क्अ इ,१३३।२-१६ रो इ,३९८-४०१ वत्करणम् किमर्थम् । स्थानी आदेशः अनल्विधौ इति इयति उच्यमाने सञ्ज्ञाधिकरः अयम् तत्र स्थानी आदेशस्य सञ्ज्ञा स्यात् । तत्र कः दोषः । आङः यमहनः आत्मनेपदम् भवति इति वधेः एव स्यात् । हन्तेः न स्यात् । वत्करणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । स्थानिकार्यम् आदेशे अतिदिश्यते गुरुवत् गुरुपुत्रः इति यथा । अथ आदेशग्रहणम् किमर्थम् । स्थानिवत् अनल्विधौ इति इयति उच्यमाने कः इदानीम् स्थानिवत् स्यात् । यः स्थाने भवति । कः च स्थाने भवति । आदेशः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् आदेशमात्रम् स्थानिवत् यथा स्यात् । एकदेशविकृतस्य उपसङ्ख्यानम् चोदयिष्यति । तत् न वक्तव्यम् भवति । अथ विधिग्रहणम् किमर्थम्। सर्वविभक्त्यन्तः समासः यथा विज्ञायेत : अलः परस्य विधिः अल्विधिः , अलः विधिः अल्विधिः , अलि विधिः अल्विधिः , अला विधिः अल्विधिः इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । प्रातिपदिकर्निर्देशः अयम् । प्रातिपदिकर्निर्देशाः च अर्थतन्त्राः भवन्ति । न कां चित् प्राधान्येन विभक्तिम् आश्रयन्ति । तत्र प्रातिपदिकार्थे निर्दिष्टे याम् याम् विभक्तिम् आश्रयितुम् बुद्धिः उपजायते सा सा आश्रयितव्या । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : उत्तरपदलोपः यथा विज्ञायेत : अलम् आश्रयते अलाशृअयः , अलाश्रयः विधिः अल्विधिः इति । यत्र प्राधान्येन अल् आश्रीयते तत्र एव प्रतिषेधः स्यात् । यत्र विशेषणत्वेन अल् आश्रीयते तत्र प्रतिषेधः न स्यात् । किम् प्रयोजनम् । प्रदीव्य प्रसीव्य इति वलादिलक्षणः इट् मा भूत् इति ।
KA I,133.2-16 Ro I,398-401 vatkaraṇam kimartham . sthānī ādeśaḥ analvidhau iti iyati ucyamāne sañjñādhikaraḥ ayam tatra sthānī ādeśasya sañjñā syāt . tatra kaḥ doṣaḥ . āṅaḥ yamahanaḥ ātmanepadam bhavati iti vadheḥ eva syāt . hanteḥ na syāt . vatkaraṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . sthānikāryam ādeśe atidiśyate guruvat guruputraḥ iti yathā . atha ādeśagrahaṇam kimartham . sthānivat analvidhau iti iyati ucyamāne kaḥ idānīm sthānivat syāt . yaḥ sthāne bhavati . kaḥ ca sthāne bhavati . ādeśaḥ . idam tarhi prayojanam ādeśamātram sthānivat yathā syāt . ekadeśavikṛtasya upasaṅkhyānam codayiṣyati . tat na vaktavyam bhavati . atha vidhigrahaṇam kimartham. sarvavibhaktyantaḥ samāsaḥ yathā vijñāyeta : alaḥ parasya vidhiḥ alvidhiḥ , alaḥ vidhiḥ alvidhiḥ , ali vidhiḥ alvidhiḥ , alā vidhiḥ alvidhiḥ iti . na etat asti prayojanam . prātipadikarnirdeśaḥ ayam . prātipadikarnirdeśāḥ ca arthatantrāḥ bhavanti . na kāṃ cit prādhānyena vibhaktim āśrayanti . tatra prātipadikārthe nirdiṣṭe yām yām vibhaktim āśrayitum buddhiḥ upajāyate sā sā āśrayitavyā . idam tarhi prayojanam : uttarapadalopaḥ yathā vijñāyeta : alam āśrayate alāśṛayaḥ , alāśrayaḥ vidhiḥ alvidhiḥ iti . yatra prādhānyena al āśrīyate tatra eva pratiṣedhaḥ syāt . yatra viśeṣaṇatvena al āśrīyate tatra pratiṣedhaḥ na syāt . kim prayojanam . pradīvya prasīvya iti valādilakṣaṇaḥ iṭ mā bhūt iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,१३३।१७-१३४।९ रो इ,४०१-४०२ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । स्थान्यादेशपृथक्त्वात् आदेशे स्थानिवदनुदेशः गुरुवत् गुरुपुत्रे इति यथा । अन्यः स्थानी अन्यः आदेशः । स्थान्यादेशपृथक्त्वात् एतस्मात् कारणात् स्थानिकार्यम् आदेशे न प्राप्नोति । तत्र कः दोषः । आङः यमहनः आत्मनेपदम् भवति इति हन्तेः एव स्यात् वधेः न स्यात् । इष्यते च वधेः अपि स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति । तस्मात् । स्थानिवदनुदेशः । एवमर्थम् इदम् उच्यते । गुरुवत् गुरुपुत्रः इति यथा । तत् यथा गुरुवत् अस्मिन् गुरुपुत्रे वर्तितव्यम् इति गुरौ यत् कार्यम् तत् गुरुपुत्रे अतिदिश्यते , एवम् इह अपि स्थानिकार्यम् आदेशे अतिदिश्यते । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । लोकतः एतत् सिद्धम् । तत् यथा लोके यः यस्य प्रसङ्गे भवति लभते असौ तत्कार्याणि । तत् यथा उपाध्यायस्य शिष्यः याज्यकुलानि गत्वा अग्रासनादीनि लभते । यदि अपि तावत् लोके एषः दृष्टान्तः दृष्टान्तस्य अपि तु पुरुषारम्भः निवर्तकः भवति । अस्ति च इह कः चित् पुरुषारम्भः । अस्ति इति आह । कः । स्वरूपविधिः । हन्तेः आत्मनेपदम् उच्यमानम् हन्तेः एव स्यात् वधेः न स्यात् । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति स्थानिवत् आदेशः भवति इति यत् अयम् युष्मदस्मदोः अनादेशे इति आदेशप्रतिषेधम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । युष्मदस्मदोः विभक्तौ कार्यम् उच्यमानम् कः प्रसङ्गः यत् आदेशे स्यात् । पश्यति तु आचार्यः स्थानिवत् आदेशः भवति इति । अतः आदेशे प्रतिषेधम् शास्ति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : अनल्विधौ इति प्रतिषेधम् वक्ष्यामि इति , इह मा भूत् : द्यौः , पन्थाः , सः इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति अल्विधौ स्थानिवद्भावः न भवति इति यत् अयम् अदः जग्धिः ल्यप् ति किति इति ति किति इति एव सिद्धे ल्यब्ग्रहणम् करोति । तस्मात् न अर्थः अनेन योगेन ।
KA I,133.17-134.9 Ro I,401-402 kimartham punaḥ idam ucyate . sthānyādeśapṛthaktvāt ādeśe sthānivadanudeśaḥ guruvat guruputre iti yathā . anyaḥ sthānī anyaḥ ādeśaḥ . sthānyādeśapṛthaktvāt etasmāt kāraṇāt sthānikāryam ādeśe na prāpnoti . tatra kaḥ doṣaḥ . āṅaḥ yamahanaḥ ātmanepadam bhavati iti hanteḥ eva syāt vadheḥ na syāt . iṣyate ca vadheḥ api syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati . tasmāt . sthānivadanudeśaḥ . evamartham idam ucyate . guruvat guruputraḥ iti yathā . tat yathā guruvat asmin guruputre vartitavyam iti gurau yat kāryam tat guruputre atidiśyate , evam iha api sthānikāryam ādeśe atidiśyate . na etat asti prayojanam . lokataḥ etat siddham . tat yathā loke yaḥ yasya prasaṅge bhavati labhate asau tatkāryāṇi . tat yathā upādhyāyasya śiṣyaḥ yājyakulāni gatvā agrāsanādīni labhate . yadi api tāvat loke eṣaḥ dṛṣṭāntaḥ dṛṣṭāntasya api tu puruṣārambhaḥ nivartakaḥ bhavati . asti ca iha kaḥ cit puruṣārambhaḥ . asti iti āha . kaḥ . svarūpavidhiḥ . hanteḥ ātmanepadam ucyamānam hanteḥ eva syāt vadheḥ na syāt . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati sthānivat ādeśaḥ bhavati iti yat ayam yuṣmadasmadoḥ anādeśe iti ādeśapratiṣedham śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . yuṣmadasmadoḥ vibhaktau kāryam ucyamānam kaḥ prasaṅgaḥ yat ādeśe syāt . paśyati tu ācāryaḥ sthānivat ādeśaḥ bhavati iti . ataḥ ādeśe pratiṣedham śāsti . idam tarhi prayojanam : analvidhau iti pratiṣedham vakṣyāmi iti , iha mā bhūt : dyauḥ , panthāḥ , saḥ iti . etat api na asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati alvidhau sthānivadbhāvaḥ na bhavati iti yat ayam adaḥ jagdhiḥ lyap ti kiti iti ti kiti iti eva siddhe lyabgrahaṇam karoti . tasmāt na arthaḥ anena yogena .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,१३४।१०-१३५।८ रो इ,४०३-४०६ आरभ्यमाणे अपि एतस्मिन् योगे अल्विधौ प्रतिषेधे अविशेषणे अप्राप्तिः तस्य अदर्शनात् । अल्विधौ प्रतिषेधे असति अपि विशेषणे समाश्रीयमणे असति तस्मिन् विशेषणे अप्राप्तिः विधेः : प्रदीव्य प्रसीव्य । किम् कारणम् । तस्य अदर्शनात् । वलादेः इति उच्यते न च अत्र वलादिम् पश्यामः । ननु च एवमर्थः एव अयम् यत्नः क्रियते : अन्यस्य कार्यम् उच्यमानम् अन्यस्य यथा स्यात् इति । सत्यम् एवमर्थः न तु प्राप्नोति । किम् कारणम् । सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः । सामन्ये हि अतिदिश्यमाने विशेषः न अतिदिष्टः भवति । तत् यथा : ब्रह्मणवत् अस्मिन् क्षत्रिये वर्तितव्यम् इति सामान्यम् यत् ब्राह्मणकार्यम् तत् क्षत्रिये अतिदिश्यते । यत् विशिष्टम् माठरे कौण्डिन्ये वा न तत् अतिदिश्यते । एवम् इह अपि सामान्यम् यत् प्रत्ययकार्यम् तत् अतिदिश्यते यत् विशिष्टम् वलादेः इति न तत् अतिदिश्यते । यदि एवम् अग्रहीत् इति इटः ईटि इति सिचः लोपः न प्राप्नोति । अनल्विधौ इति पुनः उच्यमाने इह अपि प्रतिषेधः भविष्यति : प्रदीव्य प्रसीव्य इति । विशिष्टम् हि एषः अलम् आश्रयते वलम् नाम । इह च प्रतिषेधः न भविष्यति : अग्रहीत् इति । विशिष्टम् हि एषः अनलम् आश्रयति इटम् नाम । यदि तर्हि सामान्यम् अपि अतिदिश्यते विशेषः च सति आश्रये विधिः इष्टः । सति च वलादित्वे इटा भवितव्यम् : अरुदिताम् अरुदितम् अरुदित । किम् अतः यत् सति भवितव्यम् । प्रतिषेधः तु प्राप्नोति अल्विधित्वात् । प्रतिषेधः तु प्राप्नोति । किम् कारणम् । अल्विधित्वात् । अल्विधिः अयम् भवति । तत्र अनल्विधौ इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । न वा आनुदेशिकस्य प्रतिषेधात् इतरेण भावः । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । आनुदेशिकस्य प्रतिषेधात् । अस्तु अत्र आनुदेशिकस्य वलादित्वस्य प्रतिषेधः । स्वाश्रयम् अत्र वलादित्वम् भविष्यति । न एतत् विवदामहे वलादिः न वलादिः इति । किम् तर्हि । स्थानिवद्भावात् सार्वधातुकत्वम् एषितव्यम् । तत्र अनल्विधौ इति प्रतिषेधः प्राप्नोति ।
KA I,134.10-135.8 Ro I,403-406 ārabhyamāṇe api etasmin yoge alvidhau pratiṣedhe aviśeṣaṇe aprāptiḥ tasya adarśanāt . alvidhau pratiṣedhe asati api viśeṣaṇe samāśrīyamaṇe asati tasmin viśeṣaṇe aprāptiḥ vidheḥ : pradīvya prasīvya . kim kāraṇam . tasya adarśanāt . valādeḥ iti ucyate na ca atra valādim paśyāmaḥ . nanu ca evamarthaḥ eva ayam yatnaḥ kriyate : anyasya kāryam ucyamānam anyasya yathā syāt iti . satyam evamarthaḥ na tu prāpnoti . kim kāraṇam . sāmānyātideśe viśeṣānatideśaḥ . sāmanye hi atidiśyamāne viśeṣaḥ na atidiṣṭaḥ bhavati . tat yathā : brahmaṇavat asmin kṣatriye vartitavyam iti sāmānyam yat brāhmaṇakāryam tat kṣatriye atidiśyate . yat viśiṣṭam māṭhare kauṇḍinye vā na tat atidiśyate . evam iha api sāmānyam yat pratyayakāryam tat atidiśyate yat viśiṣṭam valādeḥ iti na tat atidiśyate . yadi evam agrahīt iti iṭaḥ īṭi iti sicaḥ lopaḥ na prāpnoti . analvidhau iti punaḥ ucyamāne iha api pratiṣedhaḥ bhaviṣyati : pradīvya prasīvya iti . viśiṣṭam hi eṣaḥ alam āśrayate valam nāma . iha ca pratiṣedhaḥ na bhaviṣyati : agrahīt iti . viśiṣṭam hi eṣaḥ analam āśrayati iṭam nāma . yadi tarhi sāmānyam api atidiśyate viśeṣaḥ ca sati āśraye vidhiḥ iṣṭaḥ . sati ca valāditve iṭā bhavitavyam : aruditām aruditam arudita . kim ataḥ yat sati bhavitavyam . pratiṣedhaḥ tu prāpnoti alvidhitvāt . pratiṣedhaḥ tu prāpnoti . kim kāraṇam . alvidhitvāt . alvidhiḥ ayam bhavati . tatra analvidhau iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . na vā ānudeśikasya pratiṣedhāt itareṇa bhāvaḥ . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . ānudeśikasya pratiṣedhāt . astu atra ānudeśikasya valāditvasya pratiṣedhaḥ . svāśrayam atra valāditvam bhaviṣyati . na etat vivadāmahe valādiḥ na valādiḥ iti . kim tarhi . sthānivadbhāvāt sārvadhātukatvam eṣitavyam . tatra analvidhau iti pratiṣedhaḥ prāpnoti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,१३५।९-१३६।४ रो इ,४०६-४०८ किम् पुनः आदेशिनि अलि आश्रीयमाणे प्रतिषेधः भवति आहोस्वित् अविशेषेण आदेशे आदेशिनि च । कः च अत्र विशेषः । आदेश्यल्विधिप्रतिषेधे कुरुवधपिबाम् गुणवृद्धिप्रतिषेधः । आदेश्यल्विधिप्रतिषेधे कुरुवधपिबाम् गुणवृद्धिप्रतिषेधः वक्तव्यः । कुरु इति अत्र स्थानिवद्भावात् अङ्गसञ्ज्ञा श्वाश्रयम् च लघूपधत्वम् । तत्र लघूपधगुणः प्राप्नोति । वधकम् इति अत्र स्थानिवद्भावात् अङ्गसञ्ज्ञा श्वाश्रयम् च अदुपधत्वम् । तत्र वृद्धिः प्राप्नोति । पिब इति अत्र स्थानिवद्भावात् अङ्गसञ्ज्ञा श्वाश्रयम् च लघूपधत्वम् । तत्र गुणः प्राप्नोति । अस्तु तर्हि अविशेषेण आदेशे आदेशिनि च । आदेश्यादेशे इति चेत् सुप्तिङ्कृदतिदिष्टेषु उपसङ्ख्यानम् । आदेश्यादेशे इति चेत् सुप्तिङ्कृदतिदिष्टेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । सुप् : वृक्षाय प्लक्षाय । स्थानिवद्भावात् सुप्सञ्ज्ञा स्वाश्रयम् च यञादित्वम् । तत्र प्रतिषेधः प्राप्नोति । सुप् । तिङ् : अरुदिताम् अरुदितम् अरुदित । स्थानिवद्भावात् सार्वधातुकसञ्ज्ञा स्वाश्रयम् च वलादित्वम् । तत्र प्रतिषेधः प्राप्नोति । तिङ् । कृदतिदिष्टम् : भुवनम् , सुवनम् , धुवनम् । स्थानिवद्भावात् प्रत्ययसञ्ज्ञा स्वाश्रयम् च अजादित्वम् । तत्र प्रतिषेधः प्राप्नोति । किम् पुनः अत्र ज्यायः । आदेशिनि अलि आश्रीयमाणे प्रतिषेधः इति ज्यायः । कुतः एतत् । तथा हि अयम् विशिष्टम् स्थानिकार्यम् आदेशे अतिदिशति गुरुवत् गुरुपुत्रे इति यथा । तत् यथा : गुरुवत् गुरुपुत्रे वर्तितव्यम् अन्यत्र उच्छिष्टभोजनात् पादोपसङ्ग्रहणाच् च इति । यदि च गुरुपुत्रः अपि गुरुः भवति तत् अपि कर्तव्यम् । अस्तु तर्हि आदेशिनि अलि आश्रीयमाणे प्रतिषेधः । ननु च उक्तम् आदेश्यल्विधिप्रतिषेधे कुरुवधपिबाम् गुणवृद्धिप्रतिषेधः इति । न एषः दोषः । करोतौ तपरकरणनिर्देशात् सिद्धम् । पिबतिः अदन्तः । वधकम् इति न अयम् ण्वुल् । अन्यः अयम् अकशब्दः कित् औणादिकः रुचकः इति यथा ।
KA I,135.9-136.4 Ro I,406-408 kim punaḥ ādeśini ali āśrīyamāṇe pratiṣedhaḥ bhavati āhosvit aviśeṣeṇa ādeśe ādeśini ca . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . ādeśyalvidhipratiṣedhe kuruvadhapibām guṇavṛddhipratiṣedhaḥ . ādeśyalvidhipratiṣedhe kuruvadhapibām guṇavṛddhipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kuru iti atra sthānivadbhāvāt aṅgasañjñā śvāśrayam ca laghūpadhatvam . tatra laghūpadhaguṇaḥ prāpnoti . vadhakam iti atra sthānivadbhāvāt aṅgasañjñā śvāśrayam ca adupadhatvam . tatra vṛddhiḥ prāpnoti . piba iti atra sthānivadbhāvāt aṅgasañjñā śvāśrayam ca laghūpadhatvam . tatra guṇaḥ prāpnoti . astu tarhi aviśeṣeṇa ādeśe ādeśini ca . ādeśyādeśe iti cet suptiṅkṛdatidiṣṭeṣu upasaṅkhyānam . ādeśyādeśe iti cet suptiṅkṛdatidiṣṭeṣu upasaṅkhyānam kartavyam . sup : vṛkṣāya plakṣāya . sthānivadbhāvāt supsañjñā svāśrayam ca yañāditvam . tatra pratiṣedhaḥ prāpnoti . sup . tiṅ : aruditām aruditam arudita . sthānivadbhāvāt sārvadhātukasañjñā svāśrayam ca valāditvam . tatra pratiṣedhaḥ prāpnoti . tiṅ . kṛdatidiṣṭam : bhuvanam , suvanam , dhuvanam . sthānivadbhāvāt pratyayasañjñā svāśrayam ca ajāditvam . tatra pratiṣedhaḥ prāpnoti . kim punaḥ atra jyāyaḥ . ādeśini ali āśrīyamāṇe pratiṣedhaḥ iti jyāyaḥ . kutaḥ etat . tathā hi ayam viśiṣṭam sthānikāryam ādeśe atidiśati guruvat guruputre iti yathā . tat yathā : guruvat guruputre vartitavyam anyatra ucchiṣṭabhojanāt pādopasaṅgrahaṇāc ca iti . yadi ca guruputraḥ api guruḥ bhavati tat api kartavyam . astu tarhi ādeśini ali āśrīyamāṇe pratiṣedhaḥ . nanu ca uktam ādeśyalvidhipratiṣedhe kuruvadhapibām guṇavṛddhipratiṣedhaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . karotau taparakaraṇanirdeśāt siddham . pibatiḥ adantaḥ . vadhakam iti na ayam ṇvul . anyaḥ ayam akaśabdaḥ kit auṇādikaḥ rucakaḥ iti yathā .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,१३६।५-१३७।२ रो इ,४०८-४११ एकदेशविकृतस्य उपसङ्ख्यानम् । एकदेशविकृतस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । पचतु पचन्तु । तिङ्ग्रहणेन ग्रहणम् यथा स्यात् । एकदेशविकृतस्य अनन्यत्वात् सिद्धम् । एकदेशविकृतम् अनन्यवत् भवति इति तिङ्ग्रहणेन ग्रहणम् भविष्यति । तत् यथ : श्वा कर्णे वा पुच्छे वा छिन्ने श्वा एव भवति न अश्वः न गर्दभः इति । अनित्यत्वविज्ञानम् तु तस्मात् उपसङ्ख्यनम् । अनित्यत्वविज्ञानम् तु भवति । नित्याः शब्दाः । नित्येषु नाम शब्देषु कूटस्थैः अविचालिभिः वर्णैः भवितव्यम् अनपायोपजनविकारिभिः । तत्र सः एव अयम् विकृतः च एतत् नित्येषु न उपपद्यते । तस्मात् उपसङ्ख्यनम् कर्तव्यम् । भारद्वाजीयाः पठन्ति : एकदेशविकृतेषु उपसङ्ख्यानम् । एकदेशविकृतेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । पचतु पचन्तु : तिङ्ग्रहणेन ग्रहणम् यथा स्यात् । किम् च कारणम् न स्यात् । अनादेशत्वात् । आदेशः स्थानिवत् इति उच्यते , न च इमे आदेशाः । रूपान्यत्वात् च । अन्यत् खलु अपि रूपम् पचति इति अन्यत् पचतु इति । इमे अपि आदेशाः । कथम् । आदिश्यते यः सः आदेशः । इमे च अपि आदिश्यन्ते । आदेशः स्थानिवत् इति चेत् न अनाश्रितत्वात् । आदेशः स्थानिवत् इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । अनाश्रितत्वात् । यः अत्र आदेशः न असौ आश्रीयते यः च आश्रीयते न असौ आदेशः । न एतत् मन्तव्यम् : समुदाये आश्रीयमाणे अवयवः न आश्रीयते इति । अभ्यन्तरः हि समुदायस्य अवयवः । तत् यथा : वृक्षः प्रचलन् सह अवयवैः प्रचलति । आश्रयः इति चेत् अल्विधिप्रसङ्गः । आश्रयः इति चेत् अल्विधिः अयम् भवति । तत्र अनल्विधौ इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । न एषः दोषः । न एवम् सति कः चित् अपि अनल्विधिः स्यात् । उच्यते च इदम् अनल्विधौ इति । तत्र प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते : साधीयः यः अल्विधिः इति । कः च साधीयः अल्विधिः । यत्र प्राधान्येन अल् आश्रीयते । यत्र नान्तरीयकः अल् आश्रीयते न असौ अल्विधिः । अथ वा उक्तम् आदेशग्रहणस्य प्रयोजनम् : आदेशमात्रम् स्थानिवत् यथा स्यात् इति ।
KA I,136.5-137.2 Ro I,408-411 ekadeśavikṛtasya upasaṅkhyānam . ekadeśavikṛtasya upasaṅkhyānam kartavyam . kim prayojanam . pacatu pacantu . tiṅgrahaṇena grahaṇam yathā syāt . ekadeśavikṛtasya ananyatvāt siddham . ekadeśavikṛtam ananyavat bhavati iti tiṅgrahaṇena grahaṇam bhaviṣyati . tat yatha : śvā karṇe vā pucche vā chinne śvā eva bhavati na aśvaḥ na gardabhaḥ iti . anityatvavijñānam tu tasmāt upasaṅkhyanam . anityatvavijñānam tu bhavati . nityāḥ śabdāḥ . nityeṣu nāma śabdeṣu kūṭasthaiḥ avicālibhiḥ varṇaiḥ bhavitavyam anapāyopajanavikāribhiḥ . tatra saḥ eva ayam vikṛtaḥ ca etat nityeṣu na upapadyate . tasmāt upasaṅkhyanam kartavyam . bhāradvājīyāḥ paṭhanti : ekadeśavikṛteṣu upasaṅkhyānam . ekadeśavikṛteṣu upasaṅkhyānam kartavyam . kim prayojanam . pacatu pacantu : tiṅgrahaṇena grahaṇam yathā syāt . kim ca kāraṇam na syāt . anādeśatvāt . ādeśaḥ sthānivat iti ucyate , na ca ime ādeśāḥ . rūpānyatvāt ca . anyat khalu api rūpam pacati iti anyat pacatu iti . ime api ādeśāḥ . katham . ādiśyate yaḥ saḥ ādeśaḥ . ime ca api ādiśyante . ādeśaḥ sthānivat iti cet na anāśritatvāt . ādeśaḥ sthānivat iti cet tat na . kim kāraṇam . anāśritatvāt . yaḥ atra ādeśaḥ na asau āśrīyate yaḥ ca āśrīyate na asau ādeśaḥ . na etat mantavyam : samudāye āśrīyamāṇe avayavaḥ na āśrīyate iti . abhyantaraḥ hi samudāyasya avayavaḥ . tat yathā : vṛkṣaḥ pracalan saha avayavaiḥ pracalati . āśrayaḥ iti cet alvidhiprasaṅgaḥ . āśrayaḥ iti cet alvidhiḥ ayam bhavati . tatra analvidhau iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam sati kaḥ cit api analvidhiḥ syāt . ucyate ca idam analvidhau iti . tatra prakarṣagatiḥ vijñāsyate : sādhīyaḥ yaḥ alvidhiḥ iti . kaḥ ca sādhīyaḥ alvidhiḥ . yatra prādhānyena al āśrīyate . yatra nāntarīyakaḥ al āśrīyate na asau alvidhiḥ . atha vā uktam ādeśagrahaṇasya prayojanam : ādeśamātram sthānivat yathā syāt iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,१३७।३-२६ रो इ,४११-४१२ अनुपपन्नम् स्थान्यादेशत्वम् नित्यत्वात् । स्थानी आदेशः इति एतत् नित्येषु शब्देषु न उपपद्यते । किम् कारणम् । नित्यत्वात् । स्थानी हि नाम् यः भूत्वा न भवति । आदेशः हि नाम यः अभूत्वा भवति । एतत् च नित्येषु शब्देषु न उपपद्यते यत् सतः नाम विनाशः स्यात् असतः वा प्रादुर्भावः इति । सिद्धम् तु यथा लौकिकवैदिकेषु अभूतपूर्वे अपि स्थानशब्दप्रयोगात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । यथा लौकिकेषु वैदिकेषु च कृतान्तेषु अभूतपूर्वे अपि स्थानशब्दः वर्तते । लोके तावत् : उपाध्यायस्य स्थाने शिष्यः इति उच्यते न च तत्र उपाध्यायः भूतपूर्वः भवति । वेदे अपि : सोमस्य स्थाने पूतीकतृणानि अभिषुणुयात् इति उच्यते न च तत्र सोमः भूतपूर्वः भवति । कार्यविपरिणामात् वा सिद्धम् । अथ वा कार्यविपरिणामात् सिद्धम् एतत् । किम् इदम् कार्यविपरिणामात् इति । कार्या बुद्धिः । सा विपरिणम्यते । ननु च कार्याविपरिणामात् इति भवितव्यम् । सन्ति च एव हि औत्तर्पदिकानि ह्रस्वत्वानि । अपि च बुद्धिः सम्प्रत्ययः इति अनर्थान्तरम् । कार्या बुद्धिः कार्यः सम्प्रत्ययः कार्यस्य सम्प्रत्ययस्य विपरिणामः कार्यविपरिणामः कार्यविपरिणामात् इति । परिहारन्तरम् एव इदम् मत्वा पठितम् । कथम् च इदम् परिहारान्तरम् स्यात् । यदि भूतपूर्वे स्थानशब्दः वर्तते । भूतपूर्वे च अपि स्थानशब्दः वर्तते । कथम् । बुद्ध्या । तत् यथा कः चित् कस्मै चित् उपदिशति प्राचीनम् ग्रामात् आम्राः इति । तस्य सर्वत्र आम्रबुद्धिः प्रसक्ता । ततः पश्चात् अह ये क्षीरिणः अवरोहवन्तः पृथुपर्णाः ते न्यग्रोधाः इति। सः तत्र आम्रबुद्ध्याः न्यग्रोधबुद्धिम् प्रतिपद्यते । सः ततः पश्यति बुद्ध्या आम्रान् च अपकृष्यमाणान् न्यग्रोधान् च आधीयमानान् । नित्याः एव च स्वस्मिन् विषये आम्राः नित्याः च न्यग्रोधाः । बुद्धिः तु अस्य विपरिणम्यते । एवम् इह अपि अस्तिः अस्मै अविशेषेण उपदिष्टः । तस्य सर्वत्र अस्तिबुद्धिः प्रसक्ता । सः अस्तेः भूः इति अस्तिबुद्ध्याः भवतिबुद्धिम् प्रतिपद्यते । सः ततः पश्यति बुद्ध्या अस्तिम् च अपकृष्यमाणम् भवतिम् च आधीयमानम् । नित्यः एव स्वस्मिन् विषये अस्तिः नित्यः भवतिः । बुद्धिः तु अस्य विपरिणम्यते ।
KA I,137.3-26 Ro I,411-412 anupapannam sthānyādeśatvam nityatvāt . sthānī ādeśaḥ iti etat nityeṣu śabdeṣu na upapadyate . kim kāraṇam . nityatvāt . sthānī hi nām yaḥ bhūtvā na bhavati . ādeśaḥ hi nāma yaḥ abhūtvā bhavati . etat ca nityeṣu śabdeṣu na upapadyate yat sataḥ nāma vināśaḥ syāt asataḥ vā prādurbhāvaḥ iti . siddham tu yathā laukikavaidikeṣu abhūtapūrve api sthānaśabdaprayogāt . siddham etat . katham . yathā laukikeṣu vaidikeṣu ca kṛtānteṣu abhūtapūrve api sthānaśabdaḥ vartate . loke tāvat : upādhyāyasya sthāne śiṣyaḥ iti ucyate na ca tatra upādhyāyaḥ bhūtapūrvaḥ bhavati . vede api : somasya sthāne pūtīkatṛṇāni abhiṣuṇuyāt iti ucyate na ca tatra somaḥ bhūtapūrvaḥ bhavati . kāryavipariṇāmāt vā siddham . atha vā kāryavipariṇāmāt siddham etat . kim idam kāryavipariṇāmāt iti . kāryā buddhiḥ . sā vipariṇamyate . nanu ca kāryāvipariṇāmāt iti bhavitavyam . santi ca eva hi auttarpadikāni hrasvatvāni . api ca buddhiḥ sampratyayaḥ iti anarthāntaram . kāryā buddhiḥ kāryaḥ sampratyayaḥ kāryasya sampratyayasya vipariṇāmaḥ kāryavipariṇāmaḥ kāryavipariṇāmāt iti . parihārantaram eva idam matvā paṭhitam . katham ca idam parihārāntaram syāt . yadi bhūtapūrve sthānaśabdaḥ vartate . bhūtapūrve ca api sthānaśabdaḥ vartate . katham . buddhyā . tat yathā kaḥ cit kasmai cit upadiśati prācīnam grāmāt āmrāḥ iti . tasya sarvatra āmrabuddhiḥ prasaktā . tataḥ paścāt aha ye kṣīriṇaḥ avarohavantaḥ pṛthuparṇāḥ te nyagrodhāḥ iti. saḥ tatra āmrabuddhyāḥ nyagrodhabuddhim pratipadyate . saḥ tataḥ paśyati buddhyā āmrān ca apakṛṣyamāṇān nyagrodhān ca ādhīyamānān . nityāḥ eva ca svasmin viṣaye āmrāḥ nityāḥ ca nyagrodhāḥ . buddhiḥ tu asya vipariṇamyate . evam iha api astiḥ asmai aviśeṣeṇa upadiṣṭaḥ . tasya sarvatra astibuddhiḥ prasaktā . saḥ asteḥ bhūḥ iti astibuddhyāḥ bhavatibuddhim pratipadyate . saḥ tataḥ paśyati buddhyā astim ca apakṛṣyamāṇam bhavatim ca ādhīyamānam . nityaḥ eva svasmin viṣaye astiḥ nityaḥ bhavatiḥ . buddhiḥ tu asya vipariṇamyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,१३८।१-१० रो इ,४१३-४१४ अपवादप्रसङ्गः तु स्थानिवत्त्वात् । अपवादे उत्सर्गकृतम् च प्राप्नोति । कर्मणि अण् आतः अनुपसर्गे कः इति के अपि अणि कृतम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । स्थानिवत्त्वात् । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । विषयेण तु नानालिङ्गकरणात् सिद्धम् इति । अथ वा । सिद्धम् तु षष्ठीनिर्दिष्टस्य स्थानिवद्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । षष्ठीनिर्दिष्टस्य आदेशः स्थानिवत् इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि षष्ठीनिर्दिष्टग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । षष्ठी स्थानेयोगा इति । अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अपवादे उत्सर्गकृतम् भवति इति यत् अयम् श्यनादीनाम् कान् चित् शितः करोति : श्यन् , श्नम् , श्ना , शः , श्नुः इति ।
KA I,138.1-10 Ro I,413-414 apavādaprasaṅgaḥ tu sthānivattvāt . apavāde utsargakṛtam ca prāpnoti . karmaṇi aṇ ātaḥ anupasarge kaḥ iti ke api aṇi kṛtam prāpnoti . kim kāraṇam . sthānivattvāt . uktam vā . kim uktam . viṣayeṇa tu nānāliṅgakaraṇāt siddham iti . atha vā . siddham tu ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya sthānivadvacanāt . siddham etat . katham . ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya ādeśaḥ sthānivat iti vaktavyam . tat tarhi ṣaṣṭhīnirdiṣṭagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . ṣaṣṭhī sthāneyogā iti . atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na apavāde utsargakṛtam bhavati iti yat ayam śyanādīnām kān cit śitaḥ karoti : śyan , śnam , śnā , śaḥ , śnuḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,१३८।११-१४१।२२ रो इ,४१४-४२१ तस्य दोषः तयादेशे उभयप्रतिषेधः । तस्य एतस्य लक्षणस्य दोषः : तयादेशे उभयप्रतिषेधः वक्तव्यः : उभये देवमनुष्याः । तयपः ग्रहणेन ग्रहणात् जसि विभाषा प्राप्नोति । न एषः दोषः । अयच् प्रत्ययान्तरम् । यदि प्रत्ययान्तरम् उभयी इति ईकारः न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । मात्रचः इति एवम् भविष्यति । कथम् । मात्रच् इति न इदम् प्रत्ययग्रहणम् । किम् तर्हि । प्रत्याहारग्रहणम् । क्व सन्निविष्टानाम् प्रत्याहारः । मात्रशब्दात् प्रभृति आ आयचः चकारात् । यदि प्रत्याहारग्रहणम् कति तिष्ठन्ति अत्र अपि प्राप्नोति । अतः इति वर्तते । एवम् अपि तैलमात्रा घ्र्तमात्रा इति अत्र अपि प्राप्नोति । सदृशस्य अपि असन्निविष्टस्य न भविष्यति प्रत्याहारेण ग्रहणम् । जात्यख्यायाम् वचनातिदेशे स्थानिवद्भावप्रतिषेधः । जात्यख्यायाम् वचनातिदेशे स्थानिवद्भावस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । व्रीहिभ्यः आगतः इति अत्र घेः ङिति इत् गुणः प्राप्नोति । न एषः दोषः । उक्तम् एतत् : अर्थातिदेशात् सिद्धम् इति । ङ्याब्ग्रहणे अदीर्घः । ङ्याब्ग्रहणे अदीर्घः आदेशः न स्थानिवत् इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । निष्कौशाम्बिः , अतिखट्वः । ङ्याब्ग्रहणेन ग्रहणात् सुलोपः मा भूत् इति । ननु च दीर्घात् इति उच्यते । तत् न वक्तव्यम् भवति । किम् पुनः अत्र ज्यायः । स्थानिवत्प्रतिषेधः एव ज्यायान् । इदम् अपि सिद्धम् भवति : अतिखट्वाय अतिमालाय । याट् आपः इति याट् न भवति । अथ इदानीम् असति अपि स्थानिवद्भावे दीर्घत्वे कृते पित् च असौ भूतपूर्वः इति कृत्वा याट् आपः इति याट् कस्मात् न भवति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । ननु च इदानीम् सति अपि स्थानिवद्भावे एतया परिभाषया शक्यम् इह उपस्थातुम् । न इति आह । न हि इदानीम् क्व चित् अपि स्थानिवद्भावः स्यात् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम्। प्रश्लिष्टनिर्देशात् सिद्धम् । प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् : ङी* ई* ईकारान्तात् आ* आप् आकारान्तात् इति । आहिभुवोः ईट्प्रतिषेधः । आहिभुवोः ईट्प्रतिषेधः वक्तव्यः : आत्थ अभूत् । अस्तिब्रूग्रहणेन ग्रहणात् ईट् प्राप्नोति । आहेः तावत् न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न आहेः ईट् भवति इति यत् अयम् आहः थः इति झलादिप्रकरणे थत्वम् शास्ति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम्। अस्ति हि अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । भूतपूर्वगतिः यथा विज्ञायेत : झलादिः यः भूतपूर्वः इति । यदि एवम् थवचनम् अनर्थकम् स्यात् । आथिम् एव अयम् उच्चारयेत् : ब्रुवः पञ्चानाम् आदितः आथः ब्रुवः इति । भवतेः च अपि न वक्तव्यः । अस्तिसिचः अपृक्ते इति द्विसकारकः निर्देशः : अस्तेः सकारान्तात् इति । वध्यादेशे वृद्धितत्वप्रतिषेधः । वध्यादेशे वृद्धितत्वप्रतिषेधः वक्तव्यः : वधकम् पुष्करम् इति । स्थानिवद्भावात् वृद्धितत्वे प्राप्नुतः । न एषः दोषः । उक्तम् एतत् : न अयम् ण्वुल् । अन्यः अयम् अकशब्दः कित् औणादिकः रुचकः इति यथा । इड्विधिः च । इड्विधेयः : आवधिषीष्ट । एकाचः उपदेशे अनुदात्तात् इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । न एषः दोषः । आद्युदात्तनिपातनम् करिष्यते । स निपातनस्वरः प्रकृतिस्वरस्य बाधकः भविष्यति । एवम् अपि उपदेशिवद्भावः वक्तव्यः । यथा एव हि निपातनस्वरः प्रकृतिस्वरम् बाधते एवम् प्रत्ययस्वरम् अपि बाधेत : आवधिषीष्ट इति । न एषः दोषः । आर्धधातुकीयाः सामान्येन भवन्ति अनवस्थितेषु प्रत्ययेषु । तत्र आर्धधातुकसामान्ये वधिभावे कृते सति शिष्टत्वात् प्रत्ययस्वरः भविष्यति । आकारान्तात् नुक्षुक्प्रतिषेधः । आकारान्तात् नुक्षुकोः प्रतिषेधः वक्तव्यः : विलापयति भापयते । लीभीग्रहणेन ग्रहणात् नुक्षुकौ प्राप्नुतः । लीभियोः प्रश्लिष्टनिर्देशात् सिद्धम् । लीभियोः प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् : ली* ई* ईकारान्तस्य भी* ई* ईकारान्तस्य च इति । लोडादेशे शाभावजभावधित्वहिलोपैत्त्वप्रतिषेधः । लोडादेशे एषाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः : शिष्टात् , हतात् , भिन्तात्
KA I,138.11-141.22 Ro I,414-421 tasya doṣaḥ tayādeśe ubhayapratiṣedhaḥ . tasya etasya lakṣaṇasya doṣaḥ : tayādeśe ubhayapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : ubhaye devamanuṣyāḥ . tayapaḥ grahaṇena grahaṇāt jasi vibhāṣā prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ayac pratyayāntaram . yadi pratyayāntaram ubhayī iti īkāraḥ na prāpnoti . mā bhūt evam . mātracaḥ iti evam bhaviṣyati . katham . mātrac iti na idam pratyayagrahaṇam . kim tarhi . pratyāhāragrahaṇam . kva sanniviṣṭānām pratyāhāraḥ . mātraśabdāt prabhṛti ā āyacaḥ cakārāt . yadi pratyāhāragrahaṇam kati tiṣṭhanti atra api prāpnoti . ataḥ iti vartate . evam api tailamātrā ghrtamātrā iti atra api prāpnoti . sadṛśasya api asanniviṣṭasya na bhaviṣyati pratyāhāreṇa grahaṇam . jātyakhyāyām vacanātideśe sthānivadbhāvapratiṣedhaḥ . jātyakhyāyām vacanātideśe sthānivadbhāvasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . vrīhibhyaḥ āgataḥ iti atra gheḥ ṅiti it guṇaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . uktam etat : arthātideśāt siddham iti . ṅyābgrahaṇe adīrghaḥ . ṅyābgrahaṇe adīrghaḥ ādeśaḥ na sthānivat iti vaktavyam . kim prayojanam . niṣkauśāmbiḥ , atikhaṭvaḥ . ṅyābgrahaṇena grahaṇāt sulopaḥ mā bhūt iti . nanu ca dīrghāt iti ucyate . tat na vaktavyam bhavati . kim punaḥ atra jyāyaḥ . sthānivatpratiṣedhaḥ eva jyāyān . idam api siddham bhavati : atikhaṭvāya atimālāya . yāṭ āpaḥ iti yāṭ na bhavati . atha idānīm asati api sthānivadbhāve dīrghatve kṛte pit ca asau bhūtapūrvaḥ iti kṛtvā yāṭ āpaḥ iti yāṭ kasmāt na bhavati . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . nanu ca idānīm sati api sthānivadbhāve etayā paribhāṣayā śakyam iha upasthātum . na iti āha . na hi idānīm kva cit api sthānivadbhāvaḥ syāt . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam. praśliṣṭanirdeśāt siddham . praśliṣṭanirdeśaḥ ayam : ṅī* ī* īkārāntāt ā* āp ākārāntāt iti . āhibhuvoḥ īṭpratiṣedhaḥ . āhibhuvoḥ īṭpratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : āttha abhūt . astibrūgrahaṇena grahaṇāt īṭ prāpnoti . āheḥ tāvat na vaktavyaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na āheḥ īṭ bhavati iti yat ayam āhaḥ thaḥ iti jhalādiprakaraṇe thatvam śāsti . na etat asti prayojanam. asti hi anyat etasya vacane prayojanam . kim . bhūtapūrvagatiḥ yathā vijñāyeta : jhalādiḥ yaḥ bhūtapūrvaḥ iti . yadi evam thavacanam anarthakam syāt . āthim eva ayam uccārayet : bruvaḥ pañcānām āditaḥ āthaḥ bruvaḥ iti . bhavateḥ ca api na vaktavyaḥ . astisicaḥ apṛkte iti dvisakārakaḥ nirdeśaḥ : asteḥ sakārāntāt iti . vadhyādeśe vṛddhitatvapratiṣedhaḥ . vadhyādeśe vṛddhitatvapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : vadhakam puṣkaram iti . sthānivadbhāvāt vṛddhitatve prāpnutaḥ . na eṣaḥ doṣaḥ . uktam etat : na ayam ṇvul . anyaḥ ayam akaśabdaḥ kit auṇādikaḥ rucakaḥ iti yathā . iḍvidhiḥ ca . iḍvidheyaḥ : āvadhiṣīṣṭa . ekācaḥ upadeśe anudāttāt iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ādyudāttanipātanam kariṣyate . sa nipātanasvaraḥ prakṛtisvarasya bādhakaḥ bhaviṣyati . evam api upadeśivadbhāvaḥ vaktavyaḥ . yathā eva hi nipātanasvaraḥ prakṛtisvaram bādhate evam pratyayasvaram api bādheta : āvadhiṣīṣṭa iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ārdhadhātukīyāḥ sāmānyena bhavanti anavasthiteṣu pratyayeṣu . tatra ārdhadhātukasāmānye vadhibhāve kṛte sati śiṣṭatvāt pratyayasvaraḥ bhaviṣyati . ākārāntāt nukṣukpratiṣedhaḥ . ākārāntāt nukṣukoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : vilāpayati bhāpayate . lībhīgrahaṇena grahaṇāt nukṣukau prāpnutaḥ . lībhiyoḥ praśliṣṭanirdeśāt siddham . lībhiyoḥ praśliṣṭanirdeśaḥ ayam : lī* ī* īkārāntasya bhī* ī* īkārāntasya ca iti . loḍādeśe śābhāvajabhāvadhitvahilopaittvapratiṣedhaḥ . loḍādeśe eṣām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : śiṣṭāt , hatāt , bhintāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.