क्अ इ,४४।१५-४७।१३ रो इ,१४६-१५५ किम् पुनः अयम् अलोन्त्यशेषः आहोस्वित् अलोन्त्यापवादः । कथम् च अयम् तच्छेषः स्यात् कथम् वा तदपवादः । यदि एकम् वाक्यम् तत् च इदम् च अलः : अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इकः गुणवृद्धी* अलः अन्त्यस्य इति ततः अयम् तच्छेषः । अथ नाना वाक्यम् : अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति , इकः गुणवृद्धी* अन्त्यस्य च अनन्त्यस्य च इति ततः अयम् तदपवादः । कः च अत्र विशेषः । वृद्धिगुणौ अलः अन्त्यस्य इति चेत् मिदिपुगन्तलघूपधर्च्छिदृशिक्षिप्रक्षुद्रेषु इग्ग्रहणम् । वृद्धिगुणौ अलः अन्त्यस्य इति चेत् मिदिपुगन्तलघूपधर्च्छिदृशिक्षिप्रक्षुद्रेषु इग्ग्रहणम् कर्तव्यम् । मिदेः गुणः इकः इति वक्तव्यम् । अनन्त्यत्वात् हि न प्राप्नोति । पुगन्तलघूपधस्य गुणः इकः इति वक्तव्यम् । अनन्त्यत्वात् हि न प्राप्नोति । ऋच्छेः लिटि गुणः इकः इति वक्तव्यम् । अनन्त्यत्वात् हि न प्राप्नोति । ऋदृसः अङि गुणः इकः इति वक्तव्यम् । अनन्त्यत्वात् हि न प्राप्नोति । क्षिप्रक्षुद्रयोः गुणः इकः इति वक्तव्यम् । अनन्त्यत्वात् हि न प्राप्नोति । सर्वादेशप्रसङ्गः च अनिगन्तस्य । सर्वादेशः च गुणः च अनिगन्तस्य प्राप्नोति : याता वाता । किम् कारणम् । अलः अन्त्यस्य इति षष्ठी च एव हि अन्त्यम् इकम् उपसङ्क्रान्ता , अङ्गस्य इति च स्थानषष्ठी । तत् यत् इदानीम् अनिगन्तम् अङ्गम् तस्य गुणः सर्वादेशः प्राप्नोति । न एषः दोषः । यथा एव हि अलः अन्त्यस्य इति षष्ठी अन्त्यम् इकम् उपसङ्क्रान्ता एवम् अङ्गस्य इति अपि स्थानषष्ठी । तत् यद् इदानीम् अनिगन्तम् अङ्गम् , तत्र षष्ठी एव न अस्ति कुतः गुणः कुतः सर्वादेशः । एवम् तर्हि न अयम् दोषसमुच्चयः । किम् तर्हि । पूर्वापेक्षः अयम् दोषः , ह्यर्थे च अयम् चः पठितः । मिदिपुगन्तलघूपधर्च्छिदृशिक्षिप्रक्षुद्रेषु इग्ग्रहणम् सर्वादेशप्रसङ्गः हि अनिगन्तस्य इति । मिदेः गुणः इकः इति वचनात् अन्त्यस्य न । अन्त्यस्य इति वचनात् इकः न । उच्यते तु गुणः । सः सर्वादेशः प्राप्नोति । एवम् सर्वत्र । अस्तु तर्हि तदपवादः । इग्मात्रस्य इति चेत् जुसिसार्वधातुकार्धधातुकह्रस्वाद्योः गुणेषु अनन्त्यप्रतिषेधः । इग्मात्रस्य इति चेत् जुसिसार्वधातुकार्धधातुकह्रस्वाद्योः गुणेषु अनन्त्यप्रतिषेधः वक्तव्यः । जुसि गुणः । सः यथा इह भवति : अजुहवुः , अबिभयुः , एवम् अनेनिजुः , पर्यविविषुः , अत्र अपि प्राप्नोति । सार्वधातुकार्धधातुकयोः गुणः । सः यथा इह भवति : कर्ता हर्ता नयति तरति भवति , एवम् ईहिता , ईहितुम् इति अत्र अपि प्राप्नोति । ह्रस्वस्य गुणः । सः यथा इह भवति : हे अग्ने हे वायो , एवम् हे अग्निचित् , हे सोमसुत् इति अत्र अपि प्राप्नोति । जसि गुणः । सः यथा इह भवति अग्नयः , वायवः इति एवम् अग्निचितः , सोमसुतः इति अत्र अपि प्राप्नोति । ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः गुणः । सः यथा इह भवति कर्तरि कर्तारौ कर्तारः इति एवम् सुकृति सुकृतौ सुकृतः इति अत्र अपि प्राप्नोति ।घेः ङिति गुणः । सः यथा इह भवति अग्नये वायवे एवम् अग्निचिते सोमसुते इति अत्र अपि प्राप्नोति । ओः गुणः । सः यथा इह भवति बाभ्रव्यः , माण्डव्यः इति एवम् सुश्रुत् , सौश्रुतः इति अत्र अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । पुगन्तलघूपधग्रहणम् अनन्त्यनियमार्थम् । पुगन्तलघूपधग्रहणम् अनन्त्यनियमार्थम् भविष्यति । पुगन्तलघूपधस्य एव अनन्त्यस्य न अन्यस्य अनन्त्यस्य इति । प्रकृतस्य एषः नियमः स्यात् । किम् च प्रकृतम् । सार्वधातुकार्धधातुकयोः इति । तेन भवेत् इह नियमात् न स्यात् ईहिता , ईहितुम् , ईहितव्यम् इति । ह्रस्वाद्योः गुणः तु अनियतः । सः अनन्त्यस्य अपि प्राप्नोति । अथ अपि एवम् नियमः स्यात् । पुगन्तलघूपधस्य सार्वधातुकार्धधातुकयोः एव इति । एवम् अपि सार्वधातुकार्धधातुकयोः गुणः अनियतः । सः अनन्त्यस्य अपि प्राप्नोति : ईहिता , ईहितुम् ईहितव्यम् इति । अथ अपि उभयतः नियमः स्यात् : पुगन्तलघूपधस्य एव सार्वधातुकार्धधातुकयोः , सार्वधातुकार्धधातुकयोः एव पुगन्तलघूपधस्य इति , एवम् अपि
KA I,44.15-47.13 Ro I,146-155 kim punaḥ ayam alontyaśeṣaḥ āhosvit alontyāpavādaḥ . katham ca ayam taccheṣaḥ syāt katham vā tadapavādaḥ . yadi ekam vākyam tat ca idam ca alaḥ : antyasya vidhayaḥ bhavanti ikaḥ guṇavṛddhī* alaḥ antyasya iti tataḥ ayam taccheṣaḥ . atha nānā vākyam : alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti , ikaḥ guṇavṛddhī* antyasya ca anantyasya ca iti tataḥ ayam tadapavādaḥ . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . vṛddhiguṇau alaḥ antyasya iti cet midipugantalaghūpadharcchidṛśikṣiprakṣudreṣu iggrahaṇam . vṛddhiguṇau alaḥ antyasya iti cet midipugantalaghūpadharcchidṛśikṣiprakṣudreṣu iggrahaṇam kartavyam . mideḥ guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam . anantyatvāt hi na prāpnoti . pugantalaghūpadhasya guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam . anantyatvāt hi na prāpnoti . ṛccheḥ liṭi guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam . anantyatvāt hi na prāpnoti . ṛdṛsaḥ aṅi guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam . anantyatvāt hi na prāpnoti . kṣiprakṣudrayoḥ guṇaḥ ikaḥ iti vaktavyam . anantyatvāt hi na prāpnoti . sarvādeśaprasaṅgaḥ ca anigantasya . sarvādeśaḥ ca guṇaḥ ca anigantasya prāpnoti : yātā vātā . kim kāraṇam . alaḥ antyasya iti ṣaṣṭhī ca eva hi antyam ikam upasaṅkrāntā , aṅgasya iti ca sthānaṣaṣṭhī . tat yat idānīm anigantam aṅgam tasya guṇaḥ sarvādeśaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yathā eva hi alaḥ antyasya iti ṣaṣṭhī antyam ikam upasaṅkrāntā evam aṅgasya iti api sthānaṣaṣṭhī . tat yad idānīm anigantam aṅgam , tatra ṣaṣṭhī eva na asti kutaḥ guṇaḥ kutaḥ sarvādeśaḥ . evam tarhi na ayam doṣasamuccayaḥ . kim tarhi . pūrvāpekṣaḥ ayam doṣaḥ , hyarthe ca ayam caḥ paṭhitaḥ . midipugantalaghūpadharcchidṛśikṣiprakṣudreṣu iggrahaṇam sarvādeśaprasaṅgaḥ hi anigantasya iti . mideḥ guṇaḥ ikaḥ iti vacanāt antyasya na . antyasya iti vacanāt ikaḥ na . ucyate tu guṇaḥ . saḥ sarvādeśaḥ prāpnoti . evam sarvatra . astu tarhi tadapavādaḥ . igmātrasya iti cet jusisārvadhātukārdhadhātukahrasvādyoḥ guṇeṣu anantyapratiṣedhaḥ . igmātrasya iti cet jusisārvadhātukārdhadhātukahrasvādyoḥ guṇeṣu anantyapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . jusi guṇaḥ . saḥ yathā iha bhavati : ajuhavuḥ , abibhayuḥ , evam anenijuḥ , paryaviviṣuḥ , atra api prāpnoti . sārvadhātukārdhadhātukayoḥ guṇaḥ . saḥ yathā iha bhavati : kartā hartā nayati tarati bhavati , evam īhitā , īhitum iti atra api prāpnoti . hrasvasya guṇaḥ . saḥ yathā iha bhavati : he agne he vāyo , evam he agnicit , he somasut iti atra api prāpnoti . jasi guṇaḥ . saḥ yathā iha bhavati agnayaḥ , vāyavaḥ iti evam agnicitaḥ , somasutaḥ iti atra api prāpnoti . ṛto ṅisarvanāmasthānayoḥ guṇaḥ . saḥ yathā iha bhavati kartari kartārau kartāraḥ iti evam sukṛti sukṛtau sukṛtaḥ iti atra api prāpnoti .gheḥ ṅiti guṇaḥ . saḥ yathā iha bhavati agnaye vāyave evam agnicite somasute iti atra api prāpnoti . oḥ guṇaḥ . saḥ yathā iha bhavati bābhravyaḥ , māṇḍavyaḥ iti evam suśrut , sauśrutaḥ iti atra api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . pugantalaghūpadhagrahaṇam anantyaniyamārtham . pugantalaghūpadhagrahaṇam anantyaniyamārtham bhaviṣyati . pugantalaghūpadhasya eva anantyasya na anyasya anantyasya iti . prakṛtasya eṣaḥ niyamaḥ syāt . kim ca prakṛtam . sārvadhātukārdhadhātukayoḥ iti . tena bhavet iha niyamāt na syāt īhitā , īhitum , īhitavyam iti . hrasvādyoḥ guṇaḥ tu aniyataḥ . saḥ anantyasya api prāpnoti . atha api evam niyamaḥ syāt . pugantalaghūpadhasya sārvadhātukārdhadhātukayoḥ eva iti . evam api sārvadhātukārdhadhātukayoḥ guṇaḥ aniyataḥ . saḥ anantyasya api prāpnoti : īhitā , īhitum īhitavyam iti . atha api ubhayataḥ niyamaḥ syāt : pugantalaghūpadhasya eva sārvadhātukārdhadhātukayoḥ , sārvadhātukārdhadhātukayoḥ eva pugantalaghūpadhasya iti , evam api
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.