क्अ इ,१४१।२४-१४४।१७ रो इ,४२१-४३१ अचः इति किमर्थम् । प्रश्नः , द्यूत्वा , आक्राष्टाम् आगत्य । प्रश्नः , विश्नः इति अत्र छकारस्य शकारः परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् छे च इति तुक् प्राप्नोति । अचः इति वचनात् न भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । क्रियमाणे अपि वै अज्ग्रहणे अवश्यम् अत्र तुगभावे यत्नः कर्तव्यः । अन्तरङ्गत्वात् हि तुक् प्राप्नोति । इदम् तर्हि : द्यूत्वा । वकारस्य ऊठ् परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् अचि इति यणादेशः न प्राप्नोति । अचः इति वचनात् भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । स्वाश्रयम् अत्र अच्त्वम् भविष्यति । अथ वा यः अत्र आदेशः न असौ आश्रीयते यः च आश्रीयते न असौ आदेशः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : आक्राष्टाम् । सिचः लोपः परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् षढोः कः सि इति कत्वम् प्राप्नोति । अचः इति वचनात् भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।वक्ष्यति एतत् : पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत् इति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : आगत्य , अभिगत्य । अनुनासिकलोपः परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् ह्रस्वस्य इति तुक् न प्राप्नोति । अचः इति वचनात् भवति । अथ परस्मिन् इति किमर्थम् । युवजानिः , द्विपदिका , वैयाघ्रपद्यः , आदीध्ये । युवजानिः , वधूजानिः इति : जायायाः निङ् न परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् वलि इति यलोपः न प्राप्नोति । परस्मिन् इति वचनात् भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । स्वाश्रयम् अत्र वल्तम् भविष्यति । अथ वा यः अत्र आदेशः न असौ आश्रीयते यः च आश्रीयते न असौ आदेशः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : द्विपदिका त्रिपदिका । पादस्य लोपः न परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् पद्भावः न प्राप्नोति । परस्मिन् इति वचनात् भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । पुनर्लोपवचनसामर्थ्यात् स्थानिवद्भावः न भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : वैयाघ्रपद्यः । ननु च अत्र अपि पुनर्वचनसामर्थ्यात् एव न भविष्यति । अस्ति हि अन्यत् पुनर्लोपवचने प्रयोजनम् । किम् । यत्र भसञ्ज्ञा न : व्याघ्रपात् , श्येनपात् इति । इदम् च अपि उदाहरणम् : आदीध्ये , आवेव्ये । इकारस्य एकारः न परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् यीवर्णयोः दीधीवेव्योः इति लोपः प्राप्नोति । परस्मिन् इति वचनात् भवति । अथ पूर्वविधौ इति किम् अर्थम् । हे गौः , बाभ्रवीयाः , नैधेयः । हे गौः इति औकारः परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः इति लोपः प्राप्नोति । पूर्वविधौ इति वचनात् न भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न सम्बुद्धिलोपे स्थानिवद्भावः भवति इति यत् अयम् एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः इति एङ्ग्रहणम् करोति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । गोर्थम् एतत् स्यात् । यत् तर्हि प्रत्याहारग्रहणम् करोति । इतरथा हि ओह्रस्वात् इति एव ब्रूयात् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : बाभ्रवीयाः , माधवीयाः । वान्तादेशः परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् हलः तद्धितस्य इति यलोपः न प्राप्नोति । पूर्वविधौ इति वचनात् न भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । स्वाश्रयम् अत्र हल्त्वम् भविष्यति । अथ वा यः अत्र आदेशः न असौ आश्रीयते यः च आश्रीयते न असौ आदेशः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : नैधेयः । आकारलोपः परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् द्व्यज्लक्षणः ढक् न प्राप्नोति । पूर्वविधौ इति वचनात् न भवति । अथ विधिग्रहणम् किमर्थम् । सर्वविभक्त्यन्तः समासः यथा विज्ञायेत : पूर्वस्य विधिः पूर्वविधिः , पूर्वस्मात् विधिः पूर्वविधिः इति । कानि पुनः पूर्वस्मात् विधौ स्थानिवद्भावस्य प्रयोजनानि । बेभिदिता , माथितिकः ,
KA I,141.24-144.17 Ro I,421-431 acaḥ iti kimartham . praśnaḥ , dyūtvā , ākrāṣṭām āgatya . praśnaḥ , viśnaḥ iti atra chakārasya śakāraḥ paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt che ca iti tuk prāpnoti . acaḥ iti vacanāt na bhavati . na etat asti prayojanam . kriyamāṇe api vai ajgrahaṇe avaśyam atra tugabhāve yatnaḥ kartavyaḥ . antaraṅgatvāt hi tuk prāpnoti . idam tarhi : dyūtvā . vakārasya ūṭh paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt aci iti yaṇādeśaḥ na prāpnoti . acaḥ iti vacanāt bhavati . etat api na asti prayojanam . svāśrayam atra actvam bhaviṣyati . atha vā yaḥ atra ādeśaḥ na asau āśrīyate yaḥ ca āśrīyate na asau ādeśaḥ . idam tarhi prayojanam : ākrāṣṭām . sicaḥ lopaḥ paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt ṣaḍhoḥ kaḥ si iti katvam prāpnoti . acaḥ iti vacanāt bhavati . etat api na asti prayojanam .vakṣyati etat : pūrvatrāsiddhe na sthānivat iti . idam tarhi prayojanam : āgatya , abhigatya . anunāsikalopaḥ paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt hrasvasya iti tuk na prāpnoti . acaḥ iti vacanāt bhavati . atha parasmin iti kimartham . yuvajāniḥ , dvipadikā , vaiyāghrapadyaḥ , ādīdhye . yuvajāniḥ , vadhūjāniḥ iti : jāyāyāḥ niṅ na paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt vali iti yalopaḥ na prāpnoti . parasmin iti vacanāt bhavati . na etat asti prayojanam . svāśrayam atra valtam bhaviṣyati . atha vā yaḥ atra ādeśaḥ na asau āśrīyate yaḥ ca āśrīyate na asau ādeśaḥ . idam tarhi prayojanam : dvipadikā tripadikā . pādasya lopaḥ na paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt padbhāvaḥ na prāpnoti . parasmin iti vacanāt bhavati . etat api na asti prayojanam . punarlopavacanasāmarthyāt sthānivadbhāvaḥ na bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam : vaiyāghrapadyaḥ . nanu ca atra api punarvacanasāmarthyāt eva na bhaviṣyati . asti hi anyat punarlopavacane prayojanam . kim . yatra bhasañjñā na : vyāghrapāt , śyenapāt iti . idam ca api udāharaṇam : ādīdhye , āvevye . ikārasya ekāraḥ na paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt yīvarṇayoḥ dīdhīvevyoḥ iti lopaḥ prāpnoti . parasmin iti vacanāt bhavati . atha pūrvavidhau iti kim artham . he gauḥ , bābhravīyāḥ , naidheyaḥ . he gauḥ iti aukāraḥ paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt eṅhrasvāt sambuddheḥ iti lopaḥ prāpnoti . pūrvavidhau iti vacanāt na bhavati . na etat asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na sambuddhilope sthānivadbhāvaḥ bhavati iti yat ayam eṅhrasvāt sambuddheḥ iti eṅgrahaṇam karoti . na etat asti jñāpakam . gortham etat syāt . yat tarhi pratyāhāragrahaṇam karoti . itarathā hi ohrasvāt iti eva brūyāt . idam tarhi prayojanam : bābhravīyāḥ , mādhavīyāḥ . vāntādeśaḥ paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt halaḥ taddhitasya iti yalopaḥ na prāpnoti . pūrvavidhau iti vacanāt na bhavati . etat api na asti prayojanam . svāśrayam atra haltvam bhaviṣyati . atha vā yaḥ atra ādeśaḥ na asau āśrīyate yaḥ ca āśrīyate na asau ādeśaḥ . idam tarhi prayojanam : naidheyaḥ . ākāralopaḥ paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt dvyajlakṣaṇaḥ ḍhak na prāpnoti . pūrvavidhau iti vacanāt na bhavati . atha vidhigrahaṇam kimartham . sarvavibhaktyantaḥ samāsaḥ yathā vijñāyeta : pūrvasya vidhiḥ pūrvavidhiḥ , pūrvasmāt vidhiḥ pūrvavidhiḥ iti . kāni punaḥ pūrvasmāt vidhau sthānivadbhāvasya prayojanāni . bebhiditā , māthitikaḥ ,
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.