क्अ इ,९०।५-२६ रो इ,२८९-२९१ दिग्ग्रहणम् किमर्थम् । न बहुव्रीहौ इति प्रतिषेधम् वक्ष्यति । तत्र न ज्ञायते क्व विभाषा क्व प्रतिषेधः इति । दिग्ग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । दिगुपदिष्टे विभाषा अन्यत्र प्रतिषेधः । अथ समासग्रहणम् किमर्थम्। समासः एव यः बहुव्रीहिः तत्र यथा स्यात् । बहुव्रीहिवद्भावेन यः बहुव्रीहिः तत्र मा भूत् इति : दक्षिणदक्षिणस्यै देहि इति । अथ बहुव्रीहिग्रहणम् किमर्थम् । द्वन्द्वे मा भूत् दक्षिणोत्तरपूर्वाणाम् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । द्वन्द्वे च इति प्रतिषेधः भविष्यति । न अप्राप्ते प्रतिषेधे इयम् परिभाषा आरभ्यते । सा यथा एव बहुव्रीहौ इति एतम् प्रतिषेधम् बाधते एवम् द्वन्द्वे च इति एतम् अपि बाधेत । न बाधते । किम् कारणम् । येन न अप्राप्ते तस्य बाधनम् भवति । न च अप्राप्ते न बहुव्रीहौ इति एतस्मिन् प्रतिषेधे इयम् परिभाषा आरभ्यते । द्वन्द्वे च इति एतस्मिन् पुनः प्राप्ते च अप्राप्ते च । अथ वा पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् इयम् विभाषा न बहुव्रीहौ इति एतम् प्रतिषेधम् बाधिष्यते द्वन्द्वे च इति एतम् प्रतिषेधम् न बाधिष्यते । अथ वा इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः । इह कस्मात् न भवति : या पूर्वा सा उत्तरा अस्य उन्मुग्धस्य सः अयम् पूर्वोत्तरः उन्मुग्धः , तस्मै पूर्वोत्तराय देहि । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । यदि एवम् न अर्थः बहुव्रीहिग्रहणेन । द्वन्द्वे कस्मात् न भवति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । उत्तरार्थम् तर्हि बहुव्रीहिग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । क्रियते तत्र एव बहुव्रीहौ इति । द्वितीयम् कर्तव्यम् । बहुव्रीहिः एव यः बहुव्रीहिः तत्र यथा स्यात् । बहुव्रीहिवद्भावेन यः बहुव्रीहिः तत्र मा भूत् इति : एकैकस्मै देहि । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम्। समासे इति वर्तते । तेन बहुव्रीहिम् विशेषयिष्यामः : समासः यः बहुव्रीहिः इति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । अवयवभूतस्य अपि बहुव्रीहेः प्रतिषेधः यथा स्यात् । इह मा भूत् वस्त्रम् अन्तरम् एषाम् ते इमे वस्त्रान्तराः वसनम् अन्तरम् एषाम् ते इमे वसनान्तराः वस्त्रान्तराः च वसनान्तराः च वस्त्रान्तरवसनान्तराः ।
KA I,90.5-26 Ro I,289-291 diggrahaṇam kimartham . na bahuvrīhau iti pratiṣedham vakṣyati . tatra na jñāyate kva vibhāṣā kva pratiṣedhaḥ iti . diggrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . digupadiṣṭe vibhāṣā anyatra pratiṣedhaḥ . atha samāsagrahaṇam kimartham. samāsaḥ eva yaḥ bahuvrīhiḥ tatra yathā syāt . bahuvrīhivadbhāvena yaḥ bahuvrīhiḥ tatra mā bhūt iti : dakṣiṇadakṣiṇasyai dehi iti . atha bahuvrīhigrahaṇam kimartham . dvandve mā bhūt dakṣiṇottarapūrvāṇām iti . na etat asti prayojanam . dvandve ca iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati . na aprāpte pratiṣedhe iyam paribhāṣā ārabhyate . sā yathā eva bahuvrīhau iti etam pratiṣedham bādhate evam dvandve ca iti etam api bādheta . na bādhate . kim kāraṇam . yena na aprāpte tasya bādhanam bhavati . na ca aprāpte na bahuvrīhau iti etasmin pratiṣedhe iyam paribhāṣā ārabhyate . dvandve ca iti etasmin punaḥ prāpte ca aprāpte ca . atha vā purastāt apavādāḥ anantarān vidhīn bādhante iti evam iyam vibhāṣā na bahuvrīhau iti etam pratiṣedham bādhiṣyate dvandve ca iti etam pratiṣedham na bādhiṣyate . atha vā idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ . iha kasmāt na bhavati : yā pūrvā sā uttarā asya unmugdhasya saḥ ayam pūrvottaraḥ unmugdhaḥ , tasmai pūrvottarāya dehi . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . yadi evam na arthaḥ bahuvrīhigrahaṇena . dvandve kasmāt na bhavati . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . uttarārtham tarhi bahuvrīhigrahaṇam kartavyam . na kartavyam . kriyate tatra eva bahuvrīhau iti . dvitīyam kartavyam . bahuvrīhiḥ eva yaḥ bahuvrīhiḥ tatra yathā syāt . bahuvrīhivadbhāvena yaḥ bahuvrīhiḥ tatra mā bhūt iti : ekaikasmai dehi . etat api na asti prayojanam. samāse iti vartate . tena bahuvrīhim viśeṣayiṣyāmaḥ : samāsaḥ yaḥ bahuvrīhiḥ iti . idam tarhi prayojanam . avayavabhūtasya api bahuvrīheḥ pratiṣedhaḥ yathā syāt . iha mā bhūt vastram antaram eṣām te ime vastrāntarāḥ vasanam antaram eṣām te ime vasanāntarāḥ vastrāntarāḥ ca vasanāntarāḥ ca vastrāntaravasanāntarāḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.