥ nimittam vṛddhinimittam vṛddhinimittasya iti . katham tarhi . vṛddheḥ nimittam yasmin saḥ ayam vṛddhinimittaḥ vṛddhinimittasya iti . kim ca vṛddheḥ nimittam. yaḥ asau kakāraḥ ṇakāraḥ ñakāraḥ vā . atha vā yaḥ kṛtsnāyāḥ vṛddheḥ nimittam . kaḥ ca kṛtsnāyāḥ vṛddheḥ nimittam . yaḥ trayāṇām ākāraikāraukārāṇām .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३७।२५-४०।१७ रो इ,१२५-१३३ सञ्ज्ञाधिकारः सञ्ज्ञासम्प्रत्ययार्थः । अथ सञ्ज्ञा इति प्रकृत्य वृद्ध्यादयः शब्दाः पठितव्याः । किम् प्रयोजनम् । सञ्ज्ञासम्प्रत्ययार्थः । वृद्ध्यादीनाम् शब्दानाम् सञ्ज्ञा इति एषः सम्प्रत्ययः यथा स्यात् । इतरथा हि असम्प्रत्ययः यथा लोके । अक्रियमाणे हि सञ्ज्ञाधिकारे वृद्ध्यादीनाम् सञ्ज्ञा इति एषः सम्प्रत्ययः न स्यात् । इदम् इदानीम् बहुसूत्रम् अनर्थकम् स्यात् । अनर्थकम् इति आह । कथम् । यथा लोके । लोके हि अर्थवन्ति च अनर्थकानि च वाक्यानि दृश्यन्ते । अर्थवन्ति तावत् : देवदत्त गाम् अभ्याज शुक्लाम् दण्डेन । देवदत्त गाम् अभ्याज कृष्णाम् इति । अनर्थकानि च । दश दाडिमानि षट् अपूपाः कुण्डम् अजाजिनम् पललपिण्डः अधोरुकम् एतत् कुमार्याः स्फैयकृतस्य पिता प्रतिशीनः इति । सञ्ज्ञासञ्ज्ञ्यसन्देहः च । क्रियमाणे अपि सञ्ज्ञाधिकारे सञ्ज्ञासञ्ज्ञिनोः असन्देहः वक्तव्यः । कुतः हि एतत् वृद्धिशब्दः सञ्ज्ञा आदैचः सञ्ज्ञिनः इति । न पुनः आदैचः सञ्ज्ञा वृद्धिशब्दः सञ्ज्ञी इति । यत् तावत् उच्यते सञ्ज्ञाधिकारः कर्तव्यः सञ्ज्ञासम्प्रत्ययार्थः इति न कर्तव्यः । आचार्याचारात् सञ्ज्ञासिद्धिः । आचार्याचारात् सञ्ज्ञासिद्धिः भविष्यति । किम् इदम् आचार्याचारात् । आचार्याणाम् उपचारात् । यथा लौकिकवैदिकेषु । तत् यथा लौकिकेषु वैदिकेषु च कृतान्तेषु । लोके तावत् : मातापितरौ पुत्रस्य जातस्य संवृते अवकाशे नाम कुर्वाते देवदत्तः यज्ञदत्तः इति । तयोः उपचारात् अन्ये अपि जानन्ति इयम् अस्य सञ्ज्ञा इति । वेदे : याज्ञिकाः सञ्ज्ञाम् कुर्वन्ति स्फ्यः यूपः चषालः इति । तत्रभवताम् उपचारात् अन्ये अपि जानन्ति इयम् अस्य सञ्ज्ञा इति । अपरे पुनः सिचि वृद्धिः इति उक्त्वा आकारैकारौकारान् उदाहरन्ति । ते मन्यामहे : यया प्रत्याय्यन्ते सा सञ्ज्ञा ये प्रतीयन्ते ते सञ्ज्ञिनः इति । यत् अपि उच्यते क्रियमाणे अपि सञ्ज्ञाधिकारे सञ्ज्ञासञ्ज्ञिनोः असन्देहः वक्तव्यः इति । सञ्ज्ञासञ्ज्ञ्यसन्देहः । सञ्ज्ञासञ्ज्ञिनोः असन्देहः सिद्धः । कुतः । आचार्याचारात् एव । उक्तः आचार्याचारः । अनाकृतिः । अथ वा अनाकृतिः सञ्ज्ञा । आकृतिमन्तः सञ्ज्ञिनः । लोके अपि हि आक्र्तिमतः मांसपिण्डस्य देवदत्तः इति सञ्ज्ञा क्रियते । लिङ्गेन वा । अथ वा किम् चित् लिङ्गम् आसज्य वक्ष्यामि इत्थंलिङ्गा सञ्ज्ञा इति । वृद्धिशब्दे च तत् लिङ्गम् करिष्यते न आदैच्छब्दे । इदम् तावत् अयुक्तम् यत् उच्यते आचार्याचारात् इति । किम् अत्र अयुक्तम् । तम् एव उपालभ्य अगमकम् ते सूत्रम् इति तस्य एव पुनः प्रमाणीकरणम् इति एतत् अयुक्तम् । अपरितुष्यन् खलु अपि भवान् अनेन परिहारेण आकृतिः लिङ्गेन वा इति आह । तत् च अपि वक्तव्यम् । यदि अपि एतत् उच्यते अथ वा एतर्हि इत्सञ्ज्ञा न वक्तव्या लोपः च न वक्तव्यः । सञ्ज्ञालिङ्गम् अनुबन्धेषु करिष्यते । न च सञ्ज्ञायाः निवृत्तिः उच्यते । स्वभावतः सञ्ज्ञाः सञ्ज्ञिनः प्रत्याय्य निवर्तन्ते । तेन अनुबन्धानाम् अपि निवृत्तिः भविष्यति । सिध्यति एवम् । अपाणिनीयम् तु भवति । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् सञ्ज्ञाधिकारः सञ्ज्ञासम्प्रत्ययार्थः इतरथा हि असम्प्रत्ययः यथा लोके इति । न यथा लोके तथा व्याकरणे । प्रमाणभूतः आचार्यः दर्भपवित्रपाणिः शुचौ अवकाशे प्राङ्मुखः उपविश्य महता यत्नेन सूत्रम् प्रणयति स्म । तत्र अशक्यम् वर्णेन अपि अनर्थकेन भवितुम् किम् पुनः इयता सूत्रेण । किम् अतः यत् अशक्यम् । अतः सञ्ज्ञासञ्ज्ञिनौ एव । कुतः नु खलु एतत् सञ्ज्ञासञ्ज्ञिनौ एव इति न पुनः साध्वनुशासने अस्मिन् शास्त्रे साधुत्वम् अनेन किर्यते । कृतम् अनयोः साधुत्वम् । कथम् । वृधिः अस्मै अविशेषेण उपदिष्टः प्रकृतिपाठे । तस्मात् क्तिन्प्रत्ययः । आदैचः अपि अक्षरसमाम्नाये उपदिष्टाः । प्रयोगनियमार्थम् तर्हि इदम् स्यात् । वृद्धिशब्दात् परः आदैचः प्रयोक्तव्याः इति । न इह प्रयोगनियमः आरभ्यते । किम् तर्हि । संस्कृत्य संस्कृत्य पदानि उत्सृज्यन्ते । तेषाम् यथेष्ठम् अभिसम्बन्धः भवति । तत् यथा : आहर पात्रम् , पात्रम् आहर इति । आदेशाः तर्हि इमे स्युः । वृद्धिशब्दस्य आदैचः । षष्ठीनिर्दिष्टस्य आदेशाः उच्यन्ते न च अत्र षष्ठीम् पश्यामः । आगमाः तर्हि इमे स्युः । वृद्धिशब्दस्य आदैचः आगमाः । आगमाः अपि षष्ठीनिर्दिष्टस्य एव उच्यन्ते लिङ्गेन

KA I,37.25-40.17 Ro I,125-133 sañjñādhikāraḥ sañjñāsampratyayārthaḥ . atha sañjñā iti prakṛtya vṛddhyādayaḥ śabdāḥ paṭhitavyāḥ . kim prayojanam . sañjñāsampratyayārthaḥ . vṛddhyādīnām śabdānām sañjñā iti eṣaḥ sampratyayaḥ yathā syāt . itarathā hi asampratyayaḥ yathā loke . akriyamāṇe hi sañjñādhikāre vṛddhyādīnām sañjñā iti eṣaḥ sampratyayaḥ na syāt . idam idānīm bahusūtram anarthakam syāt . anarthakam iti āha . katham . yathā loke . loke hi arthavanti ca anarthakāni ca vākyāni dṛśyante . arthavanti tāvat : devadatta gām abhyāja śuklām daṇḍena . devadatta gām abhyāja kṛṣṇām iti . anarthakāni ca . daśa dāḍimāni ṣaṭ apūpāḥ kuṇḍam ajājinam palalapiṇḍaḥ adhorukam etat kumāryāḥ sphaiyakṛtasya pitā pratiśīnaḥ iti . sañjñāsañjñyasandehaḥ ca . kriyamāṇe api sañjñādhikāre sañjñāsañjñinoḥ asandehaḥ vaktavyaḥ . kutaḥ hi etat vṛddhiśabdaḥ sañjñā ādaicaḥ sañjñinaḥ iti . na punaḥ ādaicaḥ sañjñā vṛddhiśabdaḥ sañjñī iti . yat tāvat ucyate sañjñādhikāraḥ kartavyaḥ sañjñāsampratyayārthaḥ iti na kartavyaḥ . ācāryācārāt sañjñāsiddhiḥ . ācāryācārāt sañjñāsiddhiḥ bhaviṣyati . kim idam ācāryācārāt . ācāryāṇām upacārāt . yathā laukikavaidikeṣu . tat yathā laukikeṣu vaidikeṣu ca kṛtānteṣu . loke tāvat : mātāpitarau putrasya jātasya saṃvṛte avakāśe nāma kurvāte devadattaḥ yajñadattaḥ iti . tayoḥ upacārāt anye api jānanti iyam asya sañjñā iti . vede : yājñikāḥ sañjñām kurvanti sphyaḥ yūpaḥ caṣālaḥ iti . tatrabhavatām upacārāt anye api jānanti iyam asya sañjñā iti . apare punaḥ sici vṛddhiḥ iti uktvā ākāraikāraukārān udāharanti . te manyāmahe : yayā pratyāyyante sā sañjñā ye pratīyante te sañjñinaḥ iti . yat api ucyate kriyamāṇe api sañjñādhikāre sañjñāsañjñinoḥ asandehaḥ vaktavyaḥ iti . sañjñāsañjñyasandehaḥ . sañjñāsañjñinoḥ asandehaḥ siddhaḥ . kutaḥ . ācāryācārāt eva . uktaḥ ācāryācāraḥ . anākṛtiḥ . atha vā anākṛtiḥ sañjñā . ākṛtimantaḥ sañjñinaḥ . loke api hi ākrtimataḥ māṃsapiṇḍasya devadattaḥ iti sañjñā kriyate . liṅgena vā . atha vā kim cit liṅgam āsajya vakṣyāmi itthaṃliṅgā sañjñā iti . vṛddhiśabde ca tat liṅgam kariṣyate na ādaicchabde . idam tāvat ayuktam yat ucyate ācāryācārāt iti . kim atra ayuktam . tam eva upālabhya agamakam te sūtram iti tasya eva punaḥ pramāṇīkaraṇam iti etat ayuktam . aparituṣyan khalu api bhavān anena parihāreṇa ākṛtiḥ liṅgena vā iti āha . tat ca api vaktavyam . yadi api etat ucyate atha vā etarhi itsañjñā na vaktavyā lopaḥ ca na vaktavyaḥ . sañjñāliṅgam anubandheṣu kariṣyate . na ca sañjñāyāḥ nivṛttiḥ ucyate . svabhāvataḥ sañjñāḥ sañjñinaḥ pratyāyya nivartante . tena anubandhānām api nivṛttiḥ bhaviṣyati . sidhyati evam . apāṇinīyam tu bhavati . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam sañjñādhikāraḥ sañjñāsampratyayārthaḥ itarathā hi asampratyayaḥ yathā loke iti . na yathā loke tathā vyākaraṇe . pramāṇabhūtaḥ ācāryaḥ darbhapavitrapāṇiḥ śucau avakāśe prāṅmukhaḥ upaviśya mahatā yatnena sūtram praṇayati sma . tatra aśakyam varṇena api anarthakena bhavitum kim punaḥ iyatā sūtreṇa . kim ataḥ yat aśakyam . ataḥ sañjñāsañjñinau eva . kutaḥ nu khalu etat sañjñāsañjñinau eva iti na punaḥ sādhvanuśāsane asmin śāstre sādhutvam anena kiryate . kṛtam anayoḥ sādhutvam . katham . vṛdhiḥ asmai aviśeṣeṇa upadiṣṭaḥ prakṛtipāṭhe . tasmāt ktinpratyayaḥ . ādaicaḥ api akṣarasamāmnāye upadiṣṭāḥ . prayoganiyamārtham tarhi idam syāt . vṛddhiśabdāt paraḥ ādaicaḥ prayoktavyāḥ iti . na iha prayoganiyamaḥ ārabhyate . kim tarhi . saṃskṛtya saṃskṛtya padāni utsṛjyante . teṣām yatheṣṭham abhisambandhaḥ bhavati . tat yathā : āhara pātram , pātram āhara iti . ādeśāḥ tarhi ime syuḥ . vṛddhiśabdasya ādaicaḥ . ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya ādeśāḥ ucyante na ca atra ṣaṣṭhīm paśyāmaḥ . āgamāḥ tarhi ime syuḥ . vṛddhiśabdasya ādaicaḥ āgamāḥ . āgamāḥ api ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya eva ucyante liṅgena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४०।१८-४१।४ रो इ,१३३-१३४ सतः वृद्ध्यादिषु सञ्ज्ञाभावात् तदाश्रये इतरेतराश्रयत्वात् असिद्धिः । सतः सञ्ज्ञिनः सञ्ज्ञाभावात् सञ्ज्ञाश्रये सञ्ज्ञिनि वृद्ध्यादिषु इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः । का इतेरेतराश्रयता । सताम् आदैचाम् सञ्ज्ञया भवितव्यम् सञ्ज्ञया च आदैचः भाव्यन्ते । तत् इतरेतराश्रयम् भवति , इतरेतराश्रयाणि च कार्याणि न प्रकल्पन्ते । तत् यथा । नौः नावि बद्धा न इतरत्राणाय भवति। ननु च भोः इतरेतराश्रयाणि अपि कार्याणि दृश्यन्ते । तत् यथा । नौः शकटम् वहति शकटम् च नावम् वहति । अन्यत् अपि तत्र किम् चित् भवति जलम् स्थलम् वा । स्थले शकटम् नावम् वहति । जले नौः शकटम् वहति । यथा तरि त्रिविष्टब्धकम् । तत्र अपि अन्ततः सूत्रकम् भवति । इदम् पुनः इतरेतराश्रयम् एव । सिद्धम् तु नित्यशब्दत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । नित्यशब्दत्वात् । नित्याः शब्दाः । नित्येषु शब्देषु सताम् आदैचाम् सञ्ज्ञा क्रियते । न सञ्ज्ञया आदैचः भाव्यन्ते । यदि तर्हि नित्याः शब्दाः किमर्थम् शास्त्रम् । किमर्थम् शास्त्रम् इति चेत् निवर्तकत्वात् सिद्धम् । निवर्तकम् शास्त्रम् । कथम् । मृजिः अस्मै अविशेषेण उपदिष्टः । तस्य सर्वत्र मृजिबुद्धिः प्रसक्ता । तत्र अनेन निवृत्तिः क्रियते । मृजेः अक्ङित्सु प्रत्ययेषु मृजिप्रसङ्गे मार्जिः साधुः भवति इति ।

KA I,40.18-41.4 Ro I,133-134 sataḥ vṛddhyādiṣu sañjñābhāvāt tadāśraye itaretarāśrayatvāt asiddhiḥ . sataḥ sañjñinaḥ sañjñābhāvāt sañjñāśraye sañjñini vṛddhyādiṣu itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ . kā iteretarāśrayatā . satām ādaicām sañjñayā bhavitavyam sañjñayā ca ādaicaḥ bhāvyante . tat itaretarāśrayam bhavati , itaretarāśrayāṇi ca kāryāṇi na prakalpante . tat yathā . nauḥ nāvi baddhā na itaratrāṇāya bhavati. nanu ca bhoḥ itaretarāśrayāṇi api kāryāṇi dṛśyante . tat yathā . nauḥ śakaṭam vahati śakaṭam ca nāvam vahati . anyat api tatra kim cit bhavati jalam sthalam vā . sthale śakaṭam nāvam vahati . jale nauḥ śakaṭam vahati . yathā tari triviṣṭabdhakam . tatra api antataḥ sūtrakam bhavati . idam punaḥ itaretarāśrayam eva . siddham tu nityaśabdatvāt . siddham etat . katham . nityaśabdatvāt . nityāḥ śabdāḥ . nityeṣu śabdeṣu satām ādaicām sañjñā kriyate . na sañjñayā ādaicaḥ bhāvyante . yadi tarhi nityāḥ śabdāḥ kimartham śāstram . kimartham śāstram iti cet nivartakatvāt siddham . nivartakam śāstram . katham . mṛjiḥ asmai aviśeṣeṇa upadiṣṭaḥ . tasya sarvatra mṛjibuddhiḥ prasaktā . tatra anena nivṛttiḥ kriyate . mṛjeḥ akṅitsu pratyayeṣu mṛjiprasaṅge mārjiḥ sādhuḥ bhavati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४१।५-१६ रो इ,१३४-१३६ प्रत्येकम् वृद्धिगुणसञ्ज्ञे भवतः इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । समुदाये मा भूताम् इति । अन्यत्र सहवचनात् समुदाये सञ्ज्ञाप्रसङ्गः । अन्यत्र सहवचनात् समुदाये वृद्धिगुणसञ्ज्ञयोः अप्रसङ्गः । यत्र इच्छति सहभूतानाम् कार्यम् करोति तत्र सहग्रहणम् । तत् यथा । सह सुपा । उभे अभ्यस्तम् सह इति । प्रत्यवयवम् च वाक्यपरिसमाप्तेः । प्रत्यवयवम् च वाक्यपरिसमाप्तिः दृश्यते । तत् यथा । देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्राः भोज्यन्ताम् इति । न च उच्यते प्रत्येकम् इति । प्रत्येकम् च भुजिः परिसमाप्यते । ननु च अयम् अपि अस्ति दृष्टान्तः समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः इति । तत् यथा । गर्गाः शतम् दण्ड्यन्ताम् इति । अर्थिनः च राजानः हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकम् दण्डयन्ति । सति एतस्मिन् दृष्टान्ते यदि तत्र सहग्रहणम् क्रियते इह अपि प्रत्येकम् इति वक्तव्यम् । अथ तत्र अन्तरेण सहग्रहणम् सहभूतानाम् कार्यम् भवति इह अपि न अर्थः प्रत्येकम् इति वचनेन ।

KA I,41.5-16 Ro I,134-136 pratyekam vṛddhiguṇasañjñe bhavataḥ iti vaktavyam . kim prayojanam . samudāye mā bhūtām iti . anyatra sahavacanāt samudāye sañjñāprasaṅgaḥ . anyatra sahavacanāt samudāye vṛddhiguṇasañjñayoḥ aprasaṅgaḥ . yatra icchati sahabhūtānām kāryam karoti tatra sahagrahaṇam . tat yathā . saha supā . ubhe abhyastam saha iti . pratyavayavam ca vākyaparisamāpteḥ . pratyavayavam ca vākyaparisamāptiḥ dṛśyate . tat yathā . devadattayajñadattaviṣṇumitrāḥ bhojyantām iti . na ca ucyate pratyekam iti . pratyekam ca bhujiḥ parisamāpyate . nanu ca ayam api asti dṛṣṭāntaḥ samudāye vākyaparisamāptiḥ iti . tat yathā . gargāḥ śatam daṇḍyantām iti . arthinaḥ ca rājānaḥ hiraṇyena bhavanti na ca pratyekam daṇḍayanti . sati etasmin dṛṣṭānte yadi tatra sahagrahaṇam kriyate iha api pratyekam iti vaktavyam . atha tatra antareṇa sahagrahaṇam sahabhūtānām kāryam bhavati iha api na arthaḥ pratyekam iti vacanena .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४१।१७-४२।२४ रो इ,१३६-१४० अथ किमर्थम् आकारः तपरः क्रियते । आकारस्य तपरकरणम् सवर्णार्थम् । आकारस्य तपरकरणम् क्रियते । किम् प्रयोजनम् । सवर्णार्थम् । तपरः तत्कालस्य इति तत्कालानाम् ग्रहणम् यथा स्यात् । केषाम् । उदात्तानुन्दात्तस्वरितानाम् । किम् च कारणम् न स्यात् । भेदकत्वात् स्वरस्य । भेदकाः उदात्तादयः । कथम् पुनः ज्ञायते भेदकाः उदात्तादयः इति । एवम् हि दृश्यते लोके । यः उदात्ते कर्तव्ये अनुदात्तम् करोति खण्डिकोपाध्यायः तस्मै चपेटाम् ददाति अन्यत् त्वम् करोषि इति । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । भेदकत्वात् गुणस्य इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । आनुनासिक्यम् नाम गुणः । तद्भिन्नस्य अपि यथा स्यात् । किम् च कारणम् न स्यात् । भेदकत्वात् गुणस्य । भेदकाः गुणाः । कथम् पुनः ज्ञायते भेदकाः गुणाः इति । एवम् हि दृश्यते लोके । एकः अयम् आत्मा उदकम् नाम । तस्य गुणभेदात् अन्यत्वम् भवति : अन्यत् इदम् शीतम् अन्यत् इदम् ऊष्णम् इति । ननु च भोः अभेदकाः अपि गुणाः दृश्यन्ते । तत् यथा । देवदत्तः मुण्डी अपि जटी अपि शिखी अपि स्वाम् आख्याम् न जहाति । तथा बालः युवा वृद्धः वत्सः दम्यः बलीवर्दः इति । उभयम् इदम् गुणेषु उक्तम् भेदकाः अभेदकाः इति । किम् पुनः अत्र न्याय्यम् । अभेदकाः गुणाः इति एव न्याय्यम् । कुतः एतत् । यत् अयम् अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णाम् अनङ् उदात्तः इति उदात्तग्रहणम् करोति । यदि भेदकाः गुणाः स्युः उदात्तम् एव उच्चारयेत् । यदि तर्हि अभेदकाः गुणाः अनुदात्तादेः अन्तोदात्तात् च यत् उच्यते तत् स्वरितादेः स्वरितान्तात् च प्राप्नोति । न एषः दोषः । आश्रीयमाणः गुणः भेदकः भवति । तत् यथा । शुक्लम् आलभेत । कृष्णम् आलभेत । तत्र यः शुक्ले आलब्धव्ये कृष्णम् आलभेत न हि तेन यथोक्तम् कृतम् भवति । असन्देहार्थः तर्हि तकारः । ऐच् इति उच्यमने सन्देहः स्यात् । किम् इमौ ऐचौ एव आहोस्वित् आकारः अपि अत्र निर्दिश्यते इति । सन्देहमात्रम् एतत् भवति । सर्वसन्देहेषु च इदम् उपतिष्ठते व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति । त्रयाणाम् ग्रहणम् इति व्याख्यास्यामः । अन्यत्र अपि हि अयम् एवञ्जातीयकेषु सन्देहेषु न कम् चिद् यत्नम् करोति । तत् यथा । औतः अम्शसोः इति ।इदम् तर्हि प्रयोजनम् : आन्तर्यतः त्रिमात्रचतुर्नात्राणाम् स्थानिनाम् त्रिमात्रचतुर्मात्राः आदेशाः मा भूवन् इति : खट्वा* इन्द्रः खट्वेन्द्रः , खट्वा* उदकम् खट्वोदकम् , खट्वा* ईषा खट्वेषा खट्वा* ऊढा खट्वोढा खट्वा* एलका खट्वैलका खट्वा* ओदनः , खट्वौदनः , खट्वा* ऐतिकायनः , खट्वैतिकायनः , खट्वा* औपगवः , खट्वौपगवः इति । अथ क्रियमाणे अपि तकारे कस्मात् एव त्रिमात्रचतुर्नात्राणाम् स्थानिनम् त्रिमात्रचतुर्मात्राः आदेशाः न भवन्ति । तपरः तत्कालस्य इति नियमात् । ननु तः परः यस्मात् सः अयम् तपरः । न इति आह । तात् अपि परः तपरः इति । यदि तात् अपि परः तपरः ॠदोः अप् इति इह एव स्यात् । यवः स्तवः । लवः पवः इति अत्र न स्यात् । न एषः तकारः । कः तर्हि । दकारः । किम् दकारे प्रयोजनम् । अथ किम् तकारे प्रयोजनम् । यदि असन्देहार्थः तकारः दकारः अपि । अथ मुखसुखार्थः तकारः दकारः अपि ।

KA I,41.17-42.24 Ro I,136-140 atha kimartham ākāraḥ taparaḥ kriyate . ākārasya taparakaraṇam savarṇārtham . ākārasya taparakaraṇam kriyate . kim prayojanam . savarṇārtham . taparaḥ tatkālasya iti tatkālānām grahaṇam yathā syāt . keṣām . udāttānundāttasvaritānām . kim ca kāraṇam na syāt . bhedakatvāt svarasya . bhedakāḥ udāttādayaḥ . katham punaḥ jñāyate bhedakāḥ udāttādayaḥ iti . evam hi dṛśyate loke . yaḥ udātte kartavye anudāttam karoti khaṇḍikopādhyāyaḥ tasmai capeṭām dadāti anyat tvam karoṣi iti . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . bhedakatvāt guṇasya iti vaktavyam . kim prayojanam . ānunāsikyam nāma guṇaḥ . tadbhinnasya api yathā syāt . kim ca kāraṇam na syāt . bhedakatvāt guṇasya . bhedakāḥ guṇāḥ . katham punaḥ jñāyate bhedakāḥ guṇāḥ iti . evam hi dṛśyate loke . ekaḥ ayam ātmā udakam nāma . tasya guṇabhedāt anyatvam bhavati : anyat idam śītam anyat idam ūṣṇam iti . nanu ca bhoḥ abhedakāḥ api guṇāḥ dṛśyante . tat yathā . devadattaḥ muṇḍī api jaṭī api śikhī api svām ākhyām na jahāti . tathā bālaḥ yuvā vṛddhaḥ vatsaḥ damyaḥ balīvardaḥ iti . ubhayam idam guṇeṣu uktam bhedakāḥ abhedakāḥ iti . kim punaḥ atra nyāyyam . abhedakāḥ guṇāḥ iti eva nyāyyam . kutaḥ etat . yat ayam asthidadhisakthyakṣṇām anaṅ udāttaḥ iti udāttagrahaṇam karoti . yadi bhedakāḥ guṇāḥ syuḥ udāttam eva uccārayet . yadi tarhi abhedakāḥ guṇāḥ anudāttādeḥ antodāttāt ca yat ucyate tat svaritādeḥ svaritāntāt ca prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . āśrīyamāṇaḥ guṇaḥ bhedakaḥ bhavati . tat yathā . śuklam ālabheta . kṛṣṇam ālabheta . tatra yaḥ śukle ālabdhavye kṛṣṇam ālabheta na hi tena yathoktam kṛtam bhavati . asandehārthaḥ tarhi takāraḥ . aic iti ucyamane sandehaḥ syāt . kim imau aicau eva āhosvit ākāraḥ api atra nirdiśyate iti . sandehamātram etat bhavati . sarvasandeheṣu ca idam upatiṣṭhate vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti . trayāṇām grahaṇam iti vyākhyāsyāmaḥ . anyatra api hi ayam evañjātīyakeṣu sandeheṣu na kam cid yatnam karoti . tat yathā . autaḥ amśasoḥ iti .idam tarhi prayojanam : āntaryataḥ trimātracaturnātrāṇām sthāninām trimātracaturmātrāḥ ādeśāḥ mā bhūvan iti : khaṭvā* indraḥ khaṭvendraḥ , khaṭvā* udakam khaṭvodakam , khaṭvā* īṣā khaṭveṣā khaṭvā* ūḍhā khaṭvoḍhā khaṭvā* elakā khaṭvailakā khaṭvā* odanaḥ , khaṭvaudanaḥ , khaṭvā* aitikāyanaḥ , khaṭvaitikāyanaḥ , khaṭvā* aupagavaḥ , khaṭvaupagavaḥ iti . atha kriyamāṇe api takāre kasmāt eva trimātracaturnātrāṇām sthāninam trimātracaturmātrāḥ ādeśāḥ na bhavanti . taparaḥ tatkālasya iti niyamāt . nanu taḥ paraḥ yasmāt saḥ ayam taparaḥ . na iti āha . tāt api paraḥ taparaḥ iti . yadi tāt api paraḥ taparaḥ ṝdoḥ ap iti iha eva syāt . yavaḥ stavaḥ . lavaḥ pavaḥ iti atra na syāt . na eṣaḥ takāraḥ . kaḥ tarhi . dakāraḥ . kim dakāre prayojanam . atha kim takāre prayojanam . yadi asandehārthaḥ takāraḥ dakāraḥ api . atha mukhasukhārthaḥ takāraḥ dakāraḥ api .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.