क्अ इ,१३८।११-१४१।२२ रो इ,४१४-४२१ तस्य दोषः तयादेशे उभयप्रतिषेधः । तस्य एतस्य लक्षणस्य दोषः : तयादेशे उभयप्रतिषेधः वक्तव्यः : उभये देवमनुष्याः । तयपः ग्रहणेन ग्रहणात् जसि विभाषा प्राप्नोति । न एषः दोषः । अयच् प्रत्ययान्तरम् । यदि प्रत्ययान्तरम् उभयी इति ईकारः न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । मात्रचः इति एवम् भविष्यति । कथम् । मात्रच् इति न इदम् प्रत्ययग्रहणम् । किम् तर्हि । प्रत्याहारग्रहणम् । क्व सन्निविष्टानाम् प्रत्याहारः । मात्रशब्दात् प्रभृति आ आयचः चकारात् । यदि प्रत्याहारग्रहणम् कति तिष्ठन्ति अत्र अपि प्राप्नोति । अतः इति वर्तते । एवम् अपि तैलमात्रा घ्र्तमात्रा इति अत्र अपि प्राप्नोति । सदृशस्य अपि असन्निविष्टस्य न भविष्यति प्रत्याहारेण ग्रहणम् । जात्यख्यायाम् वचनातिदेशे स्थानिवद्भावप्रतिषेधः । जात्यख्यायाम् वचनातिदेशे स्थानिवद्भावस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । व्रीहिभ्यः आगतः इति अत्र घेः ङिति इत् गुणः प्राप्नोति । न एषः दोषः । उक्तम् एतत् : अर्थातिदेशात् सिद्धम् इति । ङ्याब्ग्रहणे अदीर्घः । ङ्याब्ग्रहणे अदीर्घः आदेशः न स्थानिवत् इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । निष्कौशाम्बिः , अतिखट्वः । ङ्याब्ग्रहणेन ग्रहणात् सुलोपः मा भूत् इति । ननु च दीर्घात् इति उच्यते । तत् न वक्तव्यम् भवति । किम् पुनः अत्र ज्यायः । स्थानिवत्प्रतिषेधः एव ज्यायान् । इदम् अपि सिद्धम् भवति : अतिखट्वाय अतिमालाय । याट् आपः इति याट् न भवति । अथ इदानीम् असति अपि स्थानिवद्भावे दीर्घत्वे कृते पित् च असौ भूतपूर्वः इति कृत्वा याट् आपः इति याट् कस्मात् न भवति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । ननु च इदानीम् सति अपि स्थानिवद्भावे एतया परिभाषया शक्यम् इह उपस्थातुम् । न इति आह । न हि इदानीम् क्व चित् अपि स्थानिवद्भावः स्यात् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम्। प्रश्लिष्टनिर्देशात् सिद्धम् । प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् : ङी* ई* ईकारान्तात् आ* आप् आकारान्तात् इति । आहिभुवोः ईट्प्रतिषेधः । आहिभुवोः ईट्प्रतिषेधः वक्तव्यः : आत्थ अभूत् । अस्तिब्रूग्रहणेन ग्रहणात् ईट् प्राप्नोति । आहेः तावत् न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न आहेः ईट् भवति इति यत् अयम् आहः थः इति झलादिप्रकरणे थत्वम् शास्ति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम्। अस्ति हि अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । भूतपूर्वगतिः यथा विज्ञायेत : झलादिः यः भूतपूर्वः इति । यदि एवम् थवचनम् अनर्थकम् स्यात् । आथिम् एव अयम् उच्चारयेत् : ब्रुवः पञ्चानाम् आदितः आथः ब्रुवः इति । भवतेः च अपि न वक्तव्यः । अस्तिसिचः अपृक्ते इति द्विसकारकः निर्देशः : अस्तेः सकारान्तात् इति । वध्यादेशे वृद्धितत्वप्रतिषेधः । वध्यादेशे वृद्धितत्वप्रतिषेधः वक्तव्यः : वधकम् पुष्करम् इति । स्थानिवद्भावात् वृद्धितत्वे प्राप्नुतः । न एषः दोषः । उक्तम् एतत् : न अयम् ण्वुल् । अन्यः अयम् अकशब्दः कित् औणादिकः रुचकः इति यथा । इड्विधिः च । इड्विधेयः : आवधिषीष्ट । एकाचः उपदेशे अनुदात्तात् इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । न एषः दोषः । आद्युदात्तनिपातनम् करिष्यते । स निपातनस्वरः प्रकृतिस्वरस्य बाधकः भविष्यति । एवम् अपि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । यथा एव हि निपातनस्वरः प्रकृतिस्वरम् बाधते एवम् प्रत्ययस्वरम् अपि बाधेत : आवधिषीष्ट इति । न एषः दोषः । आर्धधातुकीयाः सामान्येन भवन्ति अनवस्थितेषु प्रत्ययेषु । तत्र आर्धधातुकसामान्ये वधिभावे कृते सति शिष्टत्वात् प्रत्ययस्वरः भविष्यति । आकारान्तात् नुक्षुक्प्रतिषेधः । आकारान्तात् नुक्षुकोः प्रतिषेधः वक्तव्यः : विलापयति भापयते । लीभीग्रहणेन ग्रहणात् नुक्षुकौ प्राप्नुतः । लीभियोः प्रश्लिष्टनिर्देशात् सिद्धम् । लीभियोः प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् : ली* ई* ईकारान्तस्य भी* ई* ईकारान्तस्य च इति । लोडादेशे शाभावजभावधित्वहिलोपैत्त्वप्रतिषेधः । लोडादेशे एषाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः : शिष्टात् , हतात् , भिन्तात्
KA I,138.11-141.22 Ro I,414-421 tasya doṣaḥ tayādeśe ubhayapratiṣedhaḥ . tasya etasya lakṣaṇasya doṣaḥ : tayādeśe ubhayapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : ubhaye devamanuṣyāḥ . tayapaḥ grahaṇena grahaṇāt jasi vibhāṣā prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ayac pratyayāntaram . yadi pratyayāntaram ubhayī iti īkāraḥ na prāpnoti . mā bhūt evam . mātracaḥ iti evam bhaviṣyati . katham . mātrac iti na idam pratyayagrahaṇam . kim tarhi . pratyāhāragrahaṇam . kva sanniviṣṭānām pratyāhāraḥ . mātraśabdāt prabhṛti ā āyacaḥ cakārāt . yadi pratyāhāragrahaṇam kati tiṣṭhanti atra api prāpnoti . ataḥ iti vartate . evam api tailamātrā ghrtamātrā iti atra api prāpnoti . sadṛśasya api asanniviṣṭasya na bhaviṣyati pratyāhāreṇa grahaṇam . jātyakhyāyām vacanātideśe sthānivadbhāvapratiṣedhaḥ . jātyakhyāyām vacanātideśe sthānivadbhāvasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . vrīhibhyaḥ āgataḥ iti atra gheḥ ṅiti it guṇaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . uktam etat : arthātideśāt siddham iti . ṅyābgrahaṇe adīrghaḥ . ṅyābgrahaṇe adīrghaḥ ādeśaḥ na sthānivat iti vaktavyam . kim prayojanam . niṣkauśāmbiḥ , atikhaṭvaḥ . ṅyābgrahaṇena grahaṇāt sulopaḥ mā bhūt iti . nanu ca dīrghāt iti ucyate . tat na vaktavyam bhavati . kim punaḥ atra jyāyaḥ . sthānivatpratiṣedhaḥ eva jyāyān . idam api siddham bhavati : atikhaṭvāya atimālāya . yāṭ āpaḥ iti yāṭ na bhavati . atha idānīm asati api sthānivadbhāve dīrghatve kṛte pit ca asau bhūtapūrvaḥ iti kṛtvā yāṭ āpaḥ iti yāṭ kasmāt na bhavati . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . nanu ca idānīm sati api sthānivadbhāve etayā paribhāṣayā śakyam iha upasthātum . na iti āha . na hi idānīm kva cit api sthānivadbhāvaḥ syāt . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam. praśliṣṭanirdeśāt siddham . praśliṣṭanirdeśaḥ ayam : ṅī* ī* īkārāntāt ā* āp ākārāntāt iti . āhibhuvoḥ īṭpratiṣedhaḥ . āhibhuvoḥ īṭpratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : āttha abhūt . astibrūgrahaṇena grahaṇāt īṭ prāpnoti . āheḥ tāvat na vaktavyaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na āheḥ īṭ bhavati iti yat ayam āhaḥ thaḥ iti jhalādiprakaraṇe thatvam śāsti . na etat asti prayojanam. asti hi anyat etasya vacane prayojanam . kim . bhūtapūrvagatiḥ yathā vijñāyeta : jhalādiḥ yaḥ bhūtapūrvaḥ iti . yadi evam thavacanam anarthakam syāt . āthim eva ayam uccārayet : bruvaḥ pañcānām āditaḥ āthaḥ bruvaḥ iti . bhavateḥ ca api na vaktavyaḥ . astisicaḥ apṛkte iti dvisakārakaḥ nirdeśaḥ : asteḥ sakārāntāt iti . vadhyādeśe vṛddhitatvapratiṣedhaḥ . vadhyādeśe vṛddhitatvapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : vadhakam puṣkaram iti . sthānivadbhāvāt vṛddhitatve prāpnutaḥ . na eṣaḥ doṣaḥ . uktam etat : na ayam ṇvul . anyaḥ ayam akaśabdaḥ kit auṇādikaḥ rucakaḥ iti yathā . iḍvidhiḥ ca . iḍvidheyaḥ : āvadhiṣīṣṭa . ekācaḥ upadeśe anudāttāt iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ādyudāttanipātanam kariṣyate . sa nipātanasvaraḥ prakṛtisvarasya bādhakaḥ bhaviṣyati . evam api upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . yathā eva hi nipātanasvaraḥ prakṛtisvaram bādhate evam pratyayasvaram api bādheta : āvadhiṣīṣṭa iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ārdhadhātukīyāḥ sāmānyena bhavanti anavasthiteṣu pratyayeṣu . tatra ārdhadhātukasāmānye vadhibhāve kṛte sati śiṣṭatvāt pratyayasvaraḥ bhaviṣyati . ākārāntāt nukṣukpratiṣedhaḥ . ākārāntāt nukṣukoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : vilāpayati bhāpayate . lībhīgrahaṇena grahaṇāt nukṣukau prāpnutaḥ . lībhiyoḥ praśliṣṭanirdeśāt siddham . lībhiyoḥ praśliṣṭanirdeśaḥ ayam : lī* ī* īkārāntasya bhī* ī* īkārāntasya ca iti . loḍādeśe śābhāvajabhāvadhitvahilopaittvapratiṣedhaḥ . loḍādeśe eṣām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : śiṣṭāt , hatāt , bhintāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.