क्अ इ,१२३।१७-१२५।१५ रो इ, ३७३-३७७ व्यञ्जनस्वरव्यतिक्रमे च तत्कालप्रसङ्गः । व्यञ्जनव्यतिक्रमे स्वरव्यतिक्रमे च तत्कालता प्राप्नोति । व्यञ्जनव्यतिक्रमे : इष्टम् उप्तम् । आन्तर्यतः अर्धमात्रिकस्य व्यञ्जनस्य अर्धमात्रिकः इक् प्राप्नोति । न एव लोके न च वेदे अर्धमात्रिकः इक् अस्ति । कः तर्हि । मात्रिकः । यः अस्ति सः भविष्यति । स्वरव्यतिक्रमे : दधि अत्र मधु अत्र कुमारी अत्र ब्रह्मबन्ध्वर्थम् इति । आन्तर्यतः मात्रिकस्य द्विमात्रिकस्य इकः मात्रिकः द्विमात्रिकः वा यण् प्राप्नोति । न एव लोके न च वेदे मात्रिकः द्विमात्रिकः वा यण् अस्ति ।कः तर्हि । अर्धमात्रिकः । यः अस्ति सः भविष्यति । अक्षु च अनेकवर्णादेशेषु । अक्षु च अनेकवर्णादेशेषु तत्कालता प्राप्नोति । इदमः इश् : आन्तर्यतः अर्ध्तृतीयमात्रस्य इदमः स्थाने अर्ध्तृतीयमात्रम् इवर्णम् प्राप्नोति । न एषः दोषः । भाव्यमानेन सवर्णानाम् ग्रहणम् न इति एवम् न भविष्यति । गुणवृद्ध्येज्भावेषु च । गुणवृद्ध्येज्भावेषु च तत्कालता प्राप्नोति : खट्वा इन्द्रः खट्वेन्द्रः खट्वा उदकम् खट्वोदकम् खट्वा ईषा खट्वेषा खट्वा ऊढा खट्वोढा खट्वा एलका खट्वैलका खट्वा ओदनः खट्वौदनः , खट्वा ऐतिकयनः खट्वैतिकायनः , खट्वा औपगवः खट्वौपगवः इति । आन्तर्यतः त्रिमात्र्चतुर्मात्राणाम् स्थानिनाम् त्रिमात्रचतुर्मात्राः आदेशाः प्राप्नुवन्ति । न एषः दोषाः । तपरे गुणवृद्धी । ननु च तः परः यस्मात् सः अयम् तपरः । न इति आह । तात् अपि परः तपरः । यदि तात् अपि परः तपरः ॠदोः अप् इति इह एव स्यात् : यवः , स्तवः । लवः , पवः इति अत्र न स्यात् । न एषः तकारः । कः तर्हि । दकारः । किम् दकारे प्रयोजनम् । अथ किम् तकारे प्रयोजनम् । यदि असन्देहार्थः तकारः दकारः अपि । अथ मुखसुखार्थः तकारः दकारः अपि । एज्भावे : कुर्वाते कुर्वाथे । आन्तर्यतः अर्धतृतीयमात्रस्य टिसञ्ज्ञकस्य अर्धतृतीयमात्रः एः प्राप्नोति । न एव लोके न च वेदे अर्धतृतीयमात्रः एः अस्ति । ऋवर्णस्य गुणवृद्धिप्रसङ्गे सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् । ऋवर्णस्य गुणवृद्धिप्रसङ्गे सर्वप्रसङ्गः । सर्वे गुणवृद्धिसञ्ज्ञकाः ऋवर्णस्य स्थाने प्राप्नुवन्ति । किम् कारणम् । अविशेषात् । न हि कः चित् विशेषः उपादीयते एवञ्जातीयकः गुणवृद्धिसञ्ज्ञकः ऋवर्णस्य स्थाने भवति इति । अनुपादीयमाने विशेषे सर्वप्रसङ्गः । न वा ऋवर्णस्य स्थाने रपरप्रसङ्गात् अवर्णस्य आन्तर्यम् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । ऋवर्णस्य स्थाने रपरप्रसङ्गात् । उः स्थाने अण् प्रसज्यमानः एव रपरः भवति इति उच्यते । तत्र ऋवर्णस्य आन्तर्यतः रेफवतः रेफवान् अकारः एव अन्तरतमः भवति । सर्वादेशप्रसङ्गः तु अनेकाल्त्वात् । सर्वादेशप्रसङ्गः तु गुणवृद्धिसञ्ज्ञकः ऋवर्णस्य प्राप्नोति । किम् कारणम् । अनेकाल्त्वात् । अनेकाल् शित् सर्वस्य इति । न वा अनेकाल्त्वस्य तदाश्रयत्वात् ऋवर्णादेशस्य अविघातः । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अनेकाल्त्वस्य तदाश्रयत्वात् । यदा अयम् उः स्थाने तदा अनेकाल् । अनेकाल्त्वस्य तदाश्रयत्वात् ऋवर्णादेशस्य विघातः न भविष्यति । अथवा अनान्तर्यम् एव एतयोः आन्तर्यम् । एकस्य अपि अन्तरतमा प्रकृतिः न अस्ति अपरस्य अपि अन्तरतमः आदेशः न अस्ति । एतत् एव एतयोः आन्तर्यम् । सम्प्रयोगः वा नष्टाश्वदग्धरथवत् । अथ वा नष्टाश्वदग्धरथवत् सम्प्रयोगः भवति । तत् यथा : तव अश्वः नष्टः मम अपि रथः दग्धः । उभौ सम्प्रयुज्यावहै इति । एवम् इह अपि : तव अपि अन्तरतमा प्रकृतिः न अस्ति मम अपि अन्तरतमः आदेशः न अस्ति । अस्तु नौ सम्प्रयोगः इति । विषमः उपन्यासः । चेतनावत्सु अर्थात् प्रकरणात् वा लोके सम्प्रयोगः भवति । वर्णाः च पुनः अचेतनाः । तत्र किङ्कृतः सम्प्रयोगः । यदि अपि वर्णाः अचेतनाः यः तु असौ प्रयुङ्क्ते सः चेतनावान् । एजवर्णयोः आदेशे अवर्णम् स्थानिनः अवर्णप्रधानत्वात् । एजवर्णयोः आदेशे अवर्णम् प्राप्नोति :खट्वा एलका , माला औपगवः । किम् कारणम् । स्थानिनः अवर्णप्रधानत्वात् । स्थानी हि अत्र अवर्णप्रधानः । सिद्धम् तु उभयान्तर्यात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । उभयोः यः अन्तरतमः तेन भवितव्यम् । न च अवर्णम् उभयोः अन्तरतमम् ।
KA I,123.17-125.15 Ro I, 373-377 vyañjanasvaravyatikrame ca tatkālaprasaṅgaḥ . vyañjanavyatikrame svaravyatikrame ca tatkālatā prāpnoti . vyañjanavyatikrame : iṣṭam uptam . āntaryataḥ ardhamātrikasya vyañjanasya ardhamātrikaḥ ik prāpnoti . na eva loke na ca vede ardhamātrikaḥ ik asti . kaḥ tarhi . mātrikaḥ . yaḥ asti saḥ bhaviṣyati . svaravyatikrame : dadhi atra madhu atra kumārī atra brahmabandhvartham iti . āntaryataḥ mātrikasya dvimātrikasya ikaḥ mātrikaḥ dvimātrikaḥ vā yaṇ prāpnoti . na eva loke na ca vede mātrikaḥ dvimātrikaḥ vā yaṇ asti .kaḥ tarhi . ardhamātrikaḥ . yaḥ asti saḥ bhaviṣyati . akṣu ca anekavarṇādeśeṣu . akṣu ca anekavarṇādeśeṣu tatkālatā prāpnoti . idamaḥ iś : āntaryataḥ ardhtṛtīyamātrasya idamaḥ sthāne ardhtṛtīyamātram ivarṇam prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . bhāvyamānena savarṇānām grahaṇam na iti evam na bhaviṣyati . guṇavṛddhyejbhāveṣu ca . guṇavṛddhyejbhāveṣu ca tatkālatā prāpnoti : khaṭvā indraḥ khaṭvendraḥ khaṭvā udakam khaṭvodakam khaṭvā īṣā khaṭveṣā khaṭvā ūḍhā khaṭvoḍhā khaṭvā elakā khaṭvailakā khaṭvā odanaḥ khaṭvaudanaḥ , khaṭvā aitikayanaḥ khaṭvaitikāyanaḥ , khaṭvā aupagavaḥ khaṭvaupagavaḥ iti . āntaryataḥ trimātrcaturmātrāṇām sthāninām trimātracaturmātrāḥ ādeśāḥ prāpnuvanti . na eṣaḥ doṣāḥ . tapare guṇavṛddhī . nanu ca taḥ paraḥ yasmāt saḥ ayam taparaḥ . na iti āha . tāt api paraḥ taparaḥ . yadi tāt api paraḥ taparaḥ ṝdoḥ ap iti iha eva syāt : yavaḥ , stavaḥ . lavaḥ , pavaḥ iti atra na syāt . na eṣaḥ takāraḥ . kaḥ tarhi . dakāraḥ . kim dakāre prayojanam . atha kim takāre prayojanam . yadi asandehārthaḥ takāraḥ dakāraḥ api . atha mukhasukhārthaḥ takāraḥ dakāraḥ api . ejbhāve : kurvāte kurvāthe . āntaryataḥ ardhatṛtīyamātrasya ṭisañjñakasya ardhatṛtīyamātraḥ eḥ prāpnoti . na eva loke na ca vede ardhatṛtīyamātraḥ eḥ asti . ṛvarṇasya guṇavṛddhiprasaṅge sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt . ṛvarṇasya guṇavṛddhiprasaṅge sarvaprasaṅgaḥ . sarve guṇavṛddhisañjñakāḥ ṛvarṇasya sthāne prāpnuvanti . kim kāraṇam . aviśeṣāt . na hi kaḥ cit viśeṣaḥ upādīyate evañjātīyakaḥ guṇavṛddhisañjñakaḥ ṛvarṇasya sthāne bhavati iti . anupādīyamāne viśeṣe sarvaprasaṅgaḥ . na vā ṛvarṇasya sthāne raparaprasaṅgāt avarṇasya āntaryam . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . ṛvarṇasya sthāne raparaprasaṅgāt . uḥ sthāne aṇ prasajyamānaḥ eva raparaḥ bhavati iti ucyate . tatra ṛvarṇasya āntaryataḥ rephavataḥ rephavān akāraḥ eva antaratamaḥ bhavati . sarvādeśaprasaṅgaḥ tu anekāltvāt . sarvādeśaprasaṅgaḥ tu guṇavṛddhisañjñakaḥ ṛvarṇasya prāpnoti . kim kāraṇam . anekāltvāt . anekāl śit sarvasya iti . na vā anekāltvasya tadāśrayatvāt ṛvarṇādeśasya avighātaḥ . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . anekāltvasya tadāśrayatvāt . yadā ayam uḥ sthāne tadā anekāl . anekāltvasya tadāśrayatvāt ṛvarṇādeśasya vighātaḥ na bhaviṣyati . athavā anāntaryam eva etayoḥ āntaryam . ekasya api antaratamā prakṛtiḥ na asti aparasya api antaratamaḥ ādeśaḥ na asti . etat eva etayoḥ āntaryam . samprayogaḥ vā naṣṭāśvadagdharathavat . atha vā naṣṭāśvadagdharathavat samprayogaḥ bhavati . tat yathā : tava aśvaḥ naṣṭaḥ mama api rathaḥ dagdhaḥ . ubhau samprayujyāvahai iti . evam iha api : tava api antaratamā prakṛtiḥ na asti mama api antaratamaḥ ādeśaḥ na asti . astu nau samprayogaḥ iti . viṣamaḥ upanyāsaḥ . cetanāvatsu arthāt prakaraṇāt vā loke samprayogaḥ bhavati . varṇāḥ ca punaḥ acetanāḥ . tatra kiṅkṛtaḥ samprayogaḥ . yadi api varṇāḥ acetanāḥ yaḥ tu asau prayuṅkte saḥ cetanāvān . ejavarṇayoḥ ādeśe avarṇam sthāninaḥ avarṇapradhānatvāt . ejavarṇayoḥ ādeśe avarṇam prāpnoti :khaṭvā elakā , mālā aupagavaḥ . kim kāraṇam . sthāninaḥ avarṇapradhānatvāt . sthānī hi atra avarṇapradhānaḥ . siddham tu ubhayāntaryāt . siddham etat . katham . ubhayoḥ yaḥ antaratamaḥ tena bhavitavyam . na ca avarṇam ubhayoḥ antaratamam .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.