Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.51

क्अ इ,१२५।१७-१२६।१९ रो इ,३७८-३८१ किम् इदम् उरण्रपरवचनम् अन्यनिवृत्त्यर्थम् : उः स्थाने अण् एव भवति रपरः च इति , आहोस्वित् रपरत्वम् अनेन विधीयते : उः स्थाने अण् च अनण् च अण् तु रपरः एव । कः च अत्र विशेषः । उरण्रपरवचनम् अन्यनिवृत्त्यर्थम् चेत् उदात्तादिषु दोषः । उरण्रपरवचनम् अन्यनिवृत्त्यर्थम् चेत् उदात्तादिषु दोषः भवति । के पुनः उदात्तादयः । उदात्तानुदात्तस्वरितानुनासिकाः । कृतिः , हृतिः , कृतम् , हृतम् , प्रकृतम् , प्रहृतम् नॄंः पाहि । अस्तु तर्हि उः स्थाने अण् च अनण् च अण् तु रपरः इति । यः उः स्थाने सः रपरः इति चेत् गुणवृद्ध्योः अवर्णाप्रतिपत्तिः । यः उः स्थाने सः रपरः इति चेत् गुणवृद्ध्योः अवर्णाप्रतिपत्तिः । कर्ता हर्ता वार्षगण्यः । किम् हि साधीयः ऋवर्णस्य असवर्णे यत् अवर्णम् स्यात् न पुनः एङैचौ । पूर्वस्मिन् अपि पक्षे एषः दोषः । किम् हि साधीयः तत्र अपि ऋवर्णस्य असवर्णे यत् अवर्णम् स्यात् न पुनः इवर्णोवर्णौ । अथ मतम् एतत् उः स्थाने अणः च अनणः च प्रसङ्गे अण् एव भवति रपरः च इति सिद्धा पूर्वस्मिन् पक्षे अवर्णस्य प्रतिपत्तिः । यत् तु तत् उक्तम् उदात्तादिषु दोषः भवति इति इह सः दोषः जायते । न जायते । जायते सः दोषः । कथम् । उदात्तः इति अनेन अणः अपि प्रतिनिर्दिश्यन्ते अनणः अपि । यदि अपि प्रतिनिर्दिश्यन्ते न तु प्राप्नुवन्ति । किम् कारणम् । स्थाने अन्तरतमः भवति । कुतः नु खलु द्वयोः परिभाषयोः सावकाशयोः समवस्थितयोः स्थाने अन्तरतमः उः अण् रपरः इति च स्थाने अन्तरतमः इति अनया परिभाषया व्यवस्था भविष्यति न पुनः उः अण् रपरः इति । अतः किम् । अतः एषः दोषः जायते : उदात्तादिषु दोषः इति । ये च अपि एते ऋवर्णस्य स्थाने प्रतिपदम् आदेशाः उच्यन्ते तेषु रपरत्वम् न प्राप्नोति : ॠतः इत् धातोः उत् ओष्ठ्यपूर्वस्य इति । सिद्धम् तु प्रसङ्गे रपरत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रसङ्गे रपरत्वात् । उः स्थाने अण् प्रसज्यमानः एव रपरः भवति इति । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । स्थाने इति वर्तते स्थानशब्दः च प्रसङ्गवाची । यदि एवम् आदेशः अविशेषितः भवति । आदेशः च विशेषितः । कथम् । द्वितीयम् स्थानग्रहणम् प्रकृतम् अनुवर्तते। तत्र एवम् अभिसम्बन्धः करिष्यते : उः स्थाने अण् स्थाने इति । उः प्रसङ्गे अण् प्रसज्यमानः एव रपरः भवति ।

KA I,125.17-126.19 Ro I,378-381 kim idam uraṇraparavacanam anyanivṛttyartham : uḥ sthāne aṇ eva bhavati raparaḥ ca iti , āhosvit raparatvam anena vidhīyate : uḥ sthāne aṇ ca anaṇ ca aṇ tu raparaḥ eva . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . uraṇraparavacanam anyanivṛttyartham cet udāttādiṣu doṣaḥ . uraṇraparavacanam anyanivṛttyartham cet udāttādiṣu doṣaḥ bhavati . ke punaḥ udāttādayaḥ . udāttānudāttasvaritānunāsikāḥ . kṛtiḥ , hṛtiḥ , kṛtam , hṛtam , prakṛtam , prahṛtam nṝṃḥ pāhi . astu tarhi uḥ sthāne aṇ ca anaṇ ca aṇ tu raparaḥ iti . yaḥ uḥ sthāne saḥ raparaḥ iti cet guṇavṛddhyoḥ avarṇāpratipattiḥ . yaḥ uḥ sthāne saḥ raparaḥ iti cet guṇavṛddhyoḥ avarṇāpratipattiḥ . kartā hartā vārṣagaṇyaḥ . kim hi sādhīyaḥ ṛvarṇasya asavarṇe yat avarṇam syāt na punaḥ eṅaicau . pūrvasmin api pakṣe eṣaḥ doṣaḥ . kim hi sādhīyaḥ tatra api ṛvarṇasya asavarṇe yat avarṇam syāt na punaḥ ivarṇovarṇau . atha matam etat uḥ sthāne aṇaḥ ca anaṇaḥ ca prasaṅge aṇ eva bhavati raparaḥ ca iti siddhā pūrvasmin pakṣe avarṇasya pratipattiḥ . yat tu tat uktam udāttādiṣu doṣaḥ bhavati iti iha saḥ doṣaḥ jāyate . na jāyate . jāyate saḥ doṣaḥ . katham . udāttaḥ iti anena aṇaḥ api pratinirdiśyante anaṇaḥ api . yadi api pratinirdiśyante na tu prāpnuvanti . kim kāraṇam . sthāne antaratamaḥ bhavati . kutaḥ nu khalu dvayoḥ paribhāṣayoḥ sāvakāśayoḥ samavasthitayoḥ sthāne antaratamaḥ uḥ aṇ raparaḥ iti ca sthāne antaratamaḥ iti anayā paribhāṣayā vyavasthā bhaviṣyati na punaḥ uḥ aṇ raparaḥ iti . ataḥ kim . ataḥ eṣaḥ doṣaḥ jāyate : udāttādiṣu doṣaḥ iti . ye ca api ete ṛvarṇasya sthāne pratipadam ādeśāḥ ucyante teṣu raparatvam na prāpnoti : ṝtaḥ it dhātoḥ ut oṣṭhyapūrvasya iti . siddham tu prasaṅge raparatvāt . siddham etat . katham . prasaṅge raparatvāt . uḥ sthāne aṇ prasajyamānaḥ eva raparaḥ bhavati iti . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . sthāne iti vartate sthānaśabdaḥ ca prasaṅgavācī . yadi evam ādeśaḥ aviśeṣitaḥ bhavati . ādeśaḥ ca viśeṣitaḥ . katham . dvitīyam sthānagrahaṇam prakṛtam anuvartate. tatra evam abhisambandhaḥ kariṣyate : uḥ sthāne aṇ sthāne iti . uḥ prasaṅge aṇ prasajyamānaḥ eva raparaḥ bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१२६।२०-१२७।३ रो इ,३८२ अथ अण्ग्रहणम् किमर्थम् न उः रपरः इति एव उच्येत । उः रपरः इति इयति उच्यमाने कः इदानीम् रपरः स्यात् । यः उः स्थाने भवति । कः च उः स्थाने भवति । आदेशः । आदेशः रपरः इति चेत् रीरिविधिषु रपरप्रतिषेधः । आदेशः रपरः इति चेत् रीरिविधिषु रपरत्वस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । के पुनः रीरिविधयः । अकङ्लोपानङनङ्रीङ्रिङादेशाः । अकङ्: सौधातकिः । लोपः : पैतृष्वसेयः । आनङ् : होतापोतारौ । अनङ् : कर्ता हर्ता । रीङ् : मात्रीयति पित्रीयति । रिङ् : क्रियते ह्रियते । उदात्तादिषु च । किम् । रपरत्वस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । कृतिः , हृतिः , कृतम् , हृतम् , प्रकृतम् , प्रहृतम् नॄंः पाहि । तस्मात् अण्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

KA I,126.20-127.3 Ro I,382 atha aṇgrahaṇam kimartham na uḥ raparaḥ iti eva ucyeta . uḥ raparaḥ iti iyati ucyamāne kaḥ idānīm raparaḥ syāt . yaḥ uḥ sthāne bhavati . kaḥ ca uḥ sthāne bhavati . ādeśaḥ . ādeśaḥ raparaḥ iti cet rīrividhiṣu raparapratiṣedhaḥ . ādeśaḥ raparaḥ iti cet rīrividhiṣu raparatvasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . ke punaḥ rīrividhayaḥ . akaṅlopānaṅanaṅrīṅriṅādeśāḥ . akaṅ: saudhātakiḥ . lopaḥ : paitṛṣvaseyaḥ . ānaṅ : hotāpotārau . anaṅ : kartā hartā . rīṅ : mātrīyati pitrīyati . riṅ : kriyate hriyate . udāttādiṣu ca . kim . raparatvasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kṛtiḥ , hṛtiḥ , kṛtam , hṛtam , prakṛtam , prahṛtam nṝṃḥ pāhi . tasmāt aṇgrahaṇam kartavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१२७।४-२४ रो इ,३८२-३८५ एकादेशस्य उपसङ्ख्यानम् । एकादेशस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : खट्वर्श्यः , मालर्श्यः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । उः स्थाने अण् प्रसज्यमानः एव रपरः भवति इति उच्यते न च अयम् उः एव स्थाने अण् शिष्यते । किम् तर्हि । उः च अन्यस्य च । अवयवग्रहणात् सिद्धम् । यत् अत्र ऋवर्णम् तदाश्रयम् रपरत्वम् भविष्यति । तत् यथा माषाः न भोक्तव्याः इति मिश्राः अपि न भुज्यन्ते । अवयवग्रहणात् सिद्धम् इति चेत् आदेशे रान्तप्रतिषेधः । अव्ययवग्रहणात् सिद्धम् इति चेत् आदेशे रान्तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः : होतापोतारौ । यथा एव उः च अन्यस्य च स्थाने अण् रपरः भवति एवम् यः उः स्थाने अण् च अनण् च सः अपि रपरः स्यात् । यदि पुनः ऋवर्णान्तस्य स्थानिनः रपरत्वम् उच्येत : खट्वर्श्यः , मालर्श्यः । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् : कर्ता हर्ता किरति गिरति । ऋवर्णान्तस्य इति उच्यते । न च एतत् ऋवर्णान्तम् । ननु च एतत् अपि व्यपदेशिवद्भावेन ऋवर्णान्तम् । अर्थवता व्यपदेशिवद्भावः न च एषः अर्थवान् । तस्मात् न एवम् शक्यम् । न चेत् एवम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । इह च रपरत्वप्रतिषेधः वक्तव्यः : मातुः , पितुः इति । उभयम् न वक्तव्यम् । कथम् । इह यः द्वयोः षष्ठीनिर्दिष्टयोः प्रसङ्गे भवति लभते असौ अन्यतरतः व्यपदेशम् । तत् यथा देवदत्तस्य पुत्रः , देवदत्तायाः पुत्रः इति । कथम् मातुः पितुः इति । अस्तु अत्र रपरत्वम् । का रूपसिद्दिः । रात् सस्य इति सकारस्य लोपः रेफस्य विसर्जनीयः । न एवम् शक्यम् । इह हि मातुः करोति , पितुः करोति इति अप्रत्ययविसर्जनीयस्य इति षत्वम् प्रसज्येत । अप्रत्ययस्विसर्जनीयस्य इति उच्यते । प्रत्ययविसर्जनीयः च अयम् । लुप्यते अत्र प्रत्ययः रात् सस्य इति । एवम् तर्हि भ्रातुष्पुत्रग्रहणम् ज्ञापकम् एकादेशनिमित्तात् षत्वप्रतिषेधस्य । यत् अयम् कस्कादिषु भ्रातुष्पुत्रशब्दम् पठति तत् ज्ञापयति आचार्यः न एकादेशनिमित्त्तात् षत्वम् भवति इति।

KA I,127.4-24 Ro I,382-385 ekādeśasya upasaṅkhyānam . ekādeśasya upasaṅkhyānam kartavyam : khaṭvarśyaḥ , mālarśyaḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . uḥ sthāne aṇ prasajyamānaḥ eva raparaḥ bhavati iti ucyate na ca ayam uḥ eva sthāne aṇ śiṣyate . kim tarhi . uḥ ca anyasya ca . avayavagrahaṇāt siddham . yat atra ṛvarṇam tadāśrayam raparatvam bhaviṣyati . tat yathā māṣāḥ na bhoktavyāḥ iti miśrāḥ api na bhujyante . avayavagrahaṇāt siddham iti cet ādeśe rāntapratiṣedhaḥ . avyayavagrahaṇāt siddham iti cet ādeśe rāntasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : hotāpotārau . yathā eva uḥ ca anyasya ca sthāne aṇ raparaḥ bhavati evam yaḥ uḥ sthāne aṇ ca anaṇ ca saḥ api raparaḥ syāt . yadi punaḥ ṛvarṇāntasya sthāninaḥ raparatvam ucyeta : khaṭvarśyaḥ , mālarśyaḥ . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt : kartā hartā kirati girati . ṛvarṇāntasya iti ucyate . na ca etat ṛvarṇāntam . nanu ca etat api vyapadeśivadbhāvena ṛvarṇāntam . arthavatā vyapadeśivadbhāvaḥ na ca eṣaḥ arthavān . tasmāt na evam śakyam . na cet evam upasaṅkhyānam kartavyam . iha ca raparatvapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : mātuḥ , pituḥ iti . ubhayam na vaktavyam . katham . iha yaḥ dvayoḥ ṣaṣṭhīnirdiṣṭayoḥ prasaṅge bhavati labhate asau anyatarataḥ vyapadeśam . tat yathā devadattasya putraḥ , devadattāyāḥ putraḥ iti . katham mātuḥ pituḥ iti . astu atra raparatvam . kā rūpasiddiḥ . rāt sasya iti sakārasya lopaḥ rephasya visarjanīyaḥ . na evam śakyam . iha hi mātuḥ karoti , pituḥ karoti iti apratyayavisarjanīyasya iti ṣatvam prasajyeta . apratyayasvisarjanīyasya iti ucyate . pratyayavisarjanīyaḥ ca ayam . lupyate atra pratyayaḥ rāt sasya iti . evam tarhi bhrātuṣputragrahaṇam jñāpakam ekādeśanimittāt ṣatvapratiṣedhasya . yat ayam kaskādiṣu bhrātuṣputraśabdam paṭhati tat jñāpayati ācāryaḥ na ekādeśanimitttāt ṣatvam bhavati iti.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१२७।२५-१३०।२ रो इ,३८५-३९१ किम् पुनः अयम् पूर्वान्तः आहोस्वित् परादिः आहोस्वित् अभक्तः । कथम् च अयम् पूर्वान्तः स्यात् कथम् वा परादिः कथम् वा अभक्तः । यदि अन्तः इति वर्तते ततः पूर्वान्तः । अथ आदिः इति वर्तते ततः परादिः । अथ उभयम् निवृत्तम् ततः अभक्तः । कः च अत्र विशेषः । अभक्ते दीर्घलत्वयगभ्यस्तस्वरहलादिशेषविसर्जनीयप्रतिषेधः प्रत्ययाव्यवस्था च । यदि अभक्तः दीर्घत्वम् न प्राप्नोति : गीः , पूः । रेफवकारान्तस्य धातोः इति दीर्घत्वम् न प्राप्नोति । किम् पुनः कारणम् रेफवकाराभ्याम् धातुः विशेष्यते न पुनः पदम् विशेष्यते रेफवकारान्तस्य पदस्य इति । न एवम् शक्यम् । इह अपि प्रसज्येत : अग्निः , वायुः इति । एवम् तर्हि रेफवकाराभ्याम् पदम् विशेषयिष्यामः धातुना इकम् : रेफवकारान्तस्य पदस्य इकः धातोः इति । एवम् अपि प्रियम् ग्रामणि कुलम् अस्य प्रियग्रामणिः , प्रियसेनानिः अत्र अपि प्राप्नोति । तस्मात् धातुः एव विशेष्यते । धातौ च विशेष्यमाणे इह दीर्घत्वम् न प्राप्नोति : गीः , पूः । दीर्घ । लत्व : लत्वम् च न सिध्यति : निजेगिल्यते । ग्रः यङि इति लत्वम् न प्राप्नोति । न एषः दोषः । ग्रः इति अनन्तरयोगा एषा षष्ठी । एवम् अपि स्वः जेगिल्यते इति अत्र अपि प्राप्नोति । एवम् तर्हि यङा आनन्तर्यम् विशेषयिष्यामः । अथ वा ग्रः इति पञ्चमी । लत्व । यक्स्वर : यक्स्वरः च न सिध्यति । गीर्यते स्वयम् एव , पुर्यते स्वयम् एव । अचः कर्तृयकि इति एषः स्वरः न प्राप्नोति रेफेण व्यवहितत्वात् । न एषः दोषः । स्वरविधौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् इति न अस्ति व्यवधानम् । यक्स्वर । अभ्यस्तस्वर : अभ्यस्तस्वरः च न सिध्यति : म हि स्म ते पिपरुः , म हि स्म ते बिभरुः । अभ्यस्तानाम् आदिः उदात्तः भवति अजादौ लसार्वधातुके इति एषः स्वरः न प्राप्नोति रेफेण व्यवहितत्वात् । न एषः दोषः । स्वरविधौ व्यञ्जमम् अविद्यमानवत् इति न अस्ति व्यवधानम् । अभ्यस्तस्वर । हलादिशेष : हलादिशेषः च न सिध्यति : ववृते ववृधे । अभ्यासस्य इति हलादिशेषः न प्राप्नोति । हलादिशेष । विसर्जनीय : विसर्जनीयस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः : नार्कुटः , नार्पत्यः । खरवसानयोः विसर्जनीयः इति विसर्जनीयः प्राप्नोति । विसर्जनीय । प्रत्ययाव्यवस्था : प्रत्यये व्यवस्था न प्रकल्पते : किरतः , गिरतः । रेफः अपि अभक्तः प्रत्ययः अपि । तत्र व्यवस्था न प्रकल्पते । एवम् तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते । पूर्वान्ते र्ववधारणम् विसर्जनीयप्रतिषेधः यक्स्वरः च । यदि पूर्वान्तः रोः अवधारणम् कर्तव्यम् : रोः सुपि । रोः एव सुपि न अन्यस्य रेफस्य : सर्पिष्षु धनुष्षु । इह मा भूत् : गीर्षु पूर्षु । परादौ अपि सति अवधारणम् कर्तव्यम् चतुर्षु इति एवम् अर्थम् । विसर्जनीयप्रतिषेधः : विसर्जनीयस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः : नार्कुटः , नार्पत्यः । खरवसानयोः विसर्जनीयः इति विसर्जनीयः प्राप्नोति । परादौ अपि विसर्जनीयस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः नार्कल्पिः इति एवमर्थम् । कल्पिपदसङ्घातभक्तः असौ न उत्सहते अवयवस्य पदान्तताम् विहन्तुम् इति कृत्वा विसर्जनीयः प्राप्नोति । यक्स्वरः : यक्स्वरः च न सिध्यति : गीर्यते स्वयम् एव , पुर्यते स्वयम् एव । अचः कर्तृयकि इति एषः स्वरः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । उपदेशे इति वर्तते । अथ वा पुनः अस्तु परादिः । परादौ अकारलोपौत्वपुक्प्रतिषेधः चङि उपधाह्रस्वत्वम् इटः अव्यवस्था अभ्यासलोपः अभ्यस्ततादिस्वरः दीर्घत्वम् च । यदि परादिः अकारलोपः प्रतिषेध्यः : कर्ता हर्ता : अतः लोपः आर्धधातुके इति अकारलोपः प्राप्नोति । न एषः दोषः । उपदेशे इति वर्तते । यदि उपदेशे इति वर्तते धिनुतः , कृणुतः अत्र लोपः न प्राप्नोति । न उपदेशग्रहणेन प्रकृतिः अभिसम्बध्यते । किम् तर्हि । आर्धधातुकम् अभिसम्बध्यते । आर्धधातुकोपदेशे यत् अकारान्तम् इति । अकारलोप । औत्व : औत्वम् च प्रतिषेध्यम् : चकार जहार । आतः औ णलः इति औत्वम् प्राप्नोति । न एषः दोषः । निर्दिश्यमानस्य आदेशाः भवन्ति इति एवम् न भविष्यति । यः तर्हि

KA I,127.25-130.2 Ro I,385-391 kim punaḥ ayam pūrvāntaḥ āhosvit parādiḥ āhosvit abhaktaḥ . katham ca ayam pūrvāntaḥ syāt katham vā parādiḥ katham vā abhaktaḥ . yadi antaḥ iti vartate tataḥ pūrvāntaḥ . atha ādiḥ iti vartate tataḥ parādiḥ . atha ubhayam nivṛttam tataḥ abhaktaḥ . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . abhakte dīrghalatvayagabhyastasvarahalādiśeṣavisarjanīyapratiṣedhaḥ pratyayāvyavasthā ca . yadi abhaktaḥ dīrghatvam na prāpnoti : gīḥ , pūḥ . rephavakārāntasya dhātoḥ iti dīrghatvam na prāpnoti . kim punaḥ kāraṇam rephavakārābhyām dhātuḥ viśeṣyate na punaḥ padam viśeṣyate rephavakārāntasya padasya iti . na evam śakyam . iha api prasajyeta : agniḥ , vāyuḥ iti . evam tarhi rephavakārābhyām padam viśeṣayiṣyāmaḥ dhātunā ikam : rephavakārāntasya padasya ikaḥ dhātoḥ iti . evam api priyam grāmaṇi kulam asya priyagrāmaṇiḥ , priyasenāniḥ atra api prāpnoti . tasmāt dhātuḥ eva viśeṣyate . dhātau ca viśeṣyamāṇe iha dīrghatvam na prāpnoti : gīḥ , pūḥ . dīrgha . latva : latvam ca na sidhyati : nijegilyate . graḥ yaṅi iti latvam na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . graḥ iti anantarayogā eṣā ṣaṣṭhī . evam api svaḥ jegilyate iti atra api prāpnoti . evam tarhi yaṅā ānantaryam viśeṣayiṣyāmaḥ . atha vā graḥ iti pañcamī . latva . yaksvara : yaksvaraḥ ca na sidhyati . gīryate svayam eva , puryate svayam eva . acaḥ kartṛyaki iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti repheṇa vyavahitatvāt . na eṣaḥ doṣaḥ . svaravidhau vyañjanam avidyamānavat iti na asti vyavadhānam . yaksvara . abhyastasvara : abhyastasvaraḥ ca na sidhyati : ma hi sma te piparuḥ , ma hi sma te bibharuḥ . abhyastānām ādiḥ udāttaḥ bhavati ajādau lasārvadhātuke iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti repheṇa vyavahitatvāt . na eṣaḥ doṣaḥ . svaravidhau vyañjamam avidyamānavat iti na asti vyavadhānam . abhyastasvara . halādiśeṣa : halādiśeṣaḥ ca na sidhyati : vavṛte vavṛdhe . abhyāsasya iti halādiśeṣaḥ na prāpnoti . halādiśeṣa . visarjanīya : visarjanīyasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : nārkuṭaḥ , nārpatyaḥ . kharavasānayoḥ visarjanīyaḥ iti visarjanīyaḥ prāpnoti . visarjanīya . pratyayāvyavasthā : pratyaye vyavasthā na prakalpate : kirataḥ , girataḥ . rephaḥ api abhaktaḥ pratyayaḥ api . tatra vyavasthā na prakalpate . evam tarhi pūrvāntaḥ kariṣyate . pūrvānte rvavadhāraṇam visarjanīyapratiṣedhaḥ yaksvaraḥ ca . yadi pūrvāntaḥ roḥ avadhāraṇam kartavyam : roḥ supi . roḥ eva supi na anyasya rephasya : sarpiṣṣu dhanuṣṣu . iha mā bhūt : gīrṣu pūrṣu . parādau api sati avadhāraṇam kartavyam caturṣu iti evam artham . visarjanīyapratiṣedhaḥ : visarjanīyasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : nārkuṭaḥ , nārpatyaḥ . kharavasānayoḥ visarjanīyaḥ iti visarjanīyaḥ prāpnoti . parādau api visarjanīyasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ nārkalpiḥ iti evamartham . kalpipadasaṅghātabhaktaḥ asau na utsahate avayavasya padāntatām vihantum iti kṛtvā visarjanīyaḥ prāpnoti . yaksvaraḥ : yaksvaraḥ ca na sidhyati : gīryate svayam eva , puryate svayam eva . acaḥ kartṛyaki iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . upadeśe iti vartate . atha vā punaḥ astu parādiḥ . parādau akāralopautvapukpratiṣedhaḥ caṅi upadhāhrasvatvam iṭaḥ avyavasthā abhyāsalopaḥ abhyastatādisvaraḥ dīrghatvam ca . yadi parādiḥ akāralopaḥ pratiṣedhyaḥ : kartā hartā : ataḥ lopaḥ ārdhadhātuke iti akāralopaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . upadeśe iti vartate . yadi upadeśe iti vartate dhinutaḥ , kṛṇutaḥ atra lopaḥ na prāpnoti . na upadeśagrahaṇena prakṛtiḥ abhisambadhyate . kim tarhi . ārdhadhātukam abhisambadhyate . ārdhadhātukopadeśe yat akārāntam iti . akāralopa . autva : autvam ca pratiṣedhyam : cakāra jahāra . ātaḥ au ṇalaḥ iti autvam prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . nirdiśyamānasya ādeśāḥ bhavanti iti evam na bhaviṣyati . yaḥ tarhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.