क्अ इ,८६।९-८७।६ रो इ,२७४-२७७ इह सर्वनामानि इति पूर्वपदात् सञ्ज्ञायाम् अगः इति णत्वम् प्राप्नोति । तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । सर्वनामसञ्ज्ञायाम् निपातनात् णत्वाभावः । सर्वनामसञ्ज्ञायाम् निपातनात् णत्वम् न भविष्यति । किम् एतत् निपातनम् नाम । अथ कः प्रतिषेधः नाम । अविशेषेण किम् चित् उक्त्वा विशेषेण न इति उच्यते । तत्र व्यक्तम् आचार्यस्य अभिप्रायः गम्यते : इदम् न भवति इति । निपातनम् अपि एवञ्जातीयकम् एव । अविशेषेण णत्वम् उक्त्वा विशेषेण निपातनम् क्रियते । तत्र व्यक्तम् आचार्यस्य अभिप्रायः गम्यते : इदम् न भवति इति । ननु च निपातनात् च अणत्वम् स्यात् यथाप्राप्तम् च णत्वम् । किम् अन्ये अपि एवम् विधयः भवन्ति । इह इकः यण् अचि इति वचनात् च यण् स्यात् यथाप्राप्तः च इक् श्रूयेत । न एषः दोषः । अस्ति अत्र विशेषः । षष्ठ्या अत्र निर्देशः क्रियते । षष्ठी च पुनः स्थानिनम् निवर्तयति । इह तर्हि : कर्तरि शप् दिवादिभ्यः श्यन् इति वचनात् च श्यन् स्यात् यथाप्राप्तः च शप् श्रूयेत । न एषः दोषः । शबादेशाः श्यनादयः करिष्यन्ते । तत् तर्हि शपः ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । कर्तरि शप् इति । तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः । दिवादिभ्यः इति एषा पञ्चमी शप् इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति : तस्मात् इति उत्तरस्य । प्रत्ययविधिः अयम् । न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रकल्पिकाः भवन्ति । न अयम् प्रत्ययविधिः । विहितः प्रत्ययः प्रकृतः च अनुवर्तते । इह तर्हि : अव्ययसर्वनाम्नाम् अकच् प्राक् टेः इति । वचनात् च अकच् स्यात् यथाप्राप्तः च कः श्रूयेत । न एषः दोषः । न अप्राप्ते हि के अकच् आरभ्यते । सः बाधकः भविष्यति । निपातनम् अपि एवञ्जातीयकम् एव । न अप्राप्ते णत्वे निपातनम् आरभ्यते । तत् बाधकम् भविष्यति । यदि तर्हि निपातनानि अपि एवञ्जातीयकानि भवन्ति समः तते दोषः भवति । इह अन्ये वैयाकरणाः समः तते विभाषा लोपम् आरभन्ते : समः हि ततयोः वा इति । सततम् , सन्ततम् , सहितम् , संहितम् इति । इह पुनः भवान् निपातनात् च मलोपम् इच्छति अपरस्पराः क्रियासातत्ये इति यथाप्राप्तम् च अलोपम् सन्ततम् इति । एतत् न सिध्यति । कर्तव्यः अत्र यत्नः । बाधकानि एव हि निपातनानि भवन्ति ।
KA I,86.9-87.6 Ro I,274-277 iha sarvanāmāni iti pūrvapadāt sañjñāyām agaḥ iti ṇatvam prāpnoti . tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . sarvanāmasañjñāyām nipātanāt ṇatvābhāvaḥ . sarvanāmasañjñāyām nipātanāt ṇatvam na bhaviṣyati . kim etat nipātanam nāma . atha kaḥ pratiṣedhaḥ nāma . aviśeṣeṇa kim cit uktvā viśeṣeṇa na iti ucyate . tatra vyaktam ācāryasya abhiprāyaḥ gamyate : idam na bhavati iti . nipātanam api evañjātīyakam eva . aviśeṣeṇa ṇatvam uktvā viśeṣeṇa nipātanam kriyate . tatra vyaktam ācāryasya abhiprāyaḥ gamyate : idam na bhavati iti . nanu ca nipātanāt ca aṇatvam syāt yathāprāptam ca ṇatvam . kim anye api evam vidhayaḥ bhavanti . iha ikaḥ yaṇ aci iti vacanāt ca yaṇ syāt yathāprāptaḥ ca ik śrūyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . asti atra viśeṣaḥ . ṣaṣṭhyā atra nirdeśaḥ kriyate . ṣaṣṭhī ca punaḥ sthāninam nivartayati . iha tarhi : kartari śap divādibhyaḥ śyan iti vacanāt ca śyan syāt yathāprāptaḥ ca śap śrūyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . śabādeśāḥ śyanādayaḥ kariṣyante . tat tarhi śapaḥ grahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . kartari śap iti . tat vai prathamānirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ . divādibhyaḥ iti eṣā pañcamī śap iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati : tasmāt iti uttarasya . pratyayavidhiḥ ayam . na ca pratyayavidhau pañcamyaḥ prakalpikāḥ bhavanti . na ayam pratyayavidhiḥ . vihitaḥ pratyayaḥ prakṛtaḥ ca anuvartate . iha tarhi : avyayasarvanāmnām akac prāk ṭeḥ iti . vacanāt ca akac syāt yathāprāptaḥ ca kaḥ śrūyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . na aprāpte hi ke akac ārabhyate . saḥ bādhakaḥ bhaviṣyati . nipātanam api evañjātīyakam eva . na aprāpte ṇatve nipātanam ārabhyate . tat bādhakam bhaviṣyati . yadi tarhi nipātanāni api evañjātīyakāni bhavanti samaḥ tate doṣaḥ bhavati . iha anye vaiyākaraṇāḥ samaḥ tate vibhāṣā lopam ārabhante : samaḥ hi tatayoḥ vā iti . satatam , santatam , sahitam , saṃhitam iti . iha punaḥ bhavān nipātanāt ca malopam icchati aparasparāḥ kriyāsātatye iti yathāprāptam ca alopam santatam iti . etat na sidhyati . kartavyaḥ atra yatnaḥ . bādhakāni eva hi nipātanāni bhavanti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.