क्अ इ,११२।१९-२२ रो इ, ३४६ समासनिर्देशः अयम् । तत्र न ज्ञायते कः आदिः कः अन्तः इति । तत् यथा : अजाविधनौ देवदत्तयज्ञदत्तौ इति उक्ते न ज्ञायते कस्य अजाः धनम् कस्य अवयः इति । यदि अपि तावत् लोके एषः दृष्टान्तः दृष्टान्तस्य अपि पुरुषारम्भः निवर्तकः भवति । अस्ति च इह कः चित् पुरुषारम्भः । अस्ति इति आह । कः । सङ्ख्यातनुदेशः नाम ।
KA I,112.19-22 Ro I, 346 samāsanirdeśaḥ ayam . tatra na jñāyate kaḥ ādiḥ kaḥ antaḥ iti . tat yathā : ajāvidhanau devadattayajñadattau iti ukte na jñāyate kasya ajāḥ dhanam kasya avayaḥ iti . yadi api tāvat loke eṣaḥ dṛṣṭāntaḥ dṛṣṭāntasya api puruṣārambhaḥ nivartakaḥ bhavati . asti ca iha kaḥ cit puruṣārambhaḥ . asti iti āha . kaḥ . saṅkhyātanudeśaḥ nāma .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,११२।२३-११३।१५ रो इ,३४६-३४९ कौ पुनः टकितौ आद्यन्तौ भवतः । आगमौ इति आह । युक्तम् पुनः यत् नित्येषु नाम शब्देषु आगमशासनम् स्यात् न नित्येषु शब्देषु कूटस्थैः अविचालिभिः वर्णैः भवितव्यम् अनपायोपजनविकारिभिः । आगमः च नाम अपूर्वः शब्दोपजनः । अथ युक्तम् यत् नित्येषु शब्देषु आदेशाः स्युः । बाढम् युक्तम् । शब्दान्तरैः इह भवितव्यम् । तत्र शब्दान्तरात् शब्दान्तरस्य प्रतिपत्तिः युक्ता । आदेशाः तर्हि इमे भविष्यन्ति अनागमकानाम् सागमकाः । तत् कथम् । सञ्ज्ञाधिकारः अयम् । आद्यन्तौ च इह सङ्कीर्त्येते । टकार्ककारौ इतौ उदाह्रियेते । तत्र आद्यन्तयोः टकारककारौ इतौ सञ्ज्ञे भविष्यतः । तत्र आर्धधातुकस्य इट् वलादेः इति उपस्थितम् इदम् भवति : आदिः इति । तेन इकारादिः आदेशः भविष्यति । एतावत् इह सूत्रम् इट् इति । कथम् पुनः इयता सूत्रेण इकारादिः आदेशः लभ्यः । लभ्यः इति आह । कथम्। बहुव्रीहिनिर्देशात् । बहुव्रीहिनिर्देशः अयम् : इकारः आदिः अस्य इति । यदि अपि तावत् अत्र एतत् शक्यते वकुत्म् इह कथम् : लुङ्लङ्लृङ्क्षु अट् उदात्तः इति यत्र अशक्यम् उदात्तग्रहणेन अकारः विशेषयितुम् । तत्र कः दोषः । अङ्गस्य उदात्तत्वम् प्रसज्येत । न एषः दोषः । त्रिपदः अयम् बहुव्रीहिः । तत्र वाक्ये एव उदात्तग्रहणेन अकारः विशेष्यते : अकारः उदात्तः आदिः अस्य इति । यत्र तर्हि अनुवृत्त्या एतत् भवति : आट् अजादीनाम् इति । वक्ष्यति एतत् : अजादीनाम् अटा सिद्धम् इति । अथ वा यत् तावत् अयम् सामान्येन शक्नोति उपदेष्टुम् तत् तावत् उपदिशति प्रकृतिम् ततः वलादि आर्धधातुकम् ततः पश्चात् इकारम् । तेन अयम् विशेषेण शब्दान्तरम् समुदायम् प्रतिपद्यते । तत् यथा खदिरबुर्बुरयोः : खदिरबुर्बुरौ गौरकाण्डौ सूक्ष्मपर्णौ । ततः पश्चात् आह कण्टकवान् खदिरः इति । तेन असौ विशेषेण द्रव्यान्तरम् समुदायम् प्रतिपद्यते । अथ वा एतया आनुपूर्व्या अयम् शब्दान्तरम् उपदिशति : प्रकृतिम् ततः वलादि आर्धधातुकम् ततः पश्चात् इकारम् यस्मिन् तस्य आगमबुद्धिः भवति ।
KA I,112.23-113.15 Ro I,346-349 kau punaḥ ṭakitau ādyantau bhavataḥ . āgamau iti āha . yuktam punaḥ yat nityeṣu nāma śabdeṣu āgamaśāsanam syāt na nityeṣu śabdeṣu kūṭasthaiḥ avicālibhiḥ varṇaiḥ bhavitavyam anapāyopajanavikāribhiḥ . āgamaḥ ca nāma apūrvaḥ śabdopajanaḥ . atha yuktam yat nityeṣu śabdeṣu ādeśāḥ syuḥ . bāḍham yuktam . śabdāntaraiḥ iha bhavitavyam . tatra śabdāntarāt śabdāntarasya pratipattiḥ yuktā . ādeśāḥ tarhi ime bhaviṣyanti anāgamakānām sāgamakāḥ . tat katham . sañjñādhikāraḥ ayam . ādyantau ca iha saṅkīrtyete . ṭakārkakārau itau udāhriyete . tatra ādyantayoḥ ṭakārakakārau itau sañjñe bhaviṣyataḥ . tatra ārdhadhātukasya iṭ valādeḥ iti upasthitam idam bhavati : ādiḥ iti . tena ikārādiḥ ādeśaḥ bhaviṣyati . etāvat iha sūtram iṭ iti . katham punaḥ iyatā sūtreṇa ikārādiḥ ādeśaḥ labhyaḥ . labhyaḥ iti āha . katham. bahuvrīhinirdeśāt . bahuvrīhinirdeśaḥ ayam : ikāraḥ ādiḥ asya iti . yadi api tāvat atra etat śakyate vakutm iha katham : luṅlaṅlṛṅkṣu aṭ udāttaḥ iti yatra aśakyam udāttagrahaṇena akāraḥ viśeṣayitum . tatra kaḥ doṣaḥ . aṅgasya udāttatvam prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . tripadaḥ ayam bahuvrīhiḥ . tatra vākye eva udāttagrahaṇena akāraḥ viśeṣyate : akāraḥ udāttaḥ ādiḥ asya iti . yatra tarhi anuvṛttyā etat bhavati : āṭ ajādīnām iti . vakṣyati etat : ajādīnām aṭā siddham iti . atha vā yat tāvat ayam sāmānyena śaknoti upadeṣṭum tat tāvat upadiśati prakṛtim tataḥ valādi ārdhadhātukam tataḥ paścāt ikāram . tena ayam viśeṣeṇa śabdāntaram samudāyam pratipadyate . tat yathā khadiraburburayoḥ : khadiraburburau gaurakāṇḍau sūkṣmaparṇau . tataḥ paścāt āha kaṇṭakavān khadiraḥ iti . tena asau viśeṣeṇa dravyāntaram samudāyam pratipadyate . atha vā etayā ānupūrvyā ayam śabdāntaram upadiśati : prakṛtim tataḥ valādi ārdhadhātukam tataḥ paścāt ikāram yasmin tasya āgamabuddhiḥ bhavati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,११३।१६-११४।१६ रो इ,३४९-३५१ टकितोः आद्यन्तविधाने प्रत्ययप्रतिषेधः । टकितोः आद्यन्तविधाने प्रत्ययस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । प्रत्ययः आदिः अन्तः वा मा भूत् : चरेः टः आतः अनुपसर्गे कः इति । परवचनात् सिद्धम् । परवचनात् प्रत्ययः आदिः अन्तः वा न भविष्यति । परवचनात् सिद्धम् इति चेत् न अपवादत्वात् । परवचनात् सिद्धम् इति चेत् न । किम् कारणम् । अपवादत्वात् । अपवादः अयम् योगः । तत् यथा मित् अचः अन्त्यात् परः इति एषः योगः स्थानेयोगत्वस्य प्रत्ययपरत्वस्य च अपवादः । विषमः उपन्यासः । युक्तम् तत्र यत् अनवकाशम् मित्करणम् स्थानेयोगत्वम् प्रत्ययपरत्वम् च बाधते । इह पुनः उभयम् सावकासम् । कः अवकाशः । टित्करणस्य अवकाशः : टितः इति ईकारः यथा स्यात् । कित्करणस्य अवकाशः : किति इति आकारलोपः यथा स्यात् । प्रयोजनम् नाम तत् वक्तव्यम् यत् नियोगतः स्यात् । यदि च अयम् नियोगतः परः स्यात् ततः एतत् प्रयोजनम् स्यात् । कुतः नु खलु एतत् टित्करणात् अयम् परः भविष्यति न पुनः आदिः इति कित्करणात् च परः भविष्यति न पुनः अन्तः इति । टितः खलु अपि एषः परिहारः यत्र न अस्ति सम्भवः यत् परः च स्यात् आदिः च । कितः तु अपरिहारः । अस्ति हि सम्भवः यत् परः च स्यात् अन्तः च । तत्र कः दोषः । उपसर्गे घोः किः : आध्योः , प्रध्योः । नोङ्धात्वोः इति प्रतिषेधः प्रसज्येत । टितः च अपि अपरिहारः । स्यात् एव हि अयम् टित्करणात् आदिः न पुनः परः । क्व तर्हि इदानीम् इदम् स्यात् : टितः ईकारः भवति इति । यः उभयवान् : गापोः टक् इति । सिद्धम् तु षष्ठ्यधिकारे वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । षष्ठ्यधिकारे अयम् योगः करत्व्यः : आद्यन्तौ टकितौ षष्ठीनिर्दिष्टस्य इति । आद्यन्तयोः वा षष्थ्यर्थत्वात् तदभावे असम्प्रत्ययः । आद्यन्तयोः वा षष्थ्यर्थत्वात् षष्ठ्याः अभावे असम्प्रत्ययः । आदिः अन्तः वा न भविष्यति । युक्तम् पुनः यत् शब्दनिमित्तकः नाम अर्थः स्यात् न अर्थनिमित्तकेन शब्देन भवितव्यम् । अर्थनिमित्तकः एव शब्दः । तत् कथम् । आद्यन्तौ षष्ठ्यर्थौ । न च अत्र षष्ठीम् पश्यामः । ते मन्यामहे : आद्यन्तौ एव अत्र न स्तः । तयोः अभावे षष्ठी अपि न भवति इति ।
KA I,113.16-114.16 Ro I,349-351 ṭakitoḥ ādyantavidhāne pratyayapratiṣedhaḥ . ṭakitoḥ ādyantavidhāne pratyayasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . pratyayaḥ ādiḥ antaḥ vā mā bhūt : careḥ ṭaḥ ātaḥ anupasarge kaḥ iti . paravacanāt siddham . paravacanāt pratyayaḥ ādiḥ antaḥ vā na bhaviṣyati . paravacanāt siddham iti cet na apavādatvāt . paravacanāt siddham iti cet na . kim kāraṇam . apavādatvāt . apavādaḥ ayam yogaḥ . tat yathā mit acaḥ antyāt paraḥ iti eṣaḥ yogaḥ sthāneyogatvasya pratyayaparatvasya ca apavādaḥ . viṣamaḥ upanyāsaḥ . yuktam tatra yat anavakāśam mitkaraṇam sthāneyogatvam pratyayaparatvam ca bādhate . iha punaḥ ubhayam sāvakāsam . kaḥ avakāśaḥ . ṭitkaraṇasya avakāśaḥ : ṭitaḥ iti īkāraḥ yathā syāt . kitkaraṇasya avakāśaḥ : kiti iti ākāralopaḥ yathā syāt . prayojanam nāma tat vaktavyam yat niyogataḥ syāt . yadi ca ayam niyogataḥ paraḥ syāt tataḥ etat prayojanam syāt . kutaḥ nu khalu etat ṭitkaraṇāt ayam paraḥ bhaviṣyati na punaḥ ādiḥ iti kitkaraṇāt ca paraḥ bhaviṣyati na punaḥ antaḥ iti . ṭitaḥ khalu api eṣaḥ parihāraḥ yatra na asti sambhavaḥ yat paraḥ ca syāt ādiḥ ca . kitaḥ tu aparihāraḥ . asti hi sambhavaḥ yat paraḥ ca syāt antaḥ ca . tatra kaḥ doṣaḥ . upasarge ghoḥ kiḥ : ādhyoḥ , pradhyoḥ . noṅdhātvoḥ iti pratiṣedhaḥ prasajyeta . ṭitaḥ ca api aparihāraḥ . syāt eva hi ayam ṭitkaraṇāt ādiḥ na punaḥ paraḥ . kva tarhi idānīm idam syāt : ṭitaḥ īkāraḥ bhavati iti . yaḥ ubhayavān : gāpoḥ ṭak iti . siddham tu ṣaṣṭhyadhikāre vacanāt . siddham etat . katham . ṣaṣṭhyadhikāre ayam yogaḥ karatvyaḥ : ādyantau ṭakitau ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya iti . ādyantayoḥ vā ṣaṣthyarthatvāt tadabhāve asampratyayaḥ . ādyantayoḥ vā ṣaṣthyarthatvāt ṣaṣṭhyāḥ abhāve asampratyayaḥ . ādiḥ antaḥ vā na bhaviṣyati . yuktam punaḥ yat śabdanimittakaḥ nāma arthaḥ syāt na arthanimittakena śabdena bhavitavyam . arthanimittakaḥ eva śabdaḥ . tat katham . ādyantau ṣaṣṭhyarthau . na ca atra ṣaṣṭhīm paśyāmaḥ . te manyāmahe : ādyantau eva atra na staḥ . tayoḥ abhāve ṣaṣṭhī api na bhavati iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.