Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.3

क्अ इ,४२।२६-४४।१४ रो १४०-१४६ इग्ग्रहणम् किमर्थम् । इग्ग्रहणम् आत्सन्ध्यक्षरव्यञ्जननिवृत्त्यर्थम् । इग्ग्रहणम् क्रियते आकारनिवृत्त्यर्थम् सन्ध्यक्षरनिवृत्त्यर्थम् व्यञ्जननिवृत्त्यर्थम् च। आकारनिवृत्त्यर्थम् तावत् । याता वाता । आकारस्य गुणः प्राप्नोति । इग्ग्रहणात् न भवति । सन्ध्यक्षरनिवृत्त्यर्थम् । ग्लायति म्लायति । सन्ध्यक्षरस्य गुणः प्राप्नोति । इग्ग्रहणात् न भवति । व्यञ्जननिवृत्त्यर्थम् । उम्भिता , उम्भितुम् उम्भितव्यम् । व्यञ्जनस्य गुणः प्राप्नोति । इग्ग्रहणात् न भवति । आकारनिवृत्त्यर्थेन तावत् नार्थः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न आकारस्य गुणः भवति इति यत् अयम् आतः अनुपसर्गे कः इति ककारम् अनुबन्धम् करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । कित्करणे एतत् प्रयोजनम् किति इति आकारलोपः यथा स्यात् । यदि च आकारस्य गुणः स्यात् कित्करणम् अनर्थकम् स्यात् । गुणे कृते द्वयोः अकारयोः पररूपेण सिद्धम् रूपम् स्यात् गोदः , कम्बलदः इति । पश्यति तु आचार्यः न आकारस्य गुणः भवति इति । ततः ककारम् अनुबन्धम् करोति । सन्ध्यक्षरार्थेन अपि न अर्थः । उपदेशसामर्थ्यात् सन्ध्यक्षरस्य गुणः न भविष्यति । व्यञ्जननिवृत्त्यर्थेन अपि न अर्थः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न व्यञ्जनस्य गुणः भवति इति यत् अयम् जनेः डम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । डित्करणे एतत् प्रयोजनम् डिति इति टिलोपः यथा स्यात् । यदि व्यञ्जन्स्य गुणः स्यात् डित्करणम् अनर्थकम् स्यात् । गुणे कृते त्रयाणाम् अकाराणाम् पररूपेण सिद्धम् रूपम् स्यात् : उपसरजः , मन्दुरजः इति । पश्यति तु आचार्यः न व्यञ्जनस्य गुणः भवति इति । ततः जनेः डम् शास्ति। न एतानि सन्ति प्रयोजनानि । यत् तावत् उच्यते कित्करणम् ज्ञापकम् आकारस्य गुणः न भवति इति । उत्तरार्थम् एतत् स्यात् । तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः इति । यत् तर्हि गापोः ठक् इति अनन्यार्थम् ककारम् अनुबन्धम् करोति । यत् अपि उच्यते उपदेशसामर्थ्यात् सन्ध्यक्षरस्य गुणः न भवति इति । यदि यत् यत् सन्ध्यक्षरस्य प्राप्नोति तत् तत् उपदेशसामर्थ्यात् बाध्यते आयादयः अपि तर्हि न प्राप्नुवन्ति । न एषः दोषः । यम् विधिम् प्रति उपदेशः अनर्थकः स विधिः बाध्यते । यस्य तु विधेः निमित्तम् एव न असौ बाध्यते । गुणम् च प्रति उपदेशः अनर्थकः आयादीनाम् पुनः निमित्तम् एव । यत् अपि उच्यते जनेः डवचनम् ज्ञापकम् न व्यञ्जनस्य गुणः भवति इति । सिद्धे विधिः आरभ्यमाणः ज्ञापकार्थः भवति । न च जनेः गुणेन सिध्यति । कुतः हि एतत् जनेः गुणः उच्यमानः अकारः भवति न पुनः एकारः वा स्यात् ओकारः वा इति । आन्तर्यतः अर्धमात्रिकस्य व्यञ्जनस्य मात्रिकः अकारः भविष्यति । एवम् अपि अनुनासिकः प्राप्नोति । पररूपेण शुद्धः भविष्यति । एवम् तर्हि गमेः अपि अयम् डः वक्तव्यः । गमेः च गुणः उच्यमानः आन्तर्यतः ओकारः प्राप्नोति । तस्मात् इग्ग्रहणम् कर्तव्यम् । यदि इग्ग्रहणम् क्रियते द्यौः , पन्थाः , सः , इमम् इते एते अपि इकः प्राप्नुवन्ति । सञ्ज्ञया विधाने नियमः । सञ्ज्ञया ये विधीयन्ते तेषु नियमः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । गुणवृद्धिग्रहणसामर्थ्यात् । कथम् पुनः अन्तरेण गुणवृद्धिग्रहणम् इकः गुणवृद्धी स्याताम् । प्रकृतम् गुणवृद्धिग्रहणम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । वृद्धिः आत् ऐच् अत् एङ् गुणः इति । यदि तत् अनुवर्तते अत् एङ् गुणः वृद्धिः च इति अदेङाम् अपि वृद्धिसञ्ज्ञा प्राप्नोति । सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते । वृद्धिः आत् ऐच् । अत् एङ् गुणः वृद्धिः आत् ऐच् । ततः इकः गुणवृद्धी इति । गुणवृद्धिग्रहणम् अनुवर्तते आदैज्ग्रहणम् निवृत्तम् । अथ वा मण्डूकगतयः अधिकाराः । यथा मण्डूकाः उत्प्लुत्य उत्प्लुत्य गच्छन्ति तद्वत् अधिकाराः । अथ वा एकयोगः करिष्यते वृद्धिः आत् ऐच् अत् एङ् गुणः इति । ततः इको गुणवृद्धी इति । न च एकयोगे अनुवृत्तिः भवति । अथ वा अन्यवचनात् चकाराकरणात् प्रकृतापवादः विज्ञायते यथा उत्सर्गेण प्रसक्तस्य अपवादः बाधकः भवति । अन्यस्याः सञ्ज्ञायाः वचनात् चकारस्य अनुकर्षणार्थस्य अकरणात् प्रकृतायाः वृद्धिसञ्ज्ञायाः गुणसञ्ज्ञ बाधिका भविष्यति यथा उत्सर्गेण प्रसक्तस्य अपवादः बाधकः भवति । अथ वा वक्ष्यति एतत् । अनुवर्तन्ते च नाम विधयः न च अनुवर्तनात् एव भवन्ति । किम् तर्हि यत्नात् भवन्ति । अथ वा उभयम् निवृत्तम् । तत् अपेक्षिष्यामहे ।

KA I,42.26-44.14 Ro 140-146 iggrahaṇam kimartham . iggrahaṇam ātsandhyakṣaravyañjananivṛttyartham . iggrahaṇam kriyate ākāranivṛttyartham sandhyakṣaranivṛttyartham vyañjananivṛttyartham ca. ākāranivṛttyartham tāvat . yātā vātā . ākārasya guṇaḥ prāpnoti . iggrahaṇāt na bhavati . sandhyakṣaranivṛttyartham . glāyati mlāyati . sandhyakṣarasya guṇaḥ prāpnoti . iggrahaṇāt na bhavati . vyañjananivṛttyartham . umbhitā , umbhitum umbhitavyam . vyañjanasya guṇaḥ prāpnoti . iggrahaṇāt na bhavati . ākāranivṛttyarthena tāvat nārthaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na ākārasya guṇaḥ bhavati iti yat ayam ātaḥ anupasarge kaḥ iti kakāram anubandham karoti . katham kṛtvā jñāpakam . kitkaraṇe etat prayojanam kiti iti ākāralopaḥ yathā syāt . yadi ca ākārasya guṇaḥ syāt kitkaraṇam anarthakam syāt . guṇe kṛte dvayoḥ akārayoḥ pararūpeṇa siddham rūpam syāt godaḥ , kambaladaḥ iti . paśyati tu ācāryaḥ na ākārasya guṇaḥ bhavati iti . tataḥ kakāram anubandham karoti . sandhyakṣarārthena api na arthaḥ . upadeśasāmarthyāt sandhyakṣarasya guṇaḥ na bhaviṣyati . vyañjananivṛttyarthena api na arthaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na vyañjanasya guṇaḥ bhavati iti yat ayam janeḥ ḍam śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . ḍitkaraṇe etat prayojanam ḍiti iti ṭilopaḥ yathā syāt . yadi vyañjansya guṇaḥ syāt ḍitkaraṇam anarthakam syāt . guṇe kṛte trayāṇām akārāṇām pararūpeṇa siddham rūpam syāt : upasarajaḥ , mandurajaḥ iti . paśyati tu ācāryaḥ na vyañjanasya guṇaḥ bhavati iti . tataḥ janeḥ ḍam śāsti. na etāni santi prayojanāni . yat tāvat ucyate kitkaraṇam jñāpakam ākārasya guṇaḥ na bhavati iti . uttarārtham etat syāt . tundaśokayoḥ parimṛjāpanudoḥ iti . yat tarhi gāpoḥ ṭhak iti ananyārtham kakāram anubandham karoti . yat api ucyate upadeśasāmarthyāt sandhyakṣarasya guṇaḥ na bhavati iti . yadi yat yat sandhyakṣarasya prāpnoti tat tat upadeśasāmarthyāt bādhyate āyādayaḥ api tarhi na prāpnuvanti . na eṣaḥ doṣaḥ . yam vidhim prati upadeśaḥ anarthakaḥ sa vidhiḥ bādhyate . yasya tu vidheḥ nimittam eva na asau bādhyate . guṇam ca prati upadeśaḥ anarthakaḥ āyādīnām punaḥ nimittam eva . yat api ucyate janeḥ ḍavacanam jñāpakam na vyañjanasya guṇaḥ bhavati iti . siddhe vidhiḥ ārabhyamāṇaḥ jñāpakārthaḥ bhavati . na ca janeḥ guṇena sidhyati . kutaḥ hi etat janeḥ guṇaḥ ucyamānaḥ akāraḥ bhavati na punaḥ ekāraḥ vā syāt okāraḥ vā iti . āntaryataḥ ardhamātrikasya vyañjanasya mātrikaḥ akāraḥ bhaviṣyati . evam api anunāsikaḥ prāpnoti . pararūpeṇa śuddhaḥ bhaviṣyati . evam tarhi gameḥ api ayam ḍaḥ vaktavyaḥ . gameḥ ca guṇaḥ ucyamānaḥ āntaryataḥ okāraḥ prāpnoti . tasmāt iggrahaṇam kartavyam . yadi iggrahaṇam kriyate dyauḥ , panthāḥ , saḥ , imam ite ete api ikaḥ prāpnuvanti . sañjñayā vidhāne niyamaḥ . sañjñayā ye vidhīyante teṣu niyamaḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . guṇavṛddhigrahaṇasāmarthyāt . katham punaḥ antareṇa guṇavṛddhigrahaṇam ikaḥ guṇavṛddhī syātām . prakṛtam guṇavṛddhigrahaṇam anuvartate . kva prakṛtam . vṛddhiḥ āt aic at eṅ guṇaḥ iti . yadi tat anuvartate at eṅ guṇaḥ vṛddhiḥ ca iti adeṅām api vṛddhisañjñā prāpnoti . sambandham anuvartiṣyate . vṛddhiḥ āt aic . at eṅ guṇaḥ vṛddhiḥ āt aic . tataḥ ikaḥ guṇavṛddhī iti . guṇavṛddhigrahaṇam anuvartate ādaijgrahaṇam nivṛttam . atha vā maṇḍūkagatayaḥ adhikārāḥ . yathā maṇḍūkāḥ utplutya utplutya gacchanti tadvat adhikārāḥ . atha vā ekayogaḥ kariṣyate vṛddhiḥ āt aic at eṅ guṇaḥ iti . tataḥ iko guṇavṛddhī iti . na ca ekayoge anuvṛttiḥ bhavati . atha vā anyavacanāt cakārākaraṇāt prakṛtāpavādaḥ vijñāyate yathā utsargeṇa prasaktasya apavādaḥ bādhakaḥ bhavati . anyasyāḥ sañjñāyāḥ vacanāt cakārasya anukarṣaṇārthasya akaraṇāt prakṛtāyāḥ vṛddhisañjñāyāḥ guṇasañjña bādhikā bhaviṣyati yathā utsargeṇa prasaktasya apavādaḥ bādhakaḥ bhavati . atha vā vakṣyati etat . anuvartante ca nāma vidhayaḥ na ca anuvartanāt eva bhavanti . kim tarhi yatnāt bhavanti . atha vā ubhayam nivṛttam . tat apekṣiṣyāmahe .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४४।१५-४७।१३ रो इ,१४६-१५५ किम् पुनः अयम् अलोन्त्यशेषः आहोस्वित् अलोन्त्यापवादः । कथम् च अयम् तच्छेषः स्यात् कथम् वा तदपवादः । यदि एकम् वाक्यम् तत् च इदम् च अलः : अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इकः गुणवृद्धी* अलः अन्त्यस्य इति ततः अयम् तच्छेषः । अथ नाना वाक्यम् : अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति , इकः गुणवृद्धी* अन्त्यस्य च अनन्त्यस्य च इति ततः अयम् तदपवादः । कः च अत्र विशेषः । वृद्धिगुणौ अलः अन्त्यस्य इति चेत् मिदिपुगन्तलघूपधर्च्छिदृशिक्षिप्रक्षुद्रेषु इग्ग्रहणम् । वृद्धिगुणौ अलः अन्त्यस्य इति चेत् मिदिपुगन्तलघूपधर्च्छिदृशिक्षिप्रक्षुद्रेषु इग्ग्रहणम् कर्तव्यम् । मिदेः गुणः इकः इति वक्तव्यम् । अनन्त्यत्वात् हि न प्राप्नोति । पुगन्तलघूपधस्य गुणः इकः इति वक्तव्यम् । अनन्त्यत्वात् हि न प्राप्नोति । ऋच्छेः लिटि गुणः इकः इति वक्तव्यम् । अनन्त्यत्वात् हि न प्राप्नोति । ऋदृसः अङि गुणः इकः इति वक्तव्यम् । अनन्त्यत्वात् हि न प्राप्नोति । क्षिप्रक्षुद्रयोः गुणः इकः इति वक्तव्यम् । अनन्त्यत्वात् हि न प्राप्नोति । सर्वादेशप्रसङ्गः च अनिगन्तस्य । सर्वादेशः च गुणः च अनिगन्तस्य प्राप्नोति : याता वाता । किम् कारणम् । अलः अन्त्यस्य इति षष्ठी च एव हि अन्त्यम् इकम् उपसङ्क्रान्ता , अङ्गस्य इति च स्थानषष्ठी । तत् यत् इदानीम् अनिगन्तम् अङ्गम् तस्य गुणः सर्वादेशः प्राप्नोति । न एषः दोषः । यथा एव हि अलः अन्त्यस्य इति षष्ठी अन्त्यम् इकम् उपसङ्क्रान्ता एवम् अङ्गस्य इति अपि स्थानषष्ठी । तत् यद् इदानीम् अनिगन्तम् अङ्गम् , तत्र षष्ठी एव न अस्ति कुतः गुणः कुतः सर्वादेशः । एवम् तर्हि न अयम् दोषसमुच्चयः । किम् तर्हि । पूर्वापेक्षः अयम् दोषः , ह्यर्थे च अयम् चः पठितः । मिदिपुगन्तलघूपधर्च्छिदृशिक्षिप्रक्षुद्रेषु इग्ग्रहणम् सर्वादेशप्रसङ्गः हि अनिगन्तस्य इति । मिदेः गुणः इकः इति वचनात् अन्त्यस्य न । अन्त्यस्य इति वचनात् इकः न । उच्यते तु गुणः । सः सर्वादेशः प्राप्नोति । एवम् सर्वत्र । अस्तु तर्हि तदपवादः । इग्मात्रस्य इति चेत् जुसिसार्वधातुकार्धधातुकह्रस्वाद्योः गुणेषु अनन्त्यप्रतिषेधः । इग्मात्रस्य इति चेत् जुसिसार्वधातुकार्धधातुकह्रस्वाद्योः गुणेषु अनन्त्यप्रतिषेधः वक्तव्यः । जुसि गुणः । सः यथा इह भवति : अजुहवुः , अबिभयुः , एवम् अनेनिजुः , पर्यविविषुः , अत्र अपि प्राप्नोति । सार्वधातुकार्धधातुकयोः गुणः । सः यथा इह भवति : कर्ता हर्ता नयति तरति भवति , एवम् ईहिता , ईहितुम् इति अत्र अपि प्राप्नोति । ह्रस्वस्य गुणः । सः यथा इह भवति : हे अग्ने हे वायो , एवम् हे अग्निचित् , हे सोमसुत् इति अत्र अपि प्राप्नोति । जसि गुणः । सः यथा इह भवति अग्नयः , वायवः इति एवम् अग्निचितः , सोमसुतः इति अत्र अपि प्राप्नोति । ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः गुणः । सः यथा इह भवति कर्तरि कर्तारौ कर्तारः इति एवम् सुकृति सुकृतौ सुकृतः इति अत्र अपि प्राप्नोति ।घेः ङिति गुणः । सः यथा इह भवति अग्नये वायवे एवम् अग्निचिते सोमसुते इति अत्र अपि प्राप्नोति । ओः गुणः । सः यथा इह भवति बाभ्रव्यः , माण्डव्यः इति एवम् सुश्रुत् , सौश्रुतः इति अत्र अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । पुगन्तलघूपधग्रहणम् अनन्त्यनियमार्थम् । पुगन्तलघूपधग्रहणम् अनन्त्यनियमार्थम् भविष्यति । पुगन्तलघूपधस्य एव अनन्त्यस्य न अन्यस्य अनन्त्यस्य इति । प्रकृतस्य एषः नियमः स्यात् । किम् च प्रकृतम् । सार्वधातुकार्धधातुकयोः इति । तेन भवेत् इह नियमात् न स्यात् ईहिता , ईहितुम् , ईहितव्यम् इति । ह्रस्वाद्योः गुणः तु अनियतः । सः अनन्त्यस्य अपि प्राप्नोति । अथ अपि एवम् नियमः स्यात् । पुगन्तलघूपधस्य सार्वधातुकार्धधातुकयोः एव इति । एवम् अपि सार्वधातुकार्धधातुकयोः गुणः अनियतः । सः अनन्त्यस्य अपि प्राप्नोति : ईहिता , ईहितुम् ईहितव्यम् इति । अथ अपि उभयतः नियमः स्यात् : पुगन्तलघूपधस्य एव सार्वधातुकार्धधातुकयोः , सार्वधातुकार्धधातुकयोः एव पुगन्तलघूपधस्य इति , एवम् अपि

KA I,44.15-47.13 Ro I,146-155 kim punaḥ ayam alontyaśeṣaḥ āhosvit alontyāpavādaḥ . katham ca ayam taccheṣaḥ syāt katham vā tadapavādaḥ . yadi ekam vākyam tat ca idam ca alaḥ : antyasya vidhayaḥ bhavanti ikaḥ guṇavṛddhī* alaḥ antyasya iti tataḥ ayam taccheṣaḥ . atha nānā vākyam : alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti , ikaḥ guṇavṛddhī* antyasya ca anantyasya ca iti tataḥ ayam tadapavādaḥ . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . vṛddhiguṇau alaḥ antyasya iti cet midipugantalaghūpadharcchidṛśikṣiprakṣudreṣu iggrahaṇam . vṛddhiguṇau alaḥ antyasya iti cet midipugantalaghūpadharcchidṛśikṣiprakṣudreṣu iggrahaṇam kartavyam . mideḥ guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam . anantyatvāt hi na prāpnoti . pugantalaghūpadhasya guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam . anantyatvāt hi na prāpnoti . ṛccheḥ liṭi guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam . anantyatvāt hi na prāpnoti . ṛdṛsaḥ aṅi guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam . anantyatvāt hi na prāpnoti . kṣiprakṣudrayoḥ guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam . anantyatvāt hi na prāpnoti . sarvādeśaprasaṅgaḥ ca anigantasya . sarvādeśaḥ ca guṇaḥ ca anigantasya prāpnoti : yātā vātā . kim kāraṇam . alaḥ antyasya iti ṣaṣṭhī ca eva hi antyam ikam upasaṅkrāntā , aṅgasya iti ca sthānaṣaṣṭhī . tat yat idānīm anigantam aṅgam tasya guṇaḥ sarvādeśaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yathā eva hi alaḥ antyasya iti ṣaṣṭhī antyam ikam upasaṅkrāntā evam aṅgasya iti api sthānaṣaṣṭhī . tat yad idānīm anigantam aṅgam , tatra ṣaṣṭhī eva na asti kutaḥ guṇaḥ kutaḥ sarvādeśaḥ . evam tarhi na ayam doṣasamuccayaḥ . kim tarhi . pūrvāpekṣaḥ ayam doṣaḥ , hyarthe ca ayam caḥ paṭhitaḥ . midipugantalaghūpadharcchidṛśikṣiprakṣudreṣu iggrahaṇam sarvādeśaprasaṅgaḥ hi anigantasya iti . mideḥ guṇaḥ ikaḥ iti vacanāt antyasya na . antyasya iti vacanāt ikaḥ na . ucyate tu guṇaḥ . saḥ sarvādeśaḥ prāpnoti . evam sarvatra . astu tarhi tadapavādaḥ . igmātrasya iti cet jusisārvadhātukārdhadhātukahrasvādyoḥ guṇeṣu anantyapratiṣedhaḥ . igmātrasya iti cet jusisārvadhātukārdhadhātukahrasvādyoḥ guṇeṣu anantyapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . jusi guṇaḥ . saḥ yathā iha bhavati : ajuhavuḥ , abibhayuḥ , evam anenijuḥ , paryaviviṣuḥ , atra api prāpnoti . sārvadhātukārdhadhātukayoḥ guṇaḥ . saḥ yathā iha bhavati : kartā hartā nayati tarati bhavati , evam īhitā , īhitum iti atra api prāpnoti . hrasvasya guṇaḥ . saḥ yathā iha bhavati : he agne he vāyo , evam he agnicit , he somasut iti atra api prāpnoti . jasi guṇaḥ . saḥ yathā iha bhavati agnayaḥ , vāyavaḥ iti evam agnicitaḥ , somasutaḥ iti atra api prāpnoti . ṛto ṅisarvanāmasthānayoḥ guṇaḥ . saḥ yathā iha bhavati kartari kartārau kartāraḥ iti evam sukṛti sukṛtau sukṛtaḥ iti atra api prāpnoti .gheḥ ṅiti guṇaḥ . saḥ yathā iha bhavati agnaye vāyave evam agnicite somasute iti atra api prāpnoti . oḥ guṇaḥ . saḥ yathā iha bhavati bābhravyaḥ , māṇḍavyaḥ iti evam suśrut , sauśrutaḥ iti atra api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . pugantalaghūpadhagrahaṇam anantyaniyamārtham . pugantalaghūpadhagrahaṇam anantyaniyamārtham bhaviṣyati . pugantalaghūpadhasya eva anantyasya na anyasya anantyasya iti . prakṛtasya eṣaḥ niyamaḥ syāt . kim ca prakṛtam . sārvadhātukārdhadhātukayoḥ iti . tena bhavet iha niyamāt na syāt īhitā , īhitum , īhitavyam iti . hrasvādyoḥ guṇaḥ tu aniyataḥ . saḥ anantyasya api prāpnoti . atha api evam niyamaḥ syāt . pugantalaghūpadhasya sārvadhātukārdhadhātukayoḥ eva iti . evam api sārvadhātukārdhadhātukayoḥ guṇaḥ aniyataḥ . saḥ anantyasya api prāpnoti : īhitā , īhitum īhitavyam iti . atha api ubhayataḥ niyamaḥ syāt : pugantalaghūpadhasya eva sārvadhātukārdhadhātukayoḥ , sārvadhātukārdhadhātukayoḥ eva pugantalaghūpadhasya iti , evam api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४७।१४-४९।२१ रो इ,१५५-१६१ अथ वृद्धिग्रहणम् किमर्थम् । किम् विशेषेण वृद्धिग्रहणम् चोद्यते न पुनः गुणग्रहणम् अपि । यदि किम् चित् गुणग्रहणस्य प्रयोजनम् अस्ति वृद्धिग्रहणस्य अपि तत् भवितुम् अर्हति । कः वा विशेषः । अयम् अस्ति विशेषः । गुणविधौ न क्व चित् स्थानी निर्दिश्यते । तत्र अवश्यम् स्थानिनिर्देशार्थम् गुणग्रहणम् कर्तव्यम् । वृद्धिविधौ पुनः सर्वत्र एव स्थानी निर्दिश्यते । अचः ञ्णिति अतः उपधायाः तद्धितेषु अचाम् आदेः इति । अतः उत्तरम् पठति । वृद्धिग्रहणम् उत्तरार्थम् । वृद्धिग्रहणम् क्रियते उत्तरार्थम् । क्ङिति इति प्रतिषेधम् वक्ष्यति । सः वृद्धेः अपि यथा स्यात् । कः च इदानीम् क्ङित्प्रत्ययेषु वृद्धेः प्रसङ्गः यावता ञ्णिति इति उच्यते । तत् च मृज्यर्थम् । मृजेः वृद्धिः अविशेषेण उच्यते । सा क्ङिति मा भूत् : मृष्टः , मृष्टवान् इति । इहार्थम् च अपि मृज्यर्थम् वृद्धिग्रहणम् कर्तव्यम् । मृजेः वृद्धिः अविशेषेण उच्यते । सा इकः यथा स्यात् । अनिकाः मा भूत् इति । मृज्यर्थम् इति चेत् योगविभागात् सिद्धम् । मृज्यर्थम् इति चेत् योगविभागः करिष्यते । मृजेः वृद्धिः । ततः ञ्णिति । ञिति णिति च वृद्धिः भवति । अचः इति एव । यदि अचः वृद्धिः उच्यते न्यमार्ट् : अटः अपि वृद्धिः प्राप्नोति । अटि च उक्तम् । किम् उक्तम्। अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य कार्यम् भवति इति । वृद्धिप्रतिषेधानुपपत्तिः तु इक्प्रकरणात् । वृद्धेः तु प्रतिषेधः न उपपद्यते । किम् कारणम् । इक्प्रकरणात् । इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः न च एवम् सति मृजेः इग्लक्षणा वृद्धिः भवति । तस्मात् मृजेः इग्लक्षणा वृद्धिः एषितव्या । एवम् तर्हि इह अन्ये वैयाकरणाः मृजेः अजादौ सङ्क्रमे विभाषा वृद्धिम् आरभन्ते : परिमृजन्ति परिमार्जन्ति परिमृजन्तु परिमार्जन्तु परिममृजतुः , परिममार्जतुः इत्याद्यर्थम् । तत् इह अपि साध्यम् । तस्मिन् साध्ये योगविभागः करिष्यते । मृजेः वृद्धिः अचः भवति । ततः अचि क्ङिति । अजादौ च क्ङिति मृजेः वृद्धिः भवति : परिमार्जन्ति परिमार्जन्तु । किमर्थम् इदम् । नियमार्थम् : अजादौ एव क्ङिति न अन्यत्र । क्व अन्यत्र मा भूत् । मृष्टः , मृष्टवान् इति । ततः वा । वा अचि क्ङिति मृजेः वृद्धिः भवति । परिमृजन्ति , परिमार्जन्ति , परिममृजतुः , परिममार्जतुः इति । इहार्थम् एव सिजर्थम् वृद्धिग्रहणम् कर्तव्यम् । सिचि वृद्धिः अविशेषेण उच्यते । सा इकः यथा स्यात् , अनिकः मा भूत् इति । कस्य पुनः अनिकः प्राप्नोति । अकारस्य : अचिकीर्षीत् , अजिहीर्षीत् । न एतत् अस्ति । लोपः अत्र बाधकः भविष्यति । आकारस्य तर्हि प्राप्नोति : अयासीत् , अवासीत् । न अस्ति अत्र विशेषः सत्याम् वृद्धौ असत्याम् वा । सन्ध्यक्षरस्य तर्हि प्राप्नोति । न एव सन्ध्यक्षरम् अन्त्यम् अस्ति । ननु च इदम् अस्ति ढलोपे कृते उदवोढाम् उदवोढम् उदवोढ इति । न एतत् अस्ति । असिद्धः ढलोपः । तस्य असिद्धत्वात् न एतत् अन्त्यम् भवति । व्यञ्जनस्य तर्हि प्राप्नोति : अभैत्सीत् , अच्छैत्सीत् । हलन्तलक्षणा वृद्धिः बाधिका भविष्यति । यत्र तर्हि सा प्रतिषिध्यते : अकोषीत् , अमोषीत् । सिचि वृद्धेः अपि एषः प्रतिषेधः । कथम् । लक्षणम् हि नाम ध्वनति भ्रमति मुहूर्तम् अपि न अवतिष्ठते । अथ वा सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु इति सिचि वृद्धिः प्राप्नोति । तस्याः हलन्तलक्षणा वृद्धिः बाधिका । तस्याः अपि न इटि इति प्रतिषेधः । अस्ति पुनः क्व चिद्

KA I,47.14-49.21 Ro I,155-161 atha vṛddhigrahaṇam kimartham . kim viśeṣeṇa vṛddhigrahaṇam codyate na punaḥ guṇagrahaṇam api . yadi kim cit guṇagrahaṇasya prayojanam asti vṛddhigrahaṇasya api tat bhavitum arhati . kaḥ vā viśeṣaḥ . ayam asti viśeṣaḥ . guṇavidhau na kva cit sthānī nirdiśyate . tatra avaśyam sthāninirdeśārtham guṇagrahaṇam kartavyam . vṛddhividhau punaḥ sarvatra eva sthānī nirdiśyate . acaḥ ñṇiti ataḥ upadhāyāḥ taddhiteṣu acām ādeḥ iti . ataḥ uttaram paṭhati . vṛddhigrahaṇam uttarārtham . vṛddhigrahaṇam kriyate uttarārtham . kṅiti iti pratiṣedham vakṣyati . saḥ vṛddheḥ api yathā syāt . kaḥ ca idānīm kṅitpratyayeṣu vṛddheḥ prasaṅgaḥ yāvatā ñṇiti iti ucyate . tat ca mṛjyartham . mṛjeḥ vṛddhiḥ aviśeṣeṇa ucyate . sā kṅiti mā bhūt : mṛṣṭaḥ , mṛṣṭavān iti . ihārtham ca api mṛjyartham vṛddhigrahaṇam kartavyam . mṛjeḥ vṛddhiḥ aviśeṣeṇa ucyate . sā ikaḥ yathā syāt . anikāḥ mā bhūt iti . mṛjyartham iti cet yogavibhāgāt siddham . mṛjyartham iti cet yogavibhāgaḥ kariṣyate . mṛjeḥ vṛddhiḥ . tataḥ ñṇiti . ñiti ṇiti ca vṛddhiḥ bhavati . acaḥ iti eva . yadi acaḥ vṛddhiḥ ucyate nyamārṭ : aṭaḥ api vṛddhiḥ prāpnoti . aṭi ca uktam . kim uktam. anantyavikāre antyasadeśasya kāryam bhavati iti . vṛddhipratiṣedhānupapattiḥ tu ikprakaraṇāt . vṛddheḥ tu pratiṣedhaḥ na upapadyate . kim kāraṇam . ikprakaraṇāt . iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ na ca evam sati mṛjeḥ iglakṣaṇā vṛddhiḥ bhavati . tasmāt mṛjeḥ iglakṣaṇā vṛddhiḥ eṣitavyā . evam tarhi iha anye vaiyākaraṇāḥ mṛjeḥ ajādau saṅkrame vibhāṣā vṛddhim ārabhante : parimṛjanti parimārjanti parimṛjantu parimārjantu parimamṛjatuḥ , parimamārjatuḥ ityādyartham . tat iha api sādhyam . tasmin sādhye yogavibhāgaḥ kariṣyate . mṛjeḥ vṛddhiḥ acaḥ bhavati . tataḥ aci kṅiti . ajādau ca kṅiti mṛjeḥ vṛddhiḥ bhavati : parimārjanti parimārjantu . kimartham idam . niyamārtham : ajādau eva kṅiti na anyatra . kva anyatra mā bhūt . mṛṣṭaḥ , mṛṣṭavān iti . tataḥ vā . vā aci kṅiti mṛjeḥ vṛddhiḥ bhavati . parimṛjanti , parimārjanti , parimamṛjatuḥ , parimamārjatuḥ iti . ihārtham eva sijartham vṛddhigrahaṇam kartavyam . sici vṛddhiḥ aviśeṣeṇa ucyate . sā ikaḥ yathā syāt , anikaḥ mā bhūt iti . kasya punaḥ anikaḥ prāpnoti . akārasya : acikīrṣīt , ajihīrṣīt . na etat asti . lopaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati . ākārasya tarhi prāpnoti : ayāsīt , avāsīt . na asti atra viśeṣaḥ satyām vṛddhau asatyām vā . sandhyakṣarasya tarhi prāpnoti . na eva sandhyakṣaram antyam asti . nanu ca idam asti ḍhalope kṛte udavoḍhām udavoḍham udavoḍha iti . na etat asti . asiddhaḥ ḍhalopaḥ . tasya asiddhatvāt na etat antyam bhavati . vyañjanasya tarhi prāpnoti : abhaitsīt , acchaitsīt . halantalakṣaṇā vṛddhiḥ bādhikā bhaviṣyati . yatra tarhi sā pratiṣidhyate : akoṣīt , amoṣīt . sici vṛddheḥ api eṣaḥ pratiṣedhaḥ . katham . lakṣaṇam hi nāma dhvanati bhramati muhūrtam api na avatiṣṭhate . atha vā sici vṛddhiḥ parasmaipadeṣu iti sici vṛddhiḥ prāpnoti . tasyāḥ halantalakṣaṇā vṛddhiḥ bādhikā . tasyāḥ api na iṭi iti pratiṣedhaḥ . asti punaḥ kva cid

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,४९।२४-५०।१६ रो इ,१६१-१६३ षष्ठ्याः स्थानेयोगत्वात् इग्निवृत्तिः । षष्ठ्याः स्थानेयोगत्वात् सर्वेषाम् इकाम् निवृत्तिः प्राप्नोति । अस्य अपि प्राप्नोति : दधि मधु । पुनर्वचनम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् । अन्यतरार्थम् पुनर्वचनम् । अन्यतरार्थम् एतत् स्यात् । सार्वधादुकार्धधातुकयोः गुणः एव इति । प्रसारणे च । प्रसारणे च सर्वेषम् यणाम् निवृत्तिः प्राप्नोति । अस्य अपि प्राप्नोति : याता वाता । पुनर्वचनम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् । विषयार्थम् पुनर्वचनम् । विषयार्थम् एतत् स्यात् । वचिस्वपियजादीनाम् किति एव इति । उः अण् रपरे च । उः अण् रपरे च सर्वर्काराणाम् निवृत्तिः प्राप्नोति । अस्य अपि प्राप्नोति कर्तृ हर्तृ । सिद्धम् तु षष्ठ्यधिकारे वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । षष्ठ्यधिकारे इमे योगाः कर्तव्याः । एकः तावत् क्रियते तत्र एव । इमौ अपि योगौ षष्ठधिकारम् अनुवर्तिष्येते । अथ वा षष्ठधिकारे इमौ योगौ अपेक्षिष्यामहे । अथ वा इदम् तावद् अयम् प्रष्टव्यः । सार्वधातुकार्धधातुकयोः गुणः भवति इति इह कस्मात् न भवति : याता वाता । इदम् तत्र अपेक्षिष्यते इकः गुणवृद्धी* इति । यथा एव तर्हि इदम् तत्र अपेक्षिष्यते एवम् इह अपि तद् अपेक्षिष्यामहे सार्वधातुकार्धधातुकयोः इकः गुणवृद्धी* इति।

KA I,49.24-50.16 Ro I,161-163 ṣaṣṭhyāḥ sthāneyogatvāt ignivṛttiḥ . ṣaṣṭhyāḥ sthāneyogatvāt sarveṣām ikām nivṛttiḥ prāpnoti . asya api prāpnoti : dadhi madhu . punarvacanam idānīm kimartham syāt . anyatarārtham punarvacanam . anyatarārtham etat syāt . sārvadhādukārdhadhātukayoḥ guṇaḥ eva iti . prasāraṇe ca . prasāraṇe ca sarveṣam yaṇām nivṛttiḥ prāpnoti . asya api prāpnoti : yātā vātā . punarvacanam idānīm kimartham syāt . viṣayārtham punarvacanam . viṣayārtham etat syāt . vacisvapiyajādīnām kiti eva iti . uḥ aṇ rapare ca . uḥ aṇ rapare ca sarvarkārāṇām nivṛttiḥ prāpnoti . asya api prāpnoti kartṛ hartṛ . siddham tu ṣaṣṭhyadhikāre vacanāt . siddham etat . katham . ṣaṣṭhyadhikāre ime yogāḥ kartavyāḥ . ekaḥ tāvat kriyate tatra eva . imau api yogau ṣaṣṭhadhikāram anuvartiṣyete . atha vā ṣaṣṭhadhikāre imau yogau apekṣiṣyāmahe . atha vā idam tāvad ayam praṣṭavyaḥ . sārvadhātukārdhadhātukayoḥ guṇaḥ bhavati iti iha kasmāt na bhavati : yātā vātā . idam tatra apekṣiṣyate ikaḥ guṇavṛddhī* iti . yathā eva tarhi idam tatra apekṣiṣyate evam iha api tad apekṣiṣyāmahe sārvadhātukārdhadhātukayoḥ ikaḥ guṇavṛddhī* iti.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.