क्अ इ,४७।१४-४९।२१ रो इ,१५५-१६१ अथ वृद्धिग्रहणम् किमर्थम् । किम् विशेषेण वृद्धिग्रहणम् चोद्यते न पुनः गुणग्रहणम् अपि । यदि किम् चित् गुणग्रहणस्य प्रयोजनम् अस्ति वृद्धिग्रहणस्य अपि तत् भवितुम् अर्हति । कः वा विशेषः । अयम् अस्ति विशेषः । गुणविधौ न क्व चित् स्थानी निर्दिश्यते । तत्र अवश्यम् स्थानिनिर्देशार्थम् गुणग्रहणम् कर्तव्यम् । वृद्धिविधौ पुनः सर्वत्र एव स्थानी निर्दिश्यते । अचः ञ्णिति अतः उपधायाः तद्धितेषु अचाम् आदेः इति । अतः उत्तरम् पठति । वृद्धिग्रहणम् उत्तरार्थम् । वृद्धिग्रहणम् क्रियते उत्तरार्थम् । क्ङिति इति प्रतिषेधम् वक्ष्यति । सः वृद्धेः अपि यथा स्यात् । कः च इदानीम् क्ङित्प्रत्ययेषु वृद्धेः प्रसङ्गः यावता ञ्णिति इति उच्यते । तत् च मृज्यर्थम् । मृजेः वृद्धिः अविशेषेण उच्यते । सा क्ङिति मा भूत् : मृष्टः , मृष्टवान् इति । इहार्थम् च अपि मृज्यर्थम् वृद्धिग्रहणम् कर्तव्यम् । मृजेः वृद्धिः अविशेषेण उच्यते । सा इकः यथा स्यात् । अनिकाः मा भूत् इति । मृज्यर्थम् इति चेत् योगविभागात् सिद्धम् । मृज्यर्थम् इति चेत् योगविभागः करिष्यते । मृजेः वृद्धिः । ततः ञ्णिति । ञिति णिति च वृद्धिः भवति । अचः इति एव । यदि अचः वृद्धिः उच्यते न्यमार्ट् : अटः अपि वृद्धिः प्राप्नोति । अटि च उक्तम् । किम् उक्तम्। अनन्त्यविकारे अन्त्यसदेशस्य कार्यम् भवति इति । वृद्धिप्रतिषेधानुपपत्तिः तु इक्प्रकरणात् । वृद्धेः तु प्रतिषेधः न उपपद्यते । किम् कारणम् । इक्प्रकरणात् । इग्लक्षणयोः गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधः न च एवम् सति मृजेः इग्लक्षणा वृद्धिः भवति । तस्मात् मृजेः इग्लक्षणा वृद्धिः एषितव्या । एवम् तर्हि इह अन्ये वैयाकरणाः मृजेः अजादौ सङ्क्रमे विभाषा वृद्धिम् आरभन्ते : परिमृजन्ति परिमार्जन्ति परिमृजन्तु परिमार्जन्तु परिममृजतुः , परिममार्जतुः इत्याद्यर्थम् । तत् इह अपि साध्यम् । तस्मिन् साध्ये योगविभागः करिष्यते । मृजेः वृद्धिः अचः भवति । ततः अचि क्ङिति । अजादौ च क्ङिति मृजेः वृद्धिः भवति : परिमार्जन्ति परिमार्जन्तु । किमर्थम् इदम् । नियमार्थम् : अजादौ एव क्ङिति न अन्यत्र । क्व अन्यत्र मा भूत् । मृष्टः , मृष्टवान् इति । ततः वा । वा अचि क्ङिति मृजेः वृद्धिः भवति । परिमृजन्ति , परिमार्जन्ति , परिममृजतुः , परिममार्जतुः इति । इहार्थम् एव सिजर्थम् वृद्धिग्रहणम् कर्तव्यम् । सिचि वृद्धिः अविशेषेण उच्यते । सा इकः यथा स्यात् , अनिकः मा भूत् इति । कस्य पुनः अनिकः प्राप्नोति । अकारस्य : अचिकीर्षीत् , अजिहीर्षीत् । न एतत् अस्ति । लोपः अत्र बाधकः भविष्यति । आकारस्य तर्हि प्राप्नोति : अयासीत् , अवासीत् । न अस्ति अत्र विशेषः सत्याम् वृद्धौ असत्याम् वा । सन्ध्यक्षरस्य तर्हि प्राप्नोति । न एव सन्ध्यक्षरम् अन्त्यम् अस्ति । ननु च इदम् अस्ति ढलोपे कृते उदवोढाम् उदवोढम् उदवोढ इति । न एतत् अस्ति । असिद्धः ढलोपः । तस्य असिद्धत्वात् न एतत् अन्त्यम् भवति । व्यञ्जनस्य तर्हि प्राप्नोति : अभैत्सीत् , अच्छैत्सीत् । हलन्तलक्षणा वृद्धिः बाधिका भविष्यति । यत्र तर्हि सा प्रतिषिध्यते : अकोषीत् , अमोषीत् । सिचि वृद्धेः अपि एषः प्रतिषेधः । कथम् । लक्षणम् हि नाम ध्वनति भ्रमति मुहूर्तम् अपि न अवतिष्ठते । अथ वा सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु इति सिचि वृद्धिः प्राप्नोति । तस्याः हलन्तलक्षणा वृद्धिः बाधिका । तस्याः अपि न इटि इति प्रतिषेधः । अस्ति पुनः क्व चिद्
KA I,47.14-49.21 Ro I,155-161 atha vṛddhigrahaṇam kimartham . kim viśeṣeṇa vṛddhigrahaṇam codyate na punaḥ guṇagrahaṇam api . yadi kim cit guṇagrahaṇasya prayojanam asti vṛddhigrahaṇasya api tat bhavitum arhati . kaḥ vā viśeṣaḥ . ayam asti viśeṣaḥ . guṇavidhau na kva cit sthānī nirdiśyate . tatra avaśyam sthāninirdeśārtham guṇagrahaṇam kartavyam . vṛddhividhau punaḥ sarvatra eva sthānī nirdiśyate . acaḥ ñṇiti ataḥ upadhāyāḥ taddhiteṣu acām ādeḥ iti . ataḥ uttaram paṭhati . vṛddhigrahaṇam uttarārtham . vṛddhigrahaṇam kriyate uttarārtham . kṅiti iti pratiṣedham vakṣyati . saḥ vṛddheḥ api yathā syāt . kaḥ ca idānīm kṅitpratyayeṣu vṛddheḥ prasaṅgaḥ yāvatā ñṇiti iti ucyate . tat ca mṛjyartham . mṛjeḥ vṛddhiḥ aviśeṣeṇa ucyate . sā kṅiti mā bhūt : mṛṣṭaḥ , mṛṣṭavān iti . ihārtham ca api mṛjyartham vṛddhigrahaṇam kartavyam . mṛjeḥ vṛddhiḥ aviśeṣeṇa ucyate . sā ikaḥ yathā syāt . anikāḥ mā bhūt iti . mṛjyartham iti cet yogavibhāgāt siddham . mṛjyartham iti cet yogavibhāgaḥ kariṣyate . mṛjeḥ vṛddhiḥ . tataḥ ñṇiti . ñiti ṇiti ca vṛddhiḥ bhavati . acaḥ iti eva . yadi acaḥ vṛddhiḥ ucyate nyamārṭ : aṭaḥ api vṛddhiḥ prāpnoti . aṭi ca uktam . kim uktam. anantyavikāre antyasadeśasya kāryam bhavati iti . vṛddhipratiṣedhānupapattiḥ tu ikprakaraṇāt . vṛddheḥ tu pratiṣedhaḥ na upapadyate . kim kāraṇam . ikprakaraṇāt . iglakṣaṇayoḥ guṇavṛddhyoḥ pratiṣedhaḥ na ca evam sati mṛjeḥ iglakṣaṇā vṛddhiḥ bhavati . tasmāt mṛjeḥ iglakṣaṇā vṛddhiḥ eṣitavyā . evam tarhi iha anye vaiyākaraṇāḥ mṛjeḥ ajādau saṅkrame vibhāṣā vṛddhim ārabhante : parimṛjanti parimārjanti parimṛjantu parimārjantu parimamṛjatuḥ , parimamārjatuḥ ityādyartham . tat iha api sādhyam . tasmin sādhye yogavibhāgaḥ kariṣyate . mṛjeḥ vṛddhiḥ acaḥ bhavati . tataḥ aci kṅiti . ajādau ca kṅiti mṛjeḥ vṛddhiḥ bhavati : parimārjanti parimārjantu . kimartham idam . niyamārtham : ajādau eva kṅiti na anyatra . kva anyatra mā bhūt . mṛṣṭaḥ , mṛṣṭavān iti . tataḥ vā . vā aci kṅiti mṛjeḥ vṛddhiḥ bhavati . parimṛjanti , parimārjanti , parimamṛjatuḥ , parimamārjatuḥ iti . ihārtham eva sijartham vṛddhigrahaṇam kartavyam . sici vṛddhiḥ aviśeṣeṇa ucyate . sā ikaḥ yathā syāt , anikaḥ mā bhūt iti . kasya punaḥ anikaḥ prāpnoti . akārasya : acikīrṣīt , ajihīrṣīt . na etat asti . lopaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati . ākārasya tarhi prāpnoti : ayāsīt , avāsīt . na asti atra viśeṣaḥ satyām vṛddhau asatyām vā . sandhyakṣarasya tarhi prāpnoti . na eva sandhyakṣaram antyam asti . nanu ca idam asti ḍhalope kṛte udavoḍhām udavoḍham udavoḍha iti . na etat asti . asiddhaḥ ḍhalopaḥ . tasya asiddhatvāt na etat antyam bhavati . vyañjanasya tarhi prāpnoti : abhaitsīt , acchaitsīt . halantalakṣaṇā vṛddhiḥ bādhikā bhaviṣyati . yatra tarhi sā pratiṣidhyate : akoṣīt , amoṣīt . sici vṛddheḥ api eṣaḥ pratiṣedhaḥ . katham . lakṣaṇam hi nāma dhvanati bhramati muhūrtam api na avatiṣṭhate . atha vā sici vṛddhiḥ parasmaipadeṣu iti sici vṛddhiḥ prāpnoti . tasyāḥ halantalakṣaṇā vṛddhiḥ bādhikā . tasyāḥ api na iṭi iti pratiṣedhaḥ . asti punaḥ kva cid
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.