Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.50

क्अ इ,१२०।२-१३ रो इ,३६४-३६६ किम् उदाहरणम् । इकः यण् अचि : दधि अत्र मधु अत्र : तालुस्थानस्य तालुस्थानः ओष्ठस्थानस्य ओष्ठस्थानः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति । सङ्ख्यातानुदेशेन अपि एतत् सिद्धम् । इदम् तर्हि : तस्थस्थमिपाम् ताम्तम्तामः इति एकार्थस्य एकार्थः द्व्यर्थस्य द्व्यर्थः बह्वर्थस्य बहुवर्थः यथा स्यात् । ननु च एतत् अपि सङ्ख्यातानुदेशेन एव सिद्धम् । इदम् तर्हि : अकः सवर्णे दीर्घः इति : दण्डाग्रम् , क्षुपाग्रम् , दधि इन्द्रः , मधु उष्ट्रः इति : कण्ठस्थानयोः कण्ठस्थानः तालुस्थानयोः तालुस्थानः ओष्ठस्थानयोः ओष्ठस्थानः यथा स्यात् इति । अथ स्थाने इति वर्तमाने पुनः स्थानग्रहणम् किमर्थम् । यत्र अनेकविधम् आन्तर्यम् तत्र स्थानतः एव आन्तर्यम् बलीयः यथा स्यात् । किम् पुनः तत् । चेता स्तोता : प्रमाणतः अकारः गुणः प्राप्नोति स्थानतः एकारौकारौ । पुनः स्थानग्रहणात् एकारौकारौ भवतः । अथ तमब्ग्रहणम् किमर्थम् । झयः हः अन्यतरस्याम् इति अत्र सोष्मणः सोष्माणः इति द्वितीयाः प्रसक्ताः नादवतः नादवन्तः इति तृतीयाः । तमप्ग्रहणेन सोष्माणः नादवन्तः च ते भवन्ति चतुर्थाः : वाग् घसति त्रिष्टुब् भसति इति ।

KA I,120.2-13 Ro I,364-366 kim udāharaṇam . ikaḥ yaṇ aci : dadhi atra madhu atra : tālusthānasya tālusthānaḥ oṣṭhasthānasya oṣṭhasthānaḥ yathā syāt . na etat asti . saṅkhyātānudeśena api etat siddham . idam tarhi : tasthasthamipām tāmtamtāmaḥ iti ekārthasya ekārthaḥ dvyarthasya dvyarthaḥ bahvarthasya bahuvarthaḥ yathā syāt . nanu ca etat api saṅkhyātānudeśena eva siddham . idam tarhi : akaḥ savarṇe dīrghaḥ iti : daṇḍāgram , kṣupāgram , dadhi indraḥ , madhu uṣṭraḥ iti : kaṇṭhasthānayoḥ kaṇṭhasthānaḥ tālusthānayoḥ tālusthānaḥ oṣṭhasthānayoḥ oṣṭhasthānaḥ yathā syāt iti . atha sthāne iti vartamāne punaḥ sthānagrahaṇam kimartham . yatra anekavidham āntaryam tatra sthānataḥ eva āntaryam balīyaḥ yathā syāt . kim punaḥ tat . cetā stotā : pramāṇataḥ akāraḥ guṇaḥ prāpnoti sthānataḥ ekāraukārau . punaḥ sthānagrahaṇāt ekāraukārau bhavataḥ . atha tamabgrahaṇam kimartham . jhayaḥ haḥ anyatarasyām iti atra soṣmaṇaḥ soṣmāṇaḥ iti dvitīyāḥ prasaktāḥ nādavataḥ nādavantaḥ iti tṛtīyāḥ . tamapgrahaṇena soṣmāṇaḥ nādavantaḥ ca te bhavanti caturthāḥ : vāg ghasati triṣṭub bhasati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१२०।१४-१२१।२९ रो इ,३६६-३७० किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । स्थानिनः एकत्वनिर्देशात् अनेकादेशनिर्देशात् च सर्वप्रसङ्गः तस्मात् स्थानेन्तरतमवचनम् । स्थानी एकत्वेन निर्दिश्यते : अकः इति , अनेकः च पुनः आदेशः प्रतिनिर्दिश्यते : दीर्घः इति । स्थानिनः एकत्वनिर्देशात् अनेकादेशनिर्देशात् च सर्वप्रसङ्गः । सर्वे सर्वत्र प्राप्नुवन्ति । इष्यते च अन्तरतमाः एव स्युः इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति । तस्मात् स्थाने अन्तरतमः इति वचनम् नियमार्थम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । यथा पुनः इयम् अन्तरतमनिर्वृत्त्तिः सा किम् प्रकृतितः भवति : स्थानिनि अन्तरतमे षष्ठी , आहोस्वित् आदेशतः : स्थाने प्राप्यमाणानाम् अन्तरतमः आदेशः भवति इति । कुतः पुनः इयम् विचारणा । उभयथा अपि तुल्या संहिता : स्थानेन्तरतम , उरण् रपरः इति । किम् च अतः । यदि प्रकृतितः : इकः यण् अचि : यणाम् ये अन्तरतमाः इकः तत्र षष्ठी , यत्र षष्ठी तत्र आदेशाः भवन्ति इति इह एव स्यात् : दधि अत्र मधु अत्र । कुमारी अत्र ब्रह्मबन्ध्वर्थम् इति अत्र न स्यात् । आदेशतः पुनः अन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्याम् सर्वत्र षष्ठी , यत्र षष्ठी तत्र आदेशाः भवन्ति इति सर्वत्र सिद्धम् भवति । तथा इकः गुणवृद्धी : गुणवृद्ध्योः ये अन्तरतमाः इकः तत्र षष्ठी , यत्र षष्ठी तत्र आदेशाः भवन्ति इति इह एव स्यात् : नेता लविता नायकः लावकः । चेता स्तोता चायकः स्तावकः इति अत्र न स्यात् । आदेशतः पुनः अन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्याम् सर्वत्र षष्ठी , यत्र षष्ठी तत्र आदेशाः भवन्ति इति सर्वत्र सिद्धम् भवति । तथा ऋवर्णस्य गुणवृद्धिप्रसङ्गे गुणवृद्ध्योः यत् अन्तरतमम् ऋवर्णम् तत्र षष्ठी , यत्र षष्ठी तत्र आदेशाः भवन्ति इति इह एव स्यात् : कर्ता हर्ता , आस्तारकः , निपारकः । आस्तरिता निपरिता कारकः , हारकः इति अत्र न स्यात् । आदेशतः पुनः अन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्याम् सर्वत्र षष्ठी , यत्र षष्ठी तत्र आदेशाः भवन्ति इति सर्वत्र सिद्धम् भवति । अथ आदेशतः अन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्याम् अयम् दोषः : वान्तः यि प्रत्यये : स्थानिनिर्देशः कर्तव्यः । ओकारौकारयोः इति वक्तव्यम् एकारैकारयोः मा भूत् इति । प्रकृतितः पुनः अन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्याम् वान्तादेशस्य या अन्तरतमा प्रकृतिः तत्र षष्ठी , यत्र षष्ठी तत्र आदेशाः भवन्ति इति अन्तरेण स्थानिनिर्देशम् सिद्धम् भवति । आदेशतः अपि अन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्याम् न दोषः । कथम् । वान्तग्रहणम् न करिष्यते । यि प्रत्यये एचः अयादयः भवन्ति इति एव। यदि न क्रियते चेयम् , जेयम् इति अत्र अपि प्राप्नोति । क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति : क्षिज्योः एव एचः इति । तयोः तर्हि शक्यार्थात् अन्यत्र अपि प्राप्नोति : क्षेयम् पापम् जेयः वृषलः इति । उभयतः नियमः विज्ञास्यते : क्षिज्योः एव एचः अनयोः च शक्याऋथे एव इति । इह अपि तर्हि नियमात् न प्राप्नोति : लव्यम् , पव्यम् अवश्यलाव्यम् अवश्यपाव्यम् इति । तुल्यजातीयस्य नियमः । कः च तुल्यजातीयः । यथाजातीयकः क्षिज्योः एच् । कथञ्जातीयकः क्षिज्योः एच् । एकारः । एवम् अपि रायम् इच्छति रैयति अत्र अपि प्राप्नोति । रायिः छान्दसः । दृष्टानुविधिः छन्दसि भवति । ऊदुपधयाः गोहः : आदेशतः अन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्याम् उपधाग्रहणम् कर्तव्यम् । प्रकृतितः पुनः अन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्याम् ऊकारस्य गोहः या अन्तरतमा प्रकृतिः तत्र षष्ठी , यत्र षष्ठी तत्र आदेशाः भवन्ति इति अन्तरेण उपधाग्रहणम् सिद्धम् भवति । आदेशतः अपि अन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्याम् न दोषः । क्रियते एतत् न्यासे एव । रदाभ्याम् निष्ठातः नः पूर्वस्य च दः : आदेशतः अन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्याम् तकारग्रहणम् कर्तव्यम् । प्रकृतितः पुनः अन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्याम् नकारस्य निष्ठायाम् या अन्तरतमा प्रकृतिः तत्र षष्ठी , यत्र षष्ठी तत्र आदेशाः भवन्ति इति अन्तरेण तकारग्रहणम् सिद्धम् भवति । आदेशतः अपि अन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्याम् न दोषः । क्रियते एतत् न्यासे एव ।

KA I,120.14-121.29 Ro I,366-370 kimartham punaḥ idam ucyate . sthāninaḥ ekatvanirdeśāt anekādeśanirdeśāt ca sarvaprasaṅgaḥ tasmāt sthānentaratamavacanam . sthānī ekatvena nirdiśyate : akaḥ iti , anekaḥ ca punaḥ ādeśaḥ pratinirdiśyate : dīrghaḥ iti . sthāninaḥ ekatvanirdeśāt anekādeśanirdeśāt ca sarvaprasaṅgaḥ . sarve sarvatra prāpnuvanti . iṣyate ca antaratamāḥ eva syuḥ iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati . tasmāt sthāne antaratamaḥ iti vacanam niyamārtham . evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . yathā punaḥ iyam antaratamanirvṛtttiḥ sā kim prakṛtitaḥ bhavati : sthānini antaratame ṣaṣṭhī , āhosvit ādeśataḥ : sthāne prāpyamāṇānām antaratamaḥ ādeśaḥ bhavati iti . kutaḥ punaḥ iyam vicāraṇā . ubhayathā api tulyā saṃhitā : sthānentaratama , uraṇ raparaḥ iti . kim ca ataḥ . yadi prakṛtitaḥ : ikaḥ yaṇ aci : yaṇām ye antaratamāḥ ikaḥ tatra ṣaṣṭhī , yatra ṣaṣṭhī tatra ādeśāḥ bhavanti iti iha eva syāt : dadhi atra madhu atra . kumārī atra brahmabandhvartham iti atra na syāt . ādeśataḥ punaḥ antaratamanirvṛttau satyām sarvatra ṣaṣṭhī , yatra ṣaṣṭhī tatra ādeśāḥ bhavanti iti sarvatra siddham bhavati . tathā ikaḥ guṇavṛddhī : guṇavṛddhyoḥ ye antaratamāḥ ikaḥ tatra ṣaṣṭhī , yatra ṣaṣṭhī tatra ādeśāḥ bhavanti iti iha eva syāt : netā lavitā nāyakaḥ lāvakaḥ . cetā stotā cāyakaḥ stāvakaḥ iti atra na syāt . ādeśataḥ punaḥ antaratamanirvṛttau satyām sarvatra ṣaṣṭhī , yatra ṣaṣṭhī tatra ādeśāḥ bhavanti iti sarvatra siddham bhavati . tathā ṛvarṇasya guṇavṛddhiprasaṅge guṇavṛddhyoḥ yat antaratamam ṛvarṇam tatra ṣaṣṭhī , yatra ṣaṣṭhī tatra ādeśāḥ bhavanti iti iha eva syāt : kartā hartā , āstārakaḥ , nipārakaḥ . āstaritā niparitā kārakaḥ , hārakaḥ iti atra na syāt . ādeśataḥ punaḥ antaratamanirvṛttau satyām sarvatra ṣaṣṭhī , yatra ṣaṣṭhī tatra ādeśāḥ bhavanti iti sarvatra siddham bhavati . atha ādeśataḥ antaratamanirvṛttau satyām ayam doṣaḥ : vāntaḥ yi pratyaye : sthāninirdeśaḥ kartavyaḥ . okāraukārayoḥ iti vaktavyam ekāraikārayoḥ mā bhūt iti . prakṛtitaḥ punaḥ antaratamanirvṛttau satyām vāntādeśasya yā antaratamā prakṛtiḥ tatra ṣaṣṭhī , yatra ṣaṣṭhī tatra ādeśāḥ bhavanti iti antareṇa sthāninirdeśam siddham bhavati . ādeśataḥ api antaratamanirvṛttau satyām na doṣaḥ . katham . vāntagrahaṇam na kariṣyate . yi pratyaye ecaḥ ayādayaḥ bhavanti iti eva. yadi na kriyate ceyam , jeyam iti atra api prāpnoti . kṣayyajayyau śakyārthe iti etat niyamārtham bhaviṣyati : kṣijyoḥ eva ecaḥ iti . tayoḥ tarhi śakyārthāt anyatra api prāpnoti : kṣeyam pāpam jeyaḥ vṛṣalaḥ iti . ubhayataḥ niyamaḥ vijñāsyate : kṣijyoḥ eva ecaḥ anayoḥ ca śakyāṛthe eva iti . iha api tarhi niyamāt na prāpnoti : lavyam , pavyam avaśyalāvyam avaśyapāvyam iti . tulyajātīyasya niyamaḥ . kaḥ ca tulyajātīyaḥ . yathājātīyakaḥ kṣijyoḥ ec . kathañjātīyakaḥ kṣijyoḥ ec . ekāraḥ . evam api rāyam icchati raiyati atra api prāpnoti . rāyiḥ chāndasaḥ . dṛṣṭānuvidhiḥ chandasi bhavati . ūdupadhayāḥ gohaḥ : ādeśataḥ antaratamanirvṛttau satyām upadhāgrahaṇam kartavyam . prakṛtitaḥ punaḥ antaratamanirvṛttau satyām ūkārasya gohaḥ yā antaratamā prakṛtiḥ tatra ṣaṣṭhī , yatra ṣaṣṭhī tatra ādeśāḥ bhavanti iti antareṇa upadhāgrahaṇam siddham bhavati . ādeśataḥ api antaratamanirvṛttau satyām na doṣaḥ . kriyate etat nyāse eva . radābhyām niṣṭhātaḥ naḥ pūrvasya ca daḥ : ādeśataḥ antaratamanirvṛttau satyām takāragrahaṇam kartavyam . prakṛtitaḥ punaḥ antaratamanirvṛttau satyām nakārasya niṣṭhāyām yā antaratamā prakṛtiḥ tatra ṣaṣṭhī , yatra ṣaṣṭhī tatra ādeśāḥ bhavanti iti antareṇa takāragrahaṇam siddham bhavati . ādeśataḥ api antaratamanirvṛttau satyām na doṣaḥ . kriyate etat nyāse eva .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१२२।१-२० रो इ,३७०-३७२ किम् पुनः इदम् निर्वर्तकम् : अन्तरतमाः अनेन निर्वर्त्यन्ते , आहोस्वित् प्रतिपादकम् : अन्येन निर्वृत्तानाम् अनेन प्रतिपत्तिः । कः च अत्र विशेषः । स्थाने अन्तरतमनिर्वतके स्थानिनिवृत्तिः । स्थाने अन्तरतमनिर्वतके सर्वस्थानिनाम् निवृत्तिः प्राप्नोति । अस्य अपि प्राप्नोति : दधि मधु । अस्तु । न कः चित् अन्यः आदेशः प्रतिनिर्दिश्यते । तत्र आन्तर्यतः दधिशब्दस्य दधिशब्दः एव मधुशब्दस्य मधुशब्दः एव आदेशः भविष्यति । यदि च एवम् क्व चित् वैरूप्यम् तत्र दोषः स्यात् : बिसम् बिसम् , मुसलम् मुसलम् । इण्कोः इति षत्वम् प्राप्नोति । अपि च इष्टा व्यवस्था न प्रकल्पेत । तत् यथा तप्ते भ्राष्ट्रे तिलाः क्षिप्ताः मुहूर्तम् अपि न अवतिष्ठन्ते एवम् इमे वर्णाः मुहूर्तम् अपि न अवतिष्ठेरन् । अस्तु तर्हि प्रतिपादकम् : अन्येन निर्वृत्तानाम् अनेन प्रतिपत्तिः । निर्वृत्तप्रतिपत्तौ निर्वृत्तिः । निर्वृत्तप्रतिपत्तौ निर्वृत्तिः न सिध्यति । सर्वे सर्वत्र प्राप्नुवन्ति । किम् तर्हि उच्यते निर्वृत्तिः न सिध्यति इति । न साधीयः निर्वृत्तिः सिद्धा भवति । न ब्रूमः निर्वृत्तिः न सिध्यति इति । किम् तर्हि । इष्टा व्यवस्था न प्रकल्पेत । न सर्वे सर्वत्र इष्यन्ते । इदम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् । अनर्थकम् च । अनर्थकम् एतत् स्यात् । यः हि भुक्तवन्तम् ब्रूयात् मा भुक्थाः इति किम् तेन कृतम् स्यात् । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । सिद्धम् तु षष्ठ्यधिकारे वचनात् इति । षष्ठ्यधिकारे अयम् योगः कर्त्व्यः : स्थाने अन्तरतमः षष्ठीनिर्दिष्टस्य ।

KA I,122.1-20 Ro I,370-372 kim punaḥ idam nirvartakam : antaratamāḥ anena nirvartyante , āhosvit pratipādakam : anyena nirvṛttānām anena pratipattiḥ . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . sthāne antaratamanirvatake sthāninivṛttiḥ . sthāne antaratamanirvatake sarvasthāninām nivṛttiḥ prāpnoti . asya api prāpnoti : dadhi madhu . astu . na kaḥ cit anyaḥ ādeśaḥ pratinirdiśyate . tatra āntaryataḥ dadhiśabdasya dadhiśabdaḥ eva madhuśabdasya madhuśabdaḥ eva ādeśaḥ bhaviṣyati . yadi ca evam kva cit vairūpyam tatra doṣaḥ syāt : bisam bisam , musalam musalam . iṇkoḥ iti ṣatvam prāpnoti . api ca iṣṭā vyavasthā na prakalpeta . tat yathā tapte bhrāṣṭre tilāḥ kṣiptāḥ muhūrtam api na avatiṣṭhante evam ime varṇāḥ muhūrtam api na avatiṣṭheran . astu tarhi pratipādakam : anyena nirvṛttānām anena pratipattiḥ . nirvṛttapratipattau nirvṛttiḥ . nirvṛttapratipattau nirvṛttiḥ na sidhyati . sarve sarvatra prāpnuvanti . kim tarhi ucyate nirvṛttiḥ na sidhyati iti . na sādhīyaḥ nirvṛttiḥ siddhā bhavati . na brūmaḥ nirvṛttiḥ na sidhyati iti . kim tarhi . iṣṭā vyavasthā na prakalpeta . na sarve sarvatra iṣyante . idam idānīm kimartham syāt . anarthakam ca . anarthakam etat syāt . yaḥ hi bhuktavantam brūyāt mā bhukthāḥ iti kim tena kṛtam syāt . uktam vā . kim uktam . siddham tu ṣaṣṭhyadhikāre vacanāt iti . ṣaṣṭhyadhikāre ayam yogaḥ kartvyaḥ : sthāne antaratamaḥ ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१२२।२१-१२३।१६ रो इ,३७२-३७३ प्रत्यात्मवचनम् च । प्रत्यात्मम् इति च वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । यः यस्य अन्तरतमः स तस्य स्थाने यथा स्यात् अन्यस्य अन्तरतमः अन्यस्य स्थाने मा भूत् इति । प्रत्यात्मवचनम् अशिष्यम् स्वभावसिद्धत्वात् । प्रत्यात्मवचनम् अशिष्यम् । किम् कारणम् । स्वभावसिद्धत्वात् । स्वभावतः एतत् सिद्धम् । तत् यथा : समाजेषु समाशेषु समवायेषु च आस्यताम् इति उच्यते । न च उच्यते प्रत्यात्मम् इति प्रत्यात्मम् च आसते । अन्तरतमवचनम् च । अन्तरतमवचनम् च अशिष्यम् । योगः च अपि अयम् अशिष्यः । कुतः । स्वभावसिद्धत्वात् एव । तत् यथा : समाजेषु समाशेषु समवायेषु च आस्यताम् इति उक्ते न एव कृशाः कृशैः सह आसत न पाण्डवः पाण्डुभिः । येषाम् एव किम् चित् अर्थकृतम् आन्तर्यम् तैः एव सः आसते । तथा गावः दिवसम् चरितवत्यः यः यस्याः प्रसवः भवति तेन सह शेरते । तथा यानि एतानि गोयुक्तकानि सङ्घुष्टकानि भवन्ति तानि अन्योन्यम् पश्यन्ति सब्दम् कुर्वन्ति । एवम् तावत् चेतनावत्सु । अचेतनेषु अपि । लोष्टः क्षिप्तः बाहुवेगम् गत्वा न एव तिर्यक् गच्छति न ऊर्ध्वम् आरोहति पृथिवीविकारः पृथिवीम् गच्छति आन्तर्यतः । तथा या एताः आन्तरिक्ष्यः सूक्ष्माः आपः तासाम् विकारः धूमः सः आकाशदेशे निवाते न एव तिर्यक् गच्छति न अवाक् अवरोहति अब्विकारः अपः एव गच्छति आन्तर्यतः । तथा ज्योतिषः विकारः अर्चिः आकाशदेशे निवाते सुप्रज्वलितः न एव तिर्यक् गच्छति न अवाक् अवरोहति ज्योतिषः विकारः ज्योतिः एव गच्छति आन्तर्यतः ।

KA I,122.21-123.16 Ro I,372-373 pratyātmavacanam ca . pratyātmam iti ca vaktavyam . kim prayojanam . yaḥ yasya antaratamaḥ sa tasya sthāne yathā syāt anyasya antaratamaḥ anyasya sthāne mā bhūt iti . pratyātmavacanam aśiṣyam svabhāvasiddhatvāt . pratyātmavacanam aśiṣyam . kim kāraṇam . svabhāvasiddhatvāt . svabhāvataḥ etat siddham . tat yathā : samājeṣu samāśeṣu samavāyeṣu ca āsyatām iti ucyate . na ca ucyate pratyātmam iti pratyātmam ca āsate . antaratamavacanam ca . antaratamavacanam ca aśiṣyam . yogaḥ ca api ayam aśiṣyaḥ . kutaḥ . svabhāvasiddhatvāt eva . tat yathā : samājeṣu samāśeṣu samavāyeṣu ca āsyatām iti ukte na eva kṛśāḥ kṛśaiḥ saha āsata na pāṇḍavaḥ pāṇḍubhiḥ . yeṣām eva kim cit arthakṛtam āntaryam taiḥ eva saḥ āsate . tathā gāvaḥ divasam caritavatyaḥ yaḥ yasyāḥ prasavaḥ bhavati tena saha śerate . tathā yāni etāni goyuktakāni saṅghuṣṭakāni bhavanti tāni anyonyam paśyanti sabdam kurvanti . evam tāvat cetanāvatsu . acetaneṣu api . loṣṭaḥ kṣiptaḥ bāhuvegam gatvā na eva tiryak gacchati na ūrdhvam ārohati pṛthivīvikāraḥ pṛthivīm gacchati āntaryataḥ . tathā yā etāḥ āntarikṣyaḥ sūkṣmāḥ āpaḥ tāsām vikāraḥ dhūmaḥ saḥ ākāśadeśe nivāte na eva tiryak gacchati na avāk avarohati abvikāraḥ apaḥ eva gacchati āntaryataḥ . tathā jyotiṣaḥ vikāraḥ arciḥ ākāśadeśe nivāte suprajvalitaḥ na eva tiryak gacchati na avāk avarohati jyotiṣaḥ vikāraḥ jyotiḥ eva gacchati āntaryataḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१२३।१७-१२५।१५ रो इ, ३७३-३७७ व्यञ्जनस्वरव्यतिक्रमे च तत्कालप्रसङ्गः । व्यञ्जनव्यतिक्रमे स्वरव्यतिक्रमे च तत्कालता प्राप्नोति । व्यञ्जनव्यतिक्रमे : इष्टम् उप्तम् । आन्तर्यतः अर्धमात्रिकस्य व्यञ्जनस्य अर्धमात्रिकः इक् प्राप्नोति । न एव लोके न च वेदे अर्धमात्रिकः इक् अस्ति । कः तर्हि । मात्रिकः । यः अस्ति सः भविष्यति । स्वरव्यतिक्रमे : दधि अत्र मधु अत्र कुमारी अत्र ब्रह्मबन्ध्वर्थम् इति । आन्तर्यतः मात्रिकस्य द्विमात्रिकस्य इकः मात्रिकः द्विमात्रिकः वा यण् प्राप्नोति । न एव लोके न च वेदे मात्रिकः द्विमात्रिकः वा यण् अस्ति ।कः तर्हि । अर्धमात्रिकः । यः अस्ति सः भविष्यति । अक्षु च अनेकवर्णादेशेषु । अक्षु च अनेकवर्णादेशेषु तत्कालता प्राप्नोति । इदमः इश् : आन्तर्यतः अर्ध्तृतीयमात्रस्य इदमः स्थाने अर्ध्तृतीयमात्रम् इवर्णम् प्राप्नोति । न एषः दोषः । भाव्यमानेन सवर्णानाम् ग्रहणम् न इति एवम् न भविष्यति । गुणवृद्ध्येज्भावेषु च । गुणवृद्ध्येज्भावेषु च तत्कालता प्राप्नोति : खट्वा इन्द्रः खट्वेन्द्रः खट्वा उदकम् खट्वोदकम् खट्वा ईषा खट्वेषा खट्वा ऊढा खट्वोढा खट्वा एलका खट्वैलका खट्वा ओदनः खट्वौदनः , खट्वा ऐतिकयनः खट्वैतिकायनः , खट्वा औपगवः खट्वौपगवः इति । आन्तर्यतः त्रिमात्र्चतुर्मात्राणाम् स्थानिनाम् त्रिमात्रचतुर्मात्राः आदेशाः प्राप्नुवन्ति । न एषः दोषाः । तपरे गुणवृद्धी । ननु च तः परः यस्मात् सः अयम् तपरः । न इति आह । तात् अपि परः तपरः । यदि तात् अपि परः तपरः ॠदोः अप् इति इह एव स्यात् : यवः , स्तवः । लवः , पवः इति अत्र न स्यात् । न एषः तकारः । कः तर्हि । दकारः । किम् दकारे प्रयोजनम् । अथ किम् तकारे प्रयोजनम् । यदि असन्देहार्थः तकारः दकारः अपि । अथ मुखसुखार्थः तकारः दकारः अपि । एज्भावे : कुर्वाते कुर्वाथे । आन्तर्यतः अर्धतृतीयमात्रस्य टिसञ्ज्ञकस्य अर्धतृतीयमात्रः एः प्राप्नोति । न एव लोके न च वेदे अर्धतृतीयमात्रः एः अस्ति । ऋवर्णस्य गुणवृद्धिप्रसङ्गे सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् । ऋवर्णस्य गुणवृद्धिप्रसङ्गे सर्वप्रसङ्गः । सर्वे गुणवृद्धिसञ्ज्ञकाः ऋवर्णस्य स्थाने प्राप्नुवन्ति । किम् कारणम् । अविशेषात् । न हि कः चित् विशेषः उपादीयते एवञ्जातीयकः गुणवृद्धिसञ्ज्ञकः ऋवर्णस्य स्थाने भवति इति । अनुपादीयमाने विशेषे सर्वप्रसङ्गः । न वा ऋवर्णस्य स्थाने रपरप्रसङ्गात् अवर्णस्य आन्तर्यम् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । ऋवर्णस्य स्थाने रपरप्रसङ्गात् । उः स्थाने अण् प्रसज्यमानः एव रपरः भवति इति उच्यते । तत्र ऋवर्णस्य आन्तर्यतः रेफवतः रेफवान् अकारः एव अन्तरतमः भवति । सर्वादेशप्रसङ्गः तु अनेकाल्त्वात् । सर्वादेशप्रसङ्गः तु गुणवृद्धिसञ्ज्ञकः ऋवर्णस्य प्राप्नोति । किम् कारणम् । अनेकाल्त्वात् । अनेकाल् शित् सर्वस्य इति । न वा अनेकाल्त्वस्य तदाश्रयत्वात् ऋवर्णादेशस्य अविघातः । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अनेकाल्त्वस्य तदाश्रयत्वात् । यदा अयम् उः स्थाने तदा अनेकाल् । अनेकाल्त्वस्य तदाश्रयत्वात् ऋवर्णादेशस्य विघातः न भविष्यति । अथवा अनान्तर्यम् एव एतयोः आन्तर्यम् । एकस्य अपि अन्तरतमा प्रकृतिः न अस्ति अपरस्य अपि अन्तरतमः आदेशः न अस्ति । एतत् एव एतयोः आन्तर्यम् । सम्प्रयोगः वा नष्टाश्वदग्धरथवत् । अथ वा नष्टाश्वदग्धरथवत् सम्प्रयोगः भवति । तत् यथा : तव अश्वः नष्टः मम अपि रथः दग्धः । उभौ सम्प्रयुज्यावहै इति । एवम् इह अपि : तव अपि अन्तरतमा प्रकृतिः न अस्ति मम अपि अन्तरतमः आदेशः न अस्ति । अस्तु नौ सम्प्रयोगः इति । विषमः उपन्यासः । चेतनावत्सु अर्थात् प्रकरणात् वा लोके सम्प्रयोगः भवति । वर्णाः च पुनः अचेतनाः । तत्र किङ्कृतः सम्प्रयोगः । यदि अपि वर्णाः अचेतनाः यः तु असौ प्रयुङ्क्ते सः चेतनावान् । एजवर्णयोः आदेशे अवर्णम् स्थानिनः अवर्णप्रधानत्वात् । एजवर्णयोः आदेशे अवर्णम् प्राप्नोति :खट्वा एलका , माला औपगवः । किम् कारणम् । स्थानिनः अवर्णप्रधानत्वात् । स्थानी हि अत्र अवर्णप्रधानः । सिद्धम् तु उभयान्तर्यात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । उभयोः यः अन्तरतमः तेन भवितव्यम् । न च अवर्णम् उभयोः अन्तरतमम् ।

KA I,123.17-125.15 Ro I, 373-377 vyañjanasvaravyatikrame ca tatkālaprasaṅgaḥ . vyañjanavyatikrame svaravyatikrame ca tatkālatā prāpnoti . vyañjanavyatikrame : iṣṭam uptam . āntaryataḥ ardhamātrikasya vyañjanasya ardhamātrikaḥ ik prāpnoti . na eva loke na ca vede ardhamātrikaḥ ik asti . kaḥ tarhi . mātrikaḥ . yaḥ asti saḥ bhaviṣyati . svaravyatikrame : dadhi atra madhu atra kumārī atra brahmabandhvartham iti . āntaryataḥ mātrikasya dvimātrikasya ikaḥ mātrikaḥ dvimātrikaḥ vā yaṇ prāpnoti . na eva loke na ca vede mātrikaḥ dvimātrikaḥ vā yaṇ asti .kaḥ tarhi . ardhamātrikaḥ . yaḥ asti saḥ bhaviṣyati . akṣu ca anekavarṇādeśeṣu . akṣu ca anekavarṇādeśeṣu tatkālatā prāpnoti . idamaḥ iś : āntaryataḥ ardhtṛtīyamātrasya idamaḥ sthāne ardhtṛtīyamātram ivarṇam prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . bhāvyamānena savarṇānām grahaṇam na iti evam na bhaviṣyati . guṇavṛddhyejbhāveṣu ca . guṇavṛddhyejbhāveṣu ca tatkālatā prāpnoti : khaṭvā indraḥ khaṭvendraḥ khaṭvā udakam khaṭvodakam khaṭvā īṣā khaṭveṣā khaṭvā ūḍhā khaṭvoḍhā khaṭvā elakā khaṭvailakā khaṭvā odanaḥ khaṭvaudanaḥ , khaṭvā aitikayanaḥ khaṭvaitikāyanaḥ , khaṭvā aupagavaḥ khaṭvaupagavaḥ iti . āntaryataḥ trimātrcaturmātrāṇām sthāninām trimātracaturmātrāḥ ādeśāḥ prāpnuvanti . na eṣaḥ doṣāḥ . tapare guṇavṛddhī . nanu ca taḥ paraḥ yasmāt saḥ ayam taparaḥ . na iti āha . tāt api paraḥ taparaḥ . yadi tāt api paraḥ taparaḥ ṝdoḥ ap iti iha eva syāt : yavaḥ , stavaḥ . lavaḥ , pavaḥ iti atra na syāt . na eṣaḥ takāraḥ . kaḥ tarhi . dakāraḥ . kim dakāre prayojanam . atha kim takāre prayojanam . yadi asandehārthaḥ takāraḥ dakāraḥ api . atha mukhasukhārthaḥ takāraḥ dakāraḥ api . ejbhāve : kurvāte kurvāthe . āntaryataḥ ardhatṛtīyamātrasya ṭisañjñakasya ardhatṛtīyamātraḥ eḥ prāpnoti . na eva loke na ca vede ardhatṛtīyamātraḥ eḥ asti . ṛvarṇasya guṇavṛddhiprasaṅge sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt . ṛvarṇasya guṇavṛddhiprasaṅge sarvaprasaṅgaḥ . sarve guṇavṛddhisañjñakāḥ ṛvarṇasya sthāne prāpnuvanti . kim kāraṇam . aviśeṣāt . na hi kaḥ cit viśeṣaḥ upādīyate evañjātīyakaḥ guṇavṛddhisañjñakaḥ ṛvarṇasya sthāne bhavati iti . anupādīyamāne viśeṣe sarvaprasaṅgaḥ . na vā ṛvarṇasya sthāne raparaprasaṅgāt avarṇasya āntaryam . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . ṛvarṇasya sthāne raparaprasaṅgāt . uḥ sthāne aṇ prasajyamānaḥ eva raparaḥ bhavati iti ucyate . tatra ṛvarṇasya āntaryataḥ rephavataḥ rephavān akāraḥ eva antaratamaḥ bhavati . sarvādeśaprasaṅgaḥ tu anekāltvāt . sarvādeśaprasaṅgaḥ tu guṇavṛddhisañjñakaḥ ṛvarṇasya prāpnoti . kim kāraṇam . anekāltvāt . anekāl śit sarvasya iti . na vā anekāltvasya tadāśrayatvāt ṛvarṇādeśasya avighātaḥ . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . anekāltvasya tadāśrayatvāt . yadā ayam uḥ sthāne tadā anekāl . anekāltvasya tadāśrayatvāt ṛvarṇādeśasya vighātaḥ na bhaviṣyati . athavā anāntaryam eva etayoḥ āntaryam . ekasya api antaratamā prakṛtiḥ na asti aparasya api antaratamaḥ ādeśaḥ na asti . etat eva etayoḥ āntaryam . samprayogaḥ vā naṣṭāśvadagdharathavat . atha vā naṣṭāśvadagdharathavat samprayogaḥ bhavati . tat yathā : tava aśvaḥ naṣṭaḥ mama api rathaḥ dagdhaḥ . ubhau samprayujyāvahai iti . evam iha api : tava api antaratamā prakṛtiḥ na asti mama api antaratamaḥ ādeśaḥ na asti . astu nau samprayogaḥ iti . viṣamaḥ upanyāsaḥ . cetanāvatsu arthāt prakaraṇāt vā loke samprayogaḥ bhavati . varṇāḥ ca punaḥ acetanāḥ . tatra kiṅkṛtaḥ samprayogaḥ . yadi api varṇāḥ acetanāḥ yaḥ tu asau prayuṅkte saḥ cetanāvān . ejavarṇayoḥ ādeśe avarṇam sthāninaḥ avarṇapradhānatvāt . ejavarṇayoḥ ādeśe avarṇam prāpnoti :khaṭvā elakā , mālā aupagavaḥ . kim kāraṇam . sthāninaḥ avarṇapradhānatvāt . sthānī hi atra avarṇapradhānaḥ . siddham tu ubhayāntaryāt . siddham etat . katham . ubhayoḥ yaḥ antaratamaḥ tena bhavitavyam . na ca avarṇam ubhayoḥ antaratamam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.