क्अ इ,१२७।२५-१३०।२ रो इ,३८५-३९१ किम् पुनः अयम् पूर्वान्तः आहोस्वित् परादिः आहोस्वित् अभक्तः । कथम् च अयम् पूर्वान्तः स्यात् कथम् वा परादिः कथम् वा अभक्तः । यदि अन्तः इति वर्तते ततः पूर्वान्तः । अथ आदिः इति वर्तते ततः परादिः । अथ उभयम् निवृत्तम् ततः अभक्तः । कः च अत्र विशेषः । अभक्ते दीर्घलत्वयगभ्यस्तस्वरहलादिशेषविसर्जनीयप्रतिषेधः प्रत्ययाव्यवस्था च । यदि अभक्तः दीर्घत्वम् न प्राप्नोति : गीः , पूः । रेफवकारान्तस्य धातोः इति दीर्घत्वम् न प्राप्नोति । किम् पुनः कारणम् रेफवकाराभ्याम् धातुः विशेष्यते न पुनः पदम् विशेष्यते रेफवकारान्तस्य पदस्य इति । न एवम् शक्यम् । इह अपि प्रसज्येत : अग्निः , वायुः इति । एवम् तर्हि रेफवकाराभ्याम् पदम् विशेषयिष्यामः धातुना इकम् : रेफवकारान्तस्य पदस्य इकः धातोः इति । एवम् अपि प्रियम् ग्रामणि कुलम् अस्य प्रियग्रामणिः , प्रियसेनानिः अत्र अपि प्राप्नोति । तस्मात् धातुः एव विशेष्यते । धातौ च विशेष्यमाणे इह दीर्घत्वम् न प्राप्नोति : गीः , पूः । दीर्घ । लत्व : लत्वम् च न सिध्यति : निजेगिल्यते । ग्रः यङि इति लत्वम् न प्राप्नोति । न एषः दोषः । ग्रः इति अनन्तरयोगा एषा षष्ठी । एवम् अपि स्वः जेगिल्यते इति अत्र अपि प्राप्नोति । एवम् तर्हि यङा आनन्तर्यम् विशेषयिष्यामः । अथ वा ग्रः इति पञ्चमी । लत्व । यक्स्वर : यक्स्वरः च न सिध्यति । गीर्यते स्वयम् एव , पुर्यते स्वयम् एव । अचः कर्तृयकि इति एषः स्वरः न प्राप्नोति रेफेण व्यवहितत्वात् । न एषः दोषः । स्वरविधौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् इति न अस्ति व्यवधानम् । यक्स्वर । अभ्यस्तस्वर : अभ्यस्तस्वरः च न सिध्यति : म हि स्म ते पिपरुः , म हि स्म ते बिभरुः । अभ्यस्तानाम् आदिः उदात्तः भवति अजादौ लसार्वधातुके इति एषः स्वरः न प्राप्नोति रेफेण व्यवहितत्वात् । न एषः दोषः । स्वरविधौ व्यञ्जमम् अविद्यमानवत् इति न अस्ति व्यवधानम् । अभ्यस्तस्वर । हलादिशेष : हलादिशेषः च न सिध्यति : ववृते ववृधे । अभ्यासस्य इति हलादिशेषः न प्राप्नोति । हलादिशेष । विसर्जनीय : विसर्जनीयस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः : नार्कुटः , नार्पत्यः । खरवसानयोः विसर्जनीयः इति विसर्जनीयः प्राप्नोति । विसर्जनीय । प्रत्ययाव्यवस्था : प्रत्यये व्यवस्था न प्रकल्पते : किरतः , गिरतः । रेफः अपि अभक्तः प्रत्ययः अपि । तत्र व्यवस्था न प्रकल्पते । एवम् तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते । पूर्वान्ते र्ववधारणम् विसर्जनीयप्रतिषेधः यक्स्वरः च । यदि पूर्वान्तः रोः अवधारणम् कर्तव्यम् : रोः सुपि । रोः एव सुपि न अन्यस्य रेफस्य : सर्पिष्षु धनुष्षु । इह मा भूत् : गीर्षु पूर्षु । परादौ अपि सति अवधारणम् कर्तव्यम् चतुर्षु इति एवम् अर्थम् । विसर्जनीयप्रतिषेधः : विसर्जनीयस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः : नार्कुटः , नार्पत्यः । खरवसानयोः विसर्जनीयः इति विसर्जनीयः प्राप्नोति । परादौ अपि विसर्जनीयस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः नार्कल्पिः इति एवमर्थम् । कल्पिपदसङ्घातभक्तः असौ न उत्सहते अवयवस्य पदान्तताम् विहन्तुम् इति कृत्वा विसर्जनीयः प्राप्नोति । यक्स्वरः : यक्स्वरः च न सिध्यति : गीर्यते स्वयम् एव , पुर्यते स्वयम् एव । अचः कर्तृयकि इति एषः स्वरः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । उपदेशे इति वर्तते । अथ वा पुनः अस्तु परादिः । परादौ अकारलोपौत्वपुक्प्रतिषेधः चङि उपधाह्रस्वत्वम् इटः अव्यवस्था अभ्यासलोपः अभ्यस्ततादिस्वरः दीर्घत्वम् च । यदि परादिः अकारलोपः प्रतिषेध्यः : कर्ता हर्ता : अतः लोपः आर्धधातुके इति अकारलोपः प्राप्नोति । न एषः दोषः । उपदेशे इति वर्तते । यदि उपदेशे इति वर्तते धिनुतः , कृणुतः अत्र लोपः न प्राप्नोति । न उपदेशग्रहणेन प्रकृतिः अभिसम्बध्यते । किम् तर्हि । आर्धधातुकम् अभिसम्बध्यते । आर्धधातुकोपदेशे यत् अकारान्तम् इति । अकारलोप । औत्व : औत्वम् च प्रतिषेध्यम् : चकार जहार । आतः औ णलः इति औत्वम् प्राप्नोति । न एषः दोषः । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति एवम् न भविष्यति । यः तर्हि
KA I,127.25-130.2 Ro I,385-391 kim punaḥ ayam pūrvāntaḥ āhosvit parādiḥ āhosvit abhaktaḥ . katham ca ayam pūrvāntaḥ syāt katham vā parādiḥ katham vā abhaktaḥ . yadi antaḥ iti vartate tataḥ pūrvāntaḥ . atha ādiḥ iti vartate tataḥ parādiḥ . atha ubhayam nivṛttam tataḥ abhaktaḥ . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . abhakte dīrghalatvayagabhyastasvarahalādiśeṣavisarjanīyapratiṣedhaḥ pratyayāvyavasthā ca . yadi abhaktaḥ dīrghatvam na prāpnoti : gīḥ , pūḥ . rephavakārāntasya dhātoḥ iti dīrghatvam na prāpnoti . kim punaḥ kāraṇam rephavakārābhyām dhātuḥ viśeṣyate na punaḥ padam viśeṣyate rephavakārāntasya padasya iti . na evam śakyam . iha api prasajyeta : agniḥ , vāyuḥ iti . evam tarhi rephavakārābhyām padam viśeṣayiṣyāmaḥ dhātunā ikam : rephavakārāntasya padasya ikaḥ dhātoḥ iti . evam api priyam grāmaṇi kulam asya priyagrāmaṇiḥ , priyasenāniḥ atra api prāpnoti . tasmāt dhātuḥ eva viśeṣyate . dhātau ca viśeṣyamāṇe iha dīrghatvam na prāpnoti : gīḥ , pūḥ . dīrgha . latva : latvam ca na sidhyati : nijegilyate . graḥ yaṅi iti latvam na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . graḥ iti anantarayogā eṣā ṣaṣṭhī . evam api svaḥ jegilyate iti atra api prāpnoti . evam tarhi yaṅā ānantaryam viśeṣayiṣyāmaḥ . atha vā graḥ iti pañcamī . latva . yaksvara : yaksvaraḥ ca na sidhyati . gīryate svayam eva , puryate svayam eva . acaḥ kartṛyaki iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti repheṇa vyavahitatvāt . na eṣaḥ doṣaḥ . svaravidhau vyañjanam avidyamānavat iti na asti vyavadhānam . yaksvara . abhyastasvara : abhyastasvaraḥ ca na sidhyati : ma hi sma te piparuḥ , ma hi sma te bibharuḥ . abhyastānām ādiḥ udāttaḥ bhavati ajādau lasārvadhātuke iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti repheṇa vyavahitatvāt . na eṣaḥ doṣaḥ . svaravidhau vyañjamam avidyamānavat iti na asti vyavadhānam . abhyastasvara . halādiśeṣa : halādiśeṣaḥ ca na sidhyati : vavṛte vavṛdhe . abhyāsasya iti halādiśeṣaḥ na prāpnoti . halādiśeṣa . visarjanīya : visarjanīyasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : nārkuṭaḥ , nārpatyaḥ . kharavasānayoḥ visarjanīyaḥ iti visarjanīyaḥ prāpnoti . visarjanīya . pratyayāvyavasthā : pratyaye vyavasthā na prakalpate : kirataḥ , girataḥ . rephaḥ api abhaktaḥ pratyayaḥ api . tatra vyavasthā na prakalpate . evam tarhi pūrvāntaḥ kariṣyate . pūrvānte rvavadhāraṇam visarjanīyapratiṣedhaḥ yaksvaraḥ ca . yadi pūrvāntaḥ roḥ avadhāraṇam kartavyam : roḥ supi . roḥ eva supi na anyasya rephasya : sarpiṣṣu dhanuṣṣu . iha mā bhūt : gīrṣu pūrṣu . parādau api sati avadhāraṇam kartavyam caturṣu iti evam artham . visarjanīyapratiṣedhaḥ : visarjanīyasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : nārkuṭaḥ , nārpatyaḥ . kharavasānayoḥ visarjanīyaḥ iti visarjanīyaḥ prāpnoti . parādau api visarjanīyasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ nārkalpiḥ iti evamartham . kalpipadasaṅghātabhaktaḥ asau na utsahate avayavasya padāntatām vihantum iti kṛtvā visarjanīyaḥ prāpnoti . yaksvaraḥ : yaksvaraḥ ca na sidhyati : gīryate svayam eva , puryate svayam eva . acaḥ kartṛyaki iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . upadeśe iti vartate . atha vā punaḥ astu parādiḥ . parādau akāralopautvapukpratiṣedhaḥ caṅi upadhāhrasvatvam iṭaḥ avyavasthā abhyāsalopaḥ abhyastatādisvaraḥ dīrghatvam ca . yadi parādiḥ akāralopaḥ pratiṣedhyaḥ : kartā hartā : ataḥ lopaḥ ārdhadhātuke iti akāralopaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . upadeśe iti vartate . yadi upadeśe iti vartate dhinutaḥ , kṛṇutaḥ atra lopaḥ na prāpnoti . na upadeśagrahaṇena prakṛtiḥ abhisambadhyate . kim tarhi . ārdhadhātukam abhisambadhyate . ārdhadhātukopadeśe yat akārāntam iti . akāralopa . autva : autvam ca pratiṣedhyam : cakāra jahāra . ātaḥ au ṇalaḥ iti autvam prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti evam na bhaviṣyati . yaḥ tarhi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.