क्अ इ,६८। ९-७०।३ रो इ,२२०-२२६ मात् प्रगृह्यसञ्ज्ञायाम् तस्य असिद्धत्वात् अयावेकादेशप्रतिषेधः । मात् प्रगृह्यसञ्ज्ञायाम् तस्य ईत्त्वस्य ऊत्त्वस्य च असिद्धत्वात् अयावेकादेशाः प्राप्नुवन्ति । तेषाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । अमी* अत्र , अमी* आसते , अमू* अत्र , अमू* आसाते । ननु च प्रगृह्यसञ्ज्ञावचनसामर्थ्यात् अयादयः न भविष्यन्ति । वचनार्थः हि सिद्धे । न इदम् वचनात् लभ्यम् । अस्ति हि अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । यत् सिद्धे प्रगृह्यसञ्ज्ञाकार्यम् तदर्थम् एतत् स्यात् । अणः अप्रगृह्यस्य अनुनासिकः इति । न एकम् प्रयोजनम् योगारम्भम् प्रयोजयति । यदि एतावत् प्रयोजनम् स्यात् तत्र एव अयम् ब्रूयात् अणः अप्रगृह्यस्य अनुनासिकः अदसः न इति । विप्रतिषेधात् वा । अथ वा प्रगृह्यसञ्ज्ञा क्रियताम् अयादयः वा । प्रगृह्यसञ्ज्ञा भविष्यति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । विप्रतिषेधे परम् इति उच्यते । पूर्वा च प्रगृह्यसञ्ज्ञा परे अयादयः । परा प्रगृह्यसञ्ज्ञा करिष्यते । सूत्रविपर्यासः कृतः भवति । एवम् तर्हि परा एव प्रगृह्यसञ्ज्ञा । कथम् । कार्यकालम् हि सञ्ज्ञापरिभाषम् । यत्र कार्यम् तत्र उपस्थितम् द्रष्टव्यम् । प्रगृह्यः प्रकृत्या इति एतत् उपस्थितम् भवति अदसः मात् इति । एवम् अपि अयुक्तः विप्रतिषेधः । कथम् । द्विकार्ययोगः हि विप्रतिषेधः । न च अत्र एकः द्विकार्ययुक्तः । एचाम् अयादयः । ईदूतोः प्रगृह्यस्ञ्ज्ञा । न अवश्यम् द्विकार्ययोगः एव विप्रतिषेधः । किम् तर्हि । असम्भवः अपि । सः च अस्ति अत्र असम्भवः । कः असौ असम्भवः । प्रगृह्यसञ्ज्ञा अभिनिर्वर्तमाना अयादीन् बाधते , अयादयः अभिनिर्वर्तमनाः प्रगृह्यसञ्ज्ञानिमित्तम् विघ्नन्ति इति एषः असम्भवः । सति असम्भवे युक्तः विप्रतिषेधः । एवम् अपि अयुक्तः विप्रतिषेधः । सतोः हि विप्रतिषेधः भवति । न च अत्र ईत्त्वोत्त्वे स्तः न अपि मकारः । उभयम् असिद्धम् । आश्रयात् सिद्धत्वम् च यथा रोः उत्त्वे । आश्रयात् सिद्धत्वम् भविष्यति । तत् यथा रुः उत्त्वे आश्रयात् सिद्धः भवति । किम् पुनः कारणम् रुः उत्त्वे आश्रयात् सिद्धः भवति न पुनः यत्र एव रुः सिद्धः तत्र एव उत्त्वम् अपि उच्यते । न एवम् शक्यम् । असिद्धे हि उत्त्वे आद्गुणाप्रसिद्धिः । असिद्धे हि उत्त्वे आद्गुणाप्रसिद्धिः स्यात् । वृक्षः अत्र , प्लक्षः अत्र । तस्मात् तत्र आश्रयात् सिद्धत्वम् एषितव्यम् । तत्र यथा आश्रयात् सिद्धम् भवति एवम् इह अपि भविष्यति । अथ वा प्रगृह्यसञ्ज्ञावचनसामर्थ्यात् अयादयः आदेशाः न भविष्यन्ति । अथ वा योगविभागः करिष्यते । अदसः । अदसः ईदादयः प्रगृह्यसञ्ज्ञाः भवन्ति । ततः मात् । मात् च परे ईदादयः प्रगृह्यसञ्ज्ञाः भवन्ति । अदसः इति एव । किमर्थः योगविभागः । एकः यत् तत् सिद्धे प्रगृह्यकार्यम् तदर्थः । अपरः यत् असिद्धे । इह अपि तर्हि प्राप्नोति : अमुया , अमुयोः इति । किम् च स्यात् यदि प्रगृह्यसञ्ज्ञा स्यात् । प्रगृह्याश्रयः प्रकृतिभावः प्रसज्येत । न एषः दोषः । पदान्तप्रकरणे प्रकृतिभावः । न च एषः पदान्तः । एवम् अपि अमुके अत्र अत्र अपि प्राप्नोति । द्विवचनम् इति वर्तते । यदि द्विवचनम् इति वर्तते अमी* अत्र इति न प्राप्नोति । एवम् तर्हि एदन्तम् इति निवृत्तम् । अथ वा आह अयम् अदसः मात् इति । न च ईत्त्वोत्त्वे स्तः न अपि मकारः । ते एवम् विज्ञास्यामः मार्थात् ईदाद्यर्थानाम् इति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । अदसः ईत्त्वोत्त्वे स्वरे बहिष्पदलक्षणे प्रगृह्यसञ्जायाम् च सिद्धे वक्तव्ये इति । तत्र सकि दोषः । तत्र सककारे दोषः भवति । अमुके अत्र । न वा ग्रहणविशेषणत्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । ग्रहणविशेषणत्वात् । न माद्ग्रहणेन ईदाद्यन्तम् विशेष्यते । किम् तर्हि । ईदादयः विशेष्यन्ते । मात् परे ये ईदादयः इति ।
KA I,68. 9-70.3 Ro I,220-226 māt pragṛhyasañjñāyām tasya asiddhatvāt ayāvekādeśapratiṣedhaḥ . māt pragṛhyasañjñāyām tasya īttvasya ūttvasya ca asiddhatvāt ayāvekādeśāḥ prāpnuvanti . teṣām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . amī* atra , amī* āsate , amū* atra , amū* āsāte . nanu ca pragṛhyasañjñāvacanasāmarthyāt ayādayaḥ na bhaviṣyanti . vacanārthaḥ hi siddhe . na idam vacanāt labhyam . asti hi anyat etasya vacane prayojanam . kim . yat siddhe pragṛhyasañjñākāryam tadartham etat syāt . aṇaḥ apragṛhyasya anunāsikaḥ iti . na ekam prayojanam yogārambham prayojayati . yadi etāvat prayojanam syāt tatra eva ayam brūyāt aṇaḥ apragṛhyasya anunāsikaḥ adasaḥ na iti . vipratiṣedhāt vā . atha vā pragṛhyasañjñā kriyatām ayādayaḥ vā . pragṛhyasañjñā bhaviṣyati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . vipratiṣedhe param iti ucyate . pūrvā ca pragṛhyasañjñā pare ayādayaḥ . parā pragṛhyasañjñā kariṣyate . sūtraviparyāsaḥ kṛtaḥ bhavati . evam tarhi parā eva pragṛhyasañjñā . katham . kāryakālam hi sañjñāparibhāṣam . yatra kāryam tatra upasthitam draṣṭavyam . pragṛhyaḥ prakṛtyā iti etat upasthitam bhavati adasaḥ māt iti . evam api ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ . katham . dvikāryayogaḥ hi vipratiṣedhaḥ . na ca atra ekaḥ dvikāryayuktaḥ . ecām ayādayaḥ . īdūtoḥ pragṛhyasñjñā . na avaśyam dvikāryayogaḥ eva vipratiṣedhaḥ . kim tarhi . asambhavaḥ api . saḥ ca asti atra asambhavaḥ . kaḥ asau asambhavaḥ . pragṛhyasañjñā abhinirvartamānā ayādīn bādhate , ayādayaḥ abhinirvartamanāḥ pragṛhyasañjñānimittam vighnanti iti eṣaḥ asambhavaḥ . sati asambhave yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . evam api ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ . satoḥ hi vipratiṣedhaḥ bhavati . na ca atra īttvottve staḥ na api makāraḥ . ubhayam asiddham . āśrayāt siddhatvam ca yathā roḥ uttve . āśrayāt siddhatvam bhaviṣyati . tat yathā ruḥ uttve āśrayāt siddhaḥ bhavati . kim punaḥ kāraṇam ruḥ uttve āśrayāt siddhaḥ bhavati na punaḥ yatra eva ruḥ siddhaḥ tatra eva uttvam api ucyate . na evam śakyam . asiddhe hi uttve ādguṇāprasiddhiḥ . asiddhe hi uttve ādguṇāprasiddhiḥ syāt . vṛkṣaḥ atra , plakṣaḥ atra . tasmāt tatra āśrayāt siddhatvam eṣitavyam . tatra yathā āśrayāt siddham bhavati evam iha api bhaviṣyati . atha vā pragṛhyasañjñāvacanasāmarthyāt ayādayaḥ ādeśāḥ na bhaviṣyanti . atha vā yogavibhāgaḥ kariṣyate . adasaḥ . adasaḥ īdādayaḥ pragṛhyasañjñāḥ bhavanti . tataḥ māt . māt ca pare īdādayaḥ pragṛhyasañjñāḥ bhavanti . adasaḥ iti eva . kimarthaḥ yogavibhāgaḥ . ekaḥ yat tat siddhe pragṛhyakāryam tadarthaḥ . aparaḥ yat asiddhe . iha api tarhi prāpnoti : amuyā , amuyoḥ iti . kim ca syāt yadi pragṛhyasañjñā syāt . pragṛhyāśrayaḥ prakṛtibhāvaḥ prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . padāntaprakaraṇe prakṛtibhāvaḥ . na ca eṣaḥ padāntaḥ . evam api amuke atra atra api prāpnoti . dvivacanam iti vartate . yadi dvivacanam iti vartate amī* atra iti na prāpnoti . evam tarhi edantam iti nivṛttam . atha vā āha ayam adasaḥ māt iti . na ca īttvottve staḥ na api makāraḥ . te evam vijñāsyāmaḥ mārthāt īdādyarthānām iti . uktam vā . kim uktam . adasaḥ īttvottve svare bahiṣpadalakṣaṇe pragṛhyasañjāyām ca siddhe vaktavye iti . tatra saki doṣaḥ . tatra sakakāre doṣaḥ bhavati . amuke atra . na vā grahaṇaviśeṣaṇatvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . grahaṇaviśeṣaṇatvāt . na mādgrahaṇena īdādyantam viśeṣyate . kim tarhi . īdādayaḥ viśeṣyante . māt pare ye īdādayaḥ iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.