क्अ इ,१२७।४-२४ रो इ,३८२-३८५ एकादेशस्य उपसङ्ख्यानम् । एकादेशस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : खट्वर्श्यः , मालर्श्यः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । उः स्थाने अण् प्रसज्यमानः एव रपरः भवति इति उच्यते न च अयम् उः एव स्थाने अण् शिष्यते । किम् तर्हि । उः च अन्यस्य च । अवयवग्रहणात् सिद्धम् । यत् अत्र ऋवर्णम् तदाश्रयम् रपरत्वम् भविष्यति । तत् यथा माषाः न भोक्तव्याः इति मिश्राः अपि न भुज्यन्ते । अवयवग्रहणात् सिद्धम् इति चेत् आदेशे रान्तप्रतिषेधः । अव्ययवग्रहणात् सिद्धम् इति चेत् आदेशे रान्तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः : होतापोतारौ । यथा एव उः च अन्यस्य च स्थाने अण् रपरः भवति एवम् यः उः स्थाने अण् च अनण् च सः अपि रपरः स्यात् । यदि पुनः ऋवर्णान्तस्य स्थानिनः रपरत्वम् उच्येत : खट्वर्श्यः , मालर्श्यः । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् : कर्ता हर्ता किरति गिरति । ऋवर्णान्तस्य इति उच्यते । न च एतत् ऋवर्णान्तम् । ननु च एतत् अपि व्यपदेशिवद्भावेन ऋवर्णान्तम् । अर्थवता व्यपदेशिवद्भावः न च एषः अर्थवान् । तस्मात् न एवम् शक्यम् । न चेत् एवम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । इह च रपरत्वप्रतिषेधः वक्तव्यः : मातुः , पितुः इति । उभयम् न वक्तव्यम् । कथम् । इह यः द्वयोः षष्ठीनिर्दिष्टयोः प्रसङ्गे भवति लभते असौ अन्यतरतः व्यपदेशम् । तत् यथा देवदत्तस्य पुत्रः , देवदत्तायाः पुत्रः इति । कथम् मातुः पितुः इति । अस्तु अत्र रपरत्वम् । का रूपसिद्दिः । रात् सस्य इति सकारस्य लोपः रेफस्य विसर्जनीयः । न एवम् शक्यम् । इह हि मातुः करोति , पितुः करोति इति अप्रत्ययविसर्जनीयस्य इति षत्वम् प्रसज्येत । अप्रत्ययस्विसर्जनीयस्य इति उच्यते । प्रत्ययविसर्जनीयः च अयम् । लुप्यते अत्र प्रत्ययः रात् सस्य इति । एवम् तर्हि भ्रातुष्पुत्रग्रहणम् ज्ञापकम् एकादेशनिमित्तात् षत्वप्रतिषेधस्य । यत् अयम् कस्कादिषु भ्रातुष्पुत्रशब्दम् पठति तत् ज्ञापयति आचार्यः न एकादेशनिमित्त्तात् षत्वम् भवति इति।
KA I,127.4-24 Ro I,382-385 ekādeśasya upasaṅkhyānam . ekādeśasya upasaṅkhyānam kartavyam : khaṭvarśyaḥ , mālarśyaḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . uḥ sthāne aṇ prasajyamānaḥ eva raparaḥ bhavati iti ucyate na ca ayam uḥ eva sthāne aṇ śiṣyate . kim tarhi . uḥ ca anyasya ca . avayavagrahaṇāt siddham . yat atra ṛvarṇam tadāśrayam raparatvam bhaviṣyati . tat yathā māṣāḥ na bhoktavyāḥ iti miśrāḥ api na bhujyante . avayavagrahaṇāt siddham iti cet ādeśe rāntapratiṣedhaḥ . avyayavagrahaṇāt siddham iti cet ādeśe rāntasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : hotāpotārau . yathā eva uḥ ca anyasya ca sthāne aṇ raparaḥ bhavati evam yaḥ uḥ sthāne aṇ ca anaṇ ca saḥ api raparaḥ syāt . yadi punaḥ ṛvarṇāntasya sthāninaḥ raparatvam ucyeta : khaṭvarśyaḥ , mālarśyaḥ . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt : kartā hartā kirati girati . ṛvarṇāntasya iti ucyate . na ca etat ṛvarṇāntam . nanu ca etat api vyapadeśivadbhāvena ṛvarṇāntam . arthavatā vyapadeśivadbhāvaḥ na ca eṣaḥ arthavān . tasmāt na evam śakyam . na cet evam upasaṅkhyānam kartavyam . iha ca raparatvapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : mātuḥ , pituḥ iti . ubhayam na vaktavyam . katham . iha yaḥ dvayoḥ ṣaṣṭhīnirdiṣṭayoḥ prasaṅge bhavati labhate asau anyatarataḥ vyapadeśam . tat yathā devadattasya putraḥ , devadattāyāḥ putraḥ iti . katham mātuḥ pituḥ iti . astu atra raparatvam . kā rūpasiddiḥ . rāt sasya iti sakārasya lopaḥ rephasya visarjanīyaḥ . na evam śakyam . iha hi mātuḥ karoti , pituḥ karoti iti apratyayavisarjanīyasya iti ṣatvam prasajyeta . apratyayasvisarjanīyasya iti ucyate . pratyayavisarjanīyaḥ ca ayam . lupyate atra pratyayaḥ rāt sasya iti . evam tarhi bhrātuṣputragrahaṇam jñāpakam ekādeśanimittāt ṣatvapratiṣedhasya . yat ayam kaskādiṣu bhrātuṣputraśabdam paṭhati tat jñāpayati ācāryaḥ na ekādeśanimitttāt ṣatvam bhavati iti.
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.