Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.57

क्अ इ,१४१।२४-१४४।१७ रो इ,४२१-४३१ अचः इति किमर्थम् । प्रश्नः , द्यूत्वा , आक्राष्टाम् आगत्य । प्रश्नः , विश्नः इति अत्र छकारस्य शकारः परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् छे च इति तुक् प्राप्नोति । अचः इति वचनात् न भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । क्रियमाणे अपि वै अज्ग्रहणे अवश्यम् अत्र तुगभावे यत्नः कर्तव्यः । अन्तरङ्गत्वात् हि तुक् प्राप्नोति । इदम् तर्हि : द्यूत्वा । वकारस्य ऊठ् परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् अचि इति यणादेशः न प्राप्नोति । अचः इति वचनात् भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । स्वाश्रयम् अत्र अच्त्वम् भविष्यति । अथ वा यः अत्र आदेशः न असौ आश्रीयते यः च आश्रीयते न असौ आदेशः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : आक्राष्टाम् । सिचः लोपः परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् षढोः कः सि इति कत्वम् प्राप्नोति । अचः इति वचनात् भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।वक्ष्यति एतत् : पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत् इति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : आगत्य , अभिगत्य । अनुनासिकलोपः परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् ह्रस्वस्य इति तुक् न प्राप्नोति । अचः इति वचनात् भवति । अथ परस्मिन् इति किमर्थम् । युवजानिः , द्विपदिका , वैयाघ्रपद्यः , आदीध्ये । युवजानिः , वधूजानिः इति : जायायाः निङ् न परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् वलि इति यलोपः न प्राप्नोति । परस्मिन् इति वचनात् भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । स्वाश्रयम् अत्र वल्तम् भविष्यति । अथ वा यः अत्र आदेशः न असौ आश्रीयते यः च आश्रीयते न असौ आदेशः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : द्विपदिका त्रिपदिका । पादस्य लोपः न परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् पद्भावः न प्राप्नोति । परस्मिन् इति वचनात् भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । पुनर्लोपवचनसामर्थ्यात् स्थानिवद्भावः न भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : वैयाघ्रपद्यः । ननु च अत्र अपि पुनर्वचनसामर्थ्यात् एव न भविष्यति । अस्ति हि अन्यत् पुनर्लोपवचने प्रयोजनम् । किम् । यत्र भसञ्ज्ञा न : व्याघ्रपात् , श्येनपात् इति । इदम् च अपि उदाहरणम् : आदीध्ये , आवेव्ये । इकारस्य एकारः न परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् यीवर्णयोः दीधीवेव्योः इति लोपः प्राप्नोति । परस्मिन् इति वचनात् भवति । अथ पूर्वविधौ इति किम् अर्थम् । हे गौः , बाभ्रवीयाः , नैधेयः । हे गौः इति औकारः परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः इति लोपः प्राप्नोति । पूर्वविधौ इति वचनात् न भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न सम्बुद्धिलोपे स्थानिवद्भावः भवति इति यत् अयम् एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः इति एङ्ग्रहणम् करोति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । गोर्थम् एतत् स्यात् । यत् तर्हि प्रत्याहारग्रहणम् करोति । इतरथा हि ओह्रस्वात् इति एव ब्रूयात् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : बाभ्रवीयाः , माधवीयाः । वान्तादेशः परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् हलः तद्धितस्य इति यलोपः न प्राप्नोति । पूर्वविधौ इति वचनात् न भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । स्वाश्रयम् अत्र हल्त्वम् भविष्यति । अथ वा यः अत्र आदेशः न असौ आश्रीयते यः च आश्रीयते न असौ आदेशः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : नैधेयः । आकारलोपः परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् द्व्यज्लक्षणः ढक् न प्राप्नोति । पूर्वविधौ इति वचनात् न भवति । अथ विधिग्रहणम् किमर्थम् । सर्वविभक्त्यन्तः समासः यथा विज्ञायेत : पूर्वस्य विधिः पूर्वविधिः , पूर्वस्मात् विधिः पूर्वविधिः इति । कानि पुनः पूर्वस्मात् विधौ स्थानिवद्भावस्य प्रयोजनानि । बेभिदिता , माथितिकः ,

KA I,141.24-144.17 Ro I,421-431 acaḥ iti kimartham . praśnaḥ , dyūtvā , ākrāṣṭām āgatya . praśnaḥ , viśnaḥ iti atra chakārasya śakāraḥ paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt che ca iti tuk prāpnoti . acaḥ iti vacanāt na bhavati . na etat asti prayojanam . kriyamāṇe api vai ajgrahaṇe avaśyam atra tugabhāve yatnaḥ kartavyaḥ . antaraṅgatvāt hi tuk prāpnoti . idam tarhi : dyūtvā . vakārasya ūṭh paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt aci iti yaṇādeśaḥ na prāpnoti . acaḥ iti vacanāt bhavati . etat api na asti prayojanam . svāśrayam atra actvam bhaviṣyati . atha vā yaḥ atra ādeśaḥ na asau āśrīyate yaḥ ca āśrīyate na asau ādeśaḥ . idam tarhi prayojanam : ākrāṣṭām . sicaḥ lopaḥ paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt ṣaḍhoḥ kaḥ si iti katvam prāpnoti . acaḥ iti vacanāt bhavati . etat api na asti prayojanam .vakṣyati etat : pūrvatrāsiddhe na sthānivat iti . idam tarhi prayojanam : āgatya , abhigatya . anunāsikalopaḥ paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt hrasvasya iti tuk na prāpnoti . acaḥ iti vacanāt bhavati . atha parasmin iti kimartham . yuvajāniḥ , dvipadikā , vaiyāghrapadyaḥ , ādīdhye . yuvajāniḥ , vadhūjāniḥ iti : jāyāyāḥ niṅ na paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt vali iti yalopaḥ na prāpnoti . parasmin iti vacanāt bhavati . na etat asti prayojanam . svāśrayam atra valtam bhaviṣyati . atha vā yaḥ atra ādeśaḥ na asau āśrīyate yaḥ ca āśrīyate na asau ādeśaḥ . idam tarhi prayojanam : dvipadikā tripadikā . pādasya lopaḥ na paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt padbhāvaḥ na prāpnoti . parasmin iti vacanāt bhavati . etat api na asti prayojanam . punarlopavacanasāmarthyāt sthānivadbhāvaḥ na bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam : vaiyāghrapadyaḥ . nanu ca atra api punarvacanasāmarthyāt eva na bhaviṣyati . asti hi anyat punarlopavacane prayojanam . kim . yatra bhasañjñā na : vyāghrapāt , śyenapāt iti . idam ca api udāharaṇam : ādīdhye , āvevye . ikārasya ekāraḥ na paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt yīvarṇayoḥ dīdhīvevyoḥ iti lopaḥ prāpnoti . parasmin iti vacanāt bhavati . atha pūrvavidhau iti kim artham . he gauḥ , bābhravīyāḥ , naidheyaḥ . he gauḥ iti aukāraḥ paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt eṅhrasvāt sambuddheḥ iti lopaḥ prāpnoti . pūrvavidhau iti vacanāt na bhavati . na etat asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na sambuddhilope sthānivadbhāvaḥ bhavati iti yat ayam eṅhrasvāt sambuddheḥ iti eṅgrahaṇam karoti . na etat asti jñāpakam . gortham etat syāt . yat tarhi pratyāhāragrahaṇam karoti . itarathā hi ohrasvāt iti eva brūyāt . idam tarhi prayojanam : bābhravīyāḥ , mādhavīyāḥ . vāntādeśaḥ paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt halaḥ taddhitasya iti yalopaḥ na prāpnoti . pūrvavidhau iti vacanāt na bhavati . etat api na asti prayojanam . svāśrayam atra haltvam bhaviṣyati . atha vā yaḥ atra ādeśaḥ na asau āśrīyate yaḥ ca āśrīyate na asau ādeśaḥ . idam tarhi prayojanam : naidheyaḥ . ākāralopaḥ paranimittakaḥ . tasya sthānivadbhāvāt dvyajlakṣaṇaḥ ḍhak na prāpnoti . pūrvavidhau iti vacanāt na bhavati . atha vidhigrahaṇam kimartham . sarvavibhaktyantaḥ samāsaḥ yathā vijñāyeta : pūrvasya vidhiḥ pūrvavidhiḥ , pūrvasmāt vidhiḥ pūrvavidhiḥ iti . kāni punaḥ pūrvasmāt vidhau sthānivadbhāvasya prayojanāni . bebhiditā , māthitikaḥ ,

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१४४।१८-१४६।५ रो इ,४३१-४३५ कानि पुनः अस्य योगस्य प्रयोजनानि । स्तोष्यामि अहम् पादिकम् औदवाहिम् ततः श्वोभूते शातनीम् पातनीम् च । नेतारौ आगच्छतम् धारणिम् रावणिम् च ततः पश्चात् स्रंस्यते ध्वंस्यते च । इह तावत् पादिकम् औदवाहिम् शातनीम् पातनीम् धारणिम् रावणिम् इति अकारलोपे कृते पद्भावः ऊठ् अल्लोपः टिलोपः इति एते विधयः प्राप्नुवन्ति । स्थानिवद्भावात् न भवन्ति । स्रंस्यते ध्वंस्यते : णिलोपे कृते अनिदिताम् हलः उपधायाः क्ङिति इति नलोपः प्राप्नोति । स्थानिवद्भावात् न भवति । न एतानि सन्ति प्रयोजनानि । असिद्धवत् अत्र आ भात् इति अनेन अपि एतानि सिद्धानि । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : याज्यते वाप्यते । णिलोपे कृते यजादीनाम् किति इति सम्प्रसारणम् प्राप्नोति । स्थानिवद्भावात् न भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । यजादिभिः अत्र कितम् विशेषयिष्यामः यजादीनाम् यः कित् इति । कः च यजादीनाम् कित् । यजादिभ्यः यः विहितः इति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : पट्व्या मृद्व्या इति । परस्य यणादेशे कृते पूर्वस्य न प्राप्नोति ईकारयणा व्यवहितत्वात् । स्थानिवद्भावात् भवति । किम् पुनः कारणम् परस्य तावत् भवति न पुनः पूर्वस्य । नित्यत्वात् । नित्यः परयणादेशः । कृते अपि पूर्वयणादेशे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । नित्यत्वात् परयणादेशे कृते पूर्वस्य न प्राप्नोति । स्थानिवद्भावात् भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्य परयणादेशस्य अन्तरङ्गलक्षणः पूर्वयणादेशः भविष्यति । अवश्यम् च एषा परिभाषा आश्रयितव्या स्वरार्थम् कर्त्र्य हर्त्र्य इति उदात्तयणः हल्पूर्वात् इति एषः स्वरः यथा स्यात् । अनेन अपि सिद्धः स्वरः । कथम् । आरभ्यमाणे नित्यः असौ । आरभ्यमाणे तु अस्मिन् योगे नित्यः पूर्वयणादेशः । कृते अपि परयणादेशे प्राप्नोति अकृते अपि । परयणादेशः अपि नित्यः । कृते अपि पूर्वयणादेशे प्राप्नोति अकृते अपि । परः च असौ व्यवस्था । व्यवस्थया च असौ परः । युगपत्सम्भवः न अस्ति । न च अस्ति यौगपद्येन सम्भवः । कथम् च सिध्यति । बहिरङ्गेण सिध्यति । असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति अनेन सिध्यति । एवम् तर्हि यः अत्र उदात्तयण् तदाश्रयः स्वरः भविष्यति । ईकारयणा व्यवहितत्वात् न प्राप्नोति । स्वरविधौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति न अस्ति व्यवधानम् । सा तर्हि एषा परिभाषा कर्तव्या । ननु च इयम् अपि कर्तव्या : असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति । बहुप्रयोजना एषा परिभाषा । अवश्यम् एषा कर्तव्या । सा च अपि एषा लोकतः सिद्धा । कथम् । प्रत्यङ्गवर्ती लोकः लक्ष्यते । तत् यथा : पुरुषः अयम् प्रातः उत्थाय यानि अस्य प्रतिशरीरम् कार्याणि तानि तावत् करोति ततः सुहृदाम् ततः सम्बन्धिनाम् । प्रातिपदिकम् च अपि उपदिष्टम् सामान्यभूते अर्थे वर्तते । सामन्ये वर्तमानस्य व्यक्तिः उपजायते । व्यक्तस्य सतः लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् अन्वितस्य बाह्येन अर्थेन योगः भवति । यया एव आनुपूर्व्या अर्थानाम् प्रादुर्भावः तया एव शब्दानाम् अपि तद्वत् कार्यैः अपि भवितव्यम् । इमानि तर्हि प्रयोजनानि : पटयति , अवधीत् , बहुखट्वकः । पटयति लघयति इति टिलोपे कृते अतः उपधायाः इति वृद्धिः प्राप्नोति । स्थानिवद्भावात् न भवति । अवधीत् इति अकारलोपे कृते अतः हलादेः लघोः इति विभाषा वृद्धिः प्राप्नोति । स्थानिवद्भावात् न भवति । बहुखट्वकः इत् आपः अन्यतरस्याम् ह्रस्वत्वे कृते ह्रस्वान्ते अन्त्यात् पूर्वम् इति एषः स्वरः प्राप्नोति । स्थानिवद्भावात् न भवति ।

KA I,144.18-146.5 Ro I,431-435 kāni punaḥ asya yogasya prayojanāni . stoṣyāmi aham pādikam audavāhim tataḥ śvobhūte śātanīm pātanīm ca . netārau āgacchatam dhāraṇim rāvaṇim ca tataḥ paścāt sraṃsyate dhvaṃsyate ca . iha tāvat pādikam audavāhim śātanīm pātanīm dhāraṇim rāvaṇim iti akāralope kṛte padbhāvaḥ ūṭh allopaḥ ṭilopaḥ iti ete vidhayaḥ prāpnuvanti . sthānivadbhāvāt na bhavanti . sraṃsyate dhvaṃsyate : ṇilope kṛte aniditām halaḥ upadhāyāḥ kṅiti iti nalopaḥ prāpnoti . sthānivadbhāvāt na bhavati . na etāni santi prayojanāni . asiddhavat atra ā bhāt iti anena api etāni siddhāni . idam tarhi prayojanam : yājyate vāpyate . ṇilope kṛte yajādīnām kiti iti samprasāraṇam prāpnoti . sthānivadbhāvāt na bhavati . etat api na asti prayojanam . yajādibhiḥ atra kitam viśeṣayiṣyāmaḥ yajādīnām yaḥ kit iti . kaḥ ca yajādīnām kit . yajādibhyaḥ yaḥ vihitaḥ iti . idam tarhi prayojanam : paṭvyā mṛdvyā iti . parasya yaṇādeśe kṛte pūrvasya na prāpnoti īkārayaṇā vyavahitatvāt . sthānivadbhāvāt bhavati . kim punaḥ kāraṇam parasya tāvat bhavati na punaḥ pūrvasya . nityatvāt . nityaḥ parayaṇādeśaḥ . kṛte api pūrvayaṇādeśe prāpnoti akṛte api prāpnoti . nityatvāt parayaṇādeśe kṛte pūrvasya na prāpnoti . sthānivadbhāvāt bhavati . etat api na asti prayojanam . asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti asiddhatvāt bahiraṅgalakṣaṇasya parayaṇādeśasya antaraṅgalakṣaṇaḥ pūrvayaṇādeśaḥ bhaviṣyati . avaśyam ca eṣā paribhāṣā āśrayitavyā svarārtham kartrya hartrya iti udāttayaṇaḥ halpūrvāt iti eṣaḥ svaraḥ yathā syāt . anena api siddhaḥ svaraḥ . katham . ārabhyamāṇe nityaḥ asau . ārabhyamāṇe tu asmin yoge nityaḥ pūrvayaṇādeśaḥ . kṛte api parayaṇādeśe prāpnoti akṛte api . parayaṇādeśaḥ api nityaḥ . kṛte api pūrvayaṇādeśe prāpnoti akṛte api . paraḥ ca asau vyavasthā . vyavasthayā ca asau paraḥ . yugapatsambhavaḥ na asti . na ca asti yaugapadyena sambhavaḥ . katham ca sidhyati . bahiraṅgeṇa sidhyati . asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti anena sidhyati . evam tarhi yaḥ atra udāttayaṇ tadāśrayaḥ svaraḥ bhaviṣyati . īkārayaṇā vyavahitatvāt na prāpnoti . svaravidhau vyañjanam avidyamānavat bhavati iti na asti vyavadhānam . sā tarhi eṣā paribhāṣā kartavyā . nanu ca iyam api kartavyā : asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti . bahuprayojanā eṣā paribhāṣā . avaśyam eṣā kartavyā . sā ca api eṣā lokataḥ siddhā . katham . pratyaṅgavartī lokaḥ lakṣyate . tat yathā : puruṣaḥ ayam prātaḥ utthāya yāni asya pratiśarīram kāryāṇi tāni tāvat karoti tataḥ suhṛdām tataḥ sambandhinām . prātipadikam ca api upadiṣṭam sāmānyabhūte arthe vartate . sāmanye vartamānasya vyaktiḥ upajāyate . vyaktasya sataḥ liṅgasaṅkhyābhyām anvitasya bāhyena arthena yogaḥ bhavati . yayā eva ānupūrvyā arthānām prādurbhāvaḥ tayā eva śabdānām api tadvat kāryaiḥ api bhavitavyam . imāni tarhi prayojanāni : paṭayati , avadhīt , bahukhaṭvakaḥ . paṭayati laghayati iti ṭilope kṛte ataḥ upadhāyāḥ iti vṛddhiḥ prāpnoti . sthānivadbhāvāt na bhavati . avadhīt iti akāralope kṛte ataḥ halādeḥ laghoḥ iti vibhāṣā vṛddhiḥ prāpnoti . sthānivadbhāvāt na bhavati . bahukhaṭvakaḥ it āpaḥ anyatarasyām hrasvatve kṛte hrasvānte antyāt pūrvam iti eṣaḥ svaraḥ prāpnoti . sthānivadbhāvāt na bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१४६।६-१६ रो इ,४३५-४३६ इह वैयाकरणः , सौवश्वः इति य्वोः स्थानिवद्भावात् आयावौ प्राप्नुतः । तयोः प्रतिषेधः वक्तव्यः । अचः पूर्वविज्ञानात् ऐचोः सिद्धम् । यः अनादिष्टात् अचः पूर्वः तस्य विधिम् प्रति स्थानिवद्भावः । आदिष्टात् च एषः अचः पूर्वः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । अचः इति पञ्चमी : अचः पूर्वस्य । यदि एवम् आदेशः अविशेषितः भवति । आदेशः च विशेषितः । कथम् । न ब्रूमः यत् षष्ठीनिर्दिष्टम् अज्ग्रहणम् तत् पञ्चमीनिर्दिष्टम् कर्तव्यम् । किम् तर्हि अन्यत् कर्तव्यम् । अन्यत् च न कर्तव्यम् । यत् एव अदः षष्ठीनिर्दिष्टम् अज्ग्रहणम् तस्य दिक्शब्दैः योगे पञ्चमी भवति : अजादेशः परनिमित्तकः पूर्वस्य विधिम् प्रति स्थानिवत् भवति । कुतः पूर्वस्य । अचः इति । तत् यथा आदेशः प्रथमानिर्दिष्टः । तस्य दिक्शब्दैः योगे पञ्चमी भवति : अजादेशः परनिमित्तकः पूर्वस्य विधिम् प्रति स्थानिवत् भवति । कुतः पूर्वस्य । आदेशात् इति ।

KA I,146.6-16 Ro I,435-436 iha vaiyākaraṇaḥ , sauvaśvaḥ iti yvoḥ sthānivadbhāvāt āyāvau prāpnutaḥ . tayoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . acaḥ pūrvavijñānāt aicoḥ siddham . yaḥ anādiṣṭāt acaḥ pūrvaḥ tasya vidhim prati sthānivadbhāvaḥ . ādiṣṭāt ca eṣaḥ acaḥ pūrvaḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . acaḥ iti pañcamī : acaḥ pūrvasya . yadi evam ādeśaḥ aviśeṣitaḥ bhavati . ādeśaḥ ca viśeṣitaḥ . katham . na brūmaḥ yat ṣaṣṭhīnirdiṣṭam ajgrahaṇam tat pañcamīnirdiṣṭam kartavyam . kim tarhi anyat kartavyam . anyat ca na kartavyam . yat eva adaḥ ṣaṣṭhīnirdiṣṭam ajgrahaṇam tasya dikśabdaiḥ yoge pañcamī bhavati : ajādeśaḥ paranimittakaḥ pūrvasya vidhim prati sthānivat bhavati . kutaḥ pūrvasya . acaḥ iti . tat yathā ādeśaḥ prathamānirdiṣṭaḥ . tasya dikśabdaiḥ yoge pañcamī bhavati : ajādeśaḥ paranimittakaḥ pūrvasya vidhim prati sthānivat bhavati . kutaḥ pūrvasya . ādeśāt iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१४६।१७-१४७।१८ रो इ,४३६-४३८ तत्र आदेशलक्षणप्रतिषेधः । तत्र आदेशलक्षणम् कार्यम् प्राप्नोति । तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः : वाय्वोः , अध्वर्य्वोः । लोपः व्योः वलि इति यलोपः प्राप्नोति । असिद्धवचनात् सिद्धम् । अजादेशः परनिमित्तकः पूर्वस्य विधिम् प्रति असिद्धः भवति इति वक्तव्यम् । असिद्धवचनात् सिद्धम् इति चेत् उत्सर्गलक्षणानाम् अनुदेशः । असिद्धवचनात् सिद्धम् इति चेत् उत्सर्गलक्षणानाम् अनुदेशः कर्तव्यः : पट्व्या म्र्द्व्या इति । ननु च एतत् अपि असिद्धवचनात् सिद्धम् । असिद्धवचनात् सिद्धम् इति चेत् न अन्यस्य असिद्धवचनात् अन्यस्य भावः । असिद्धवचनात् सिद्धम् इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । न अन्यस्य असिद्धवचनात् अन्यस्य भावः । न हि अन्यस्य असिद्धवचनात् अन्यस्य प्रादुर्भावः भवति । न हि देवदत्तस्य हन्तरि हते देवदत्तस्य प्रादुर्भावः भवति । तस्मात् स्थानिवद्वचनम् असिद्धत्वम् च । तस्मात् स्थानिवद्भावः वक्तव्यः असिद्धत्वम् च । पट्व्या मृद्व्या इति अत्र स्थानिवद्भावः । वाय्वोः , अध्वर्य्वोः इति असिद्धत्वम् । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । स्थानिवद्वचनानर्थक्यम् शास्त्रासिद्धत्वात् इति । विषमः उपन्यासः । युक्तम् तत्र यत् एकादेशशास्त्रम् तुक्शास्त्रे असिद्धम् स्यात् : अन्यत् अन्यस्मिन् । इह पुनः न युक्तम् । कथम् हि तद् एव नाम तस्मिन् असिद्धम् स्यात् । तद् एव च अपि तस्मिन् असिद्धम् भवति । वक्ष्यति हि आचार्यः : चिणः लुकि तग्रहणानर्थक्यम् सङ्घातस्य अप्रत्ययत्वात् तलोपस्य च असिद्धत्वात् इति । चिणः लुक् चिणः लुकि एव असिद्धः भवति । कामम् अतिदिश्यताम् वा सत् च असत् च अपि न इह भारः अस्ति । कल्प्यः हि वाक्यशेषः वाक्यम् वक्तरि अधीनम् हि । अथ वा वतिनिर्देशः अयम् । कामचारः च वतिनिर्देशे वाक्यशेषम् समर्थयितुम् । तत् यथा । उशीनरवत् मद्रेषु यवाः । सन्ति न सन्ति इति । मातृवत् अस्याः कलाः । सन्ति न सन्ति । एवम् इह अपि स्थानिवत् भवति स्थानिवत् न भवति इति वाक्यशेषम् समर्थयिष्यामहे । इह तावत् पट्व्या मृद्व्या इति यथा स्थानिनि यणादेशः भवति एवम् आदेशे अपि । इह इदानीम् वाय्वोः अध्वर्य्वोः इति यथा स्थानिनि यलोपः न भवति एवम् आदेशे अपि न भवति ।

KA I,146.17-147.18 Ro I,436-438 tatra ādeśalakṣaṇapratiṣedhaḥ . tatra ādeśalakṣaṇam kāryam prāpnoti . tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : vāyvoḥ , adhvaryvoḥ . lopaḥ vyoḥ vali iti yalopaḥ prāpnoti . asiddhavacanāt siddham . ajādeśaḥ paranimittakaḥ pūrvasya vidhim prati asiddhaḥ bhavati iti vaktavyam . asiddhavacanāt siddham iti cet utsargalakṣaṇānām anudeśaḥ . asiddhavacanāt siddham iti cet utsargalakṣaṇānām anudeśaḥ kartavyaḥ : paṭvyā mrdvyā iti . nanu ca etat api asiddhavacanāt siddham . asiddhavacanāt siddham iti cet na anyasya asiddhavacanāt anyasya bhāvaḥ . asiddhavacanāt siddham iti cet tat na . kim kāraṇam . na anyasya asiddhavacanāt anyasya bhāvaḥ . na hi anyasya asiddhavacanāt anyasya prādurbhāvaḥ bhavati . na hi devadattasya hantari hate devadattasya prādurbhāvaḥ bhavati . tasmāt sthānivadvacanam asiddhatvam ca . tasmāt sthānivadbhāvaḥ vaktavyaḥ asiddhatvam ca . paṭvyā mṛdvyā iti atra sthānivadbhāvaḥ . vāyvoḥ , adhvaryvoḥ iti asiddhatvam . uktam vā . kim uktam . sthānivadvacanānarthakyam śāstrāsiddhatvāt iti . viṣamaḥ upanyāsaḥ . yuktam tatra yat ekādeśaśāstram tukśāstre asiddham syāt : anyat anyasmin . iha punaḥ na yuktam . katham hi tad eva nāma tasmin asiddham syāt . tad eva ca api tasmin asiddham bhavati . vakṣyati hi ācāryaḥ : ciṇaḥ luki tagrahaṇānarthakyam saṅghātasya apratyayatvāt talopasya ca asiddhatvāt iti . ciṇaḥ luk ciṇaḥ luki eva asiddhaḥ bhavati . kāmam atidiśyatām vā sat ca asat ca api na iha bhāraḥ asti . kalpyaḥ hi vākyaśeṣaḥ vākyam vaktari adhīnam hi . atha vā vatinirdeśaḥ ayam . kāmacāraḥ ca vatinirdeśe vākyaśeṣam samarthayitum . tat yathā . uśīnaravat madreṣu yavāḥ . santi na santi iti . mātṛvat asyāḥ kalāḥ . santi na santi . evam iha api sthānivat bhavati sthānivat na bhavati iti vākyaśeṣam samarthayiṣyāmahe . iha tāvat paṭvyā mṛdvyā iti yathā sthānini yaṇādeśaḥ bhavati evam ādeśe api . iha idānīm vāyvoḥ adhvaryvoḥ iti yathā sthānini yalopaḥ na bhavati evam ādeśe api na bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१४७।१९-१४८।२४ रो इ,४३८-४४१ किम् पुनः अनन्तरस्य विधिम् प्रति स्थानिवद्भावः आहोस्वित् पूर्वमात्रस्य । कः च अत्र विशेषः । अनन्तरस्य चेत् एकाननुदात्तद्विगुस्वरगतिनिघातेषु उपसङ्ख्यानम् । अनन्तरस्य चेत् एकाननुदात्तद्विगुस्वरगतिनिघातेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । एकाननुदात्त : लुनीहि अत्र पुनीहि अत्र । अनुदात्तम् पदम् एकवर्जम् इति एषः स्वरः न प्राप्नोति । द्विगुस्वर : पञ्चारत्न्यः , दशारत्न्यः । इगन्तकाल इति एषः स्वरः न प्राप्नोति । गतिनिघात : यत् प्रलुनीहि अत्र , यत् प्रपुनीहि अत्र । तिङि चोदात्तवति इति एषः स्वरः न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि पूर्वमात्रस्य । पूर्वमात्रस्य इति चेत् उपधाह्रस्वत्वम् । पूर्वमात्रस्य इति चेत् उपधाह्रस्वत्वम् वक्तव्यम् : वादितवन्तम् प्रयोजितवान् : अवीवदत् वीणाम् परिवादकेन । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । यः असौ णौ णिः लुप्यते तस्य स्थानिवद्भावात् ह्रस्वत्वम् न प्राप्नोति । गुरुसञ्ज्ञा च । गुरुसञ्ज्ञा च न सिध्यति : श्लेष्मा३घ्न पित्ता३घ्न दा३ध्यश्व मा३ध्वश्व । हलः अनन्तराः संयोगः इति संयोगसञ्ज्ञा । संयोगे गुरु इति गुरुसञ्ज्ञा । गुरोः इति प्लुतः न प्राप्नोति । ननु च यस्य अपि अनन्तरस्य विधिम् प्रति स्थानिवद्भावः तस्य अपि अनन्तरलक्षणः विधिः संयोगसञ्ज्ञा विधेया । न वा संयोगस्य अपूर्वविधित्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । संयोगस्य अपूर्वविधित्वात् । न पूर्वविधिः संयोगः । किम् तर्हि । पूर्वपरविधिः संयोगः । एकादेशस्य उपसङ्ख्यानम् । एकादेशस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : श्रायसौ गौमतौ चातुरौ , आनडुहौ पादे , उदवाहे । एकादेशे कृते नुमामौ पद्भावः ऊठ् इति एते विधयः प्राप्नुवन्ति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । उभयनिमित्तत्वात् । अजादेशः परनिमित्तकः इति उच्यते उभयनिमित्तः च अयम् । उभयादेशत्वात् च । अचः आदेशः इचि उच्यते अचोः च अयम् आदेशः । न एषः दोषः । यत् तावत् उच्यते उभयनिमित्तत्वात् इति : इह यस्य ग्रामे नगरे वा अनेकम् कार्यम् भवति शक्नोति असौ ततः अन्यतरत् व्यपदेष्टुम् : गुरुनिमित्तम् वसामः । अध्ययननिमित्तम् वसामः इति । यत् अपि उच्यते उभयादेशत्वात् च इति । इह यः द्वयोः षष्ठीनिर्दिष्टयोः प्रसङ्गे भवति लभते असौ अन्यतरतः व्यपदेशम् । तत् यथा देवदत्तस्य पुत्रः , देवदत्तायाः पुत्रः इति ।

KA I,147.19-148.24 Ro I,438-441 kim punaḥ anantarasya vidhim prati sthānivadbhāvaḥ āhosvit pūrvamātrasya . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . anantarasya cet ekānanudāttadvigusvaragatinighāteṣu upasaṅkhyānam . anantarasya cet ekānanudāttadvigusvaragatinighāteṣu upasaṅkhyānam kartavyam . ekānanudātta : lunīhi atra punīhi atra . anudāttam padam ekavarjam iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti . dvigusvara : pañcāratnyaḥ , daśāratnyaḥ . igantakāla iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti . gatinighāta : yat pralunīhi atra , yat prapunīhi atra . tiṅi codāttavati iti eṣaḥ svaraḥ na prāpnoti . astu tarhi pūrvamātrasya . pūrvamātrasya iti cet upadhāhrasvatvam . pūrvamātrasya iti cet upadhāhrasvatvam vaktavyam : vāditavantam prayojitavān : avīvadat vīṇām parivādakena . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . yaḥ asau ṇau ṇiḥ lupyate tasya sthānivadbhāvāt hrasvatvam na prāpnoti . gurusañjñā ca . gurusañjñā ca na sidhyati : śleṣmā3ghna pittā3ghna dā3dhyaśva mā3dhvaśva . halaḥ anantarāḥ saṃyogaḥ iti saṃyogasañjñā . saṃyoge guru iti gurusañjñā . guroḥ iti plutaḥ na prāpnoti . nanu ca yasya api anantarasya vidhim prati sthānivadbhāvaḥ tasya api anantaralakṣaṇaḥ vidhiḥ saṃyogasañjñā vidheyā . na vā saṃyogasya apūrvavidhitvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . saṃyogasya apūrvavidhitvāt . na pūrvavidhiḥ saṃyogaḥ . kim tarhi . pūrvaparavidhiḥ saṃyogaḥ . ekādeśasya upasaṅkhyānam . ekādeśasya upasaṅkhyānam kartavyam : śrāyasau gaumatau cāturau , ānaḍuhau pāde , udavāhe . ekādeśe kṛte numāmau padbhāvaḥ ūṭh iti ete vidhayaḥ prāpnuvanti . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . ubhayanimittatvāt . ajādeśaḥ paranimittakaḥ iti ucyate ubhayanimittaḥ ca ayam . ubhayādeśatvāt ca . acaḥ ādeśaḥ ici ucyate acoḥ ca ayam ādeśaḥ . na eṣaḥ doṣaḥ . yat tāvat ucyate ubhayanimittatvāt iti : iha yasya grāme nagare vā anekam kāryam bhavati śaknoti asau tataḥ anyatarat vyapadeṣṭum : gurunimittam vasāmaḥ . adhyayananimittam vasāmaḥ iti . yat api ucyate ubhayādeśatvāt ca iti . iha yaḥ dvayoḥ ṣaṣṭhīnirdiṣṭayoḥ prasaṅge bhavati labhate asau anyatarataḥ vyapadeśam . tat yathā devadattasya putraḥ , devadattāyāḥ putraḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१४९।१-१९ रो इ,४४१-४४३ अथ हलचोः आदेशः स्थानिवत् भवति उताहो न । कः च अत्र विशेषः । हलचोः आदेशः स्थानिवत् इति चेत् विंशतेः तिलोपः एकादेशः । हलचोः आदेशः स्थानिवत् इति चेत् विंशतेः तिलोपे एकादेशः वक्तव्यः : विंशकः , विंशम् शतम् , विंशः । स्थूलादीनाम् यणादिलोपे अवादेशः । स्थूलादीनाम् यणादिलोपे कृते अवादेशः वक्तव्यः : स्थवीयान् , दवीयान् । केकयिमित्रय्वोः इयादेशे एत्वम् । केकयिमित्रय्वोः इयादेशे एत्वम् न सिध्यति : कैकेयः , मैत्रेयः । अचि इति एत्वम् न सिध्यति । उत्तरपदलोपे च । उत्तरपदलोपे च दोषः भवति : दध्युपसिक्ताः सक्तवः दधिसक्तवः । अचि इति यणादेशः प्राप्नोति । यङ्लोपे यणियङुवङः । यङ्लोपे यणियङुवङः न सिध्यन्ति : चेच्यः , नेन्यः , चेक्रियः , लोलुवः , पोपुवः । अचि इति यणियङुवङः न सिध्यन्ति । अस्तु तर्हि न स्थानिवत् । अस्थानिवत्त्वे यङ्लोपे गुणवृद्धिप्रतिषेधः । अस्थानिवत्त्वे यङ्लोपे गुणवृद्धिप्रतिषेधः वक्तव्यः : लोलुवः , पोपुवः , सरीसृपः , मरीमृजः इति । न एषः दोषः । न धातुलोपे आर्धधातुके इति प्रतिषेधः भविष्यति ।

KA I,149.1-19 Ro I,441-443 atha halacoḥ ādeśaḥ sthānivat bhavati utāho na . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . halacoḥ ādeśaḥ sthānivat iti cet viṃśateḥ tilopaḥ ekādeśaḥ . halacoḥ ādeśaḥ sthānivat iti cet viṃśateḥ tilope ekādeśaḥ vaktavyaḥ : viṃśakaḥ , viṃśam śatam , viṃśaḥ . sthūlādīnām yaṇādilope avādeśaḥ . sthūlādīnām yaṇādilope kṛte avādeśaḥ vaktavyaḥ : sthavīyān , davīyān . kekayimitrayvoḥ iyādeśe etvam . kekayimitrayvoḥ iyādeśe etvam na sidhyati : kaikeyaḥ , maitreyaḥ . aci iti etvam na sidhyati . uttarapadalope ca . uttarapadalope ca doṣaḥ bhavati : dadhyupasiktāḥ saktavaḥ dadhisaktavaḥ . aci iti yaṇādeśaḥ prāpnoti . yaṅlope yaṇiyaṅuvaṅaḥ . yaṅlope yaṇiyaṅuvaṅaḥ na sidhyanti : cecyaḥ , nenyaḥ , cekriyaḥ , loluvaḥ , popuvaḥ . aci iti yaṇiyaṅuvaṅaḥ na sidhyanti . astu tarhi na sthānivat . asthānivattve yaṅlope guṇavṛddhipratiṣedhaḥ . asthānivattve yaṅlope guṇavṛddhipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : loluvaḥ , popuvaḥ , sarīsṛpaḥ , marīmṛjaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . na dhātulope ārdhadhātuke iti pratiṣedhaḥ bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१४९।२०-१५१।११ रो इ,४४३-४४७ किम् पुनः आश्रीयमाणायाम् प्रकृतौ स्थानिवत् भवति आहोस्वित् अविशेषेण । कः च अत्र विशेषः । अविशेषेण स्थानिवत् इति चेत् लोपयणादेशे गुरुविधिः । अविशेषेण स्थानिवत् इति चेत् लोपयणादेशे गुरुविधिः न सिध्यति : श्लेष्मा३घ्न पित्ता३घ्न दा३ध्यश्व मा३ध्वश्व । हलः अनन्तराः संयोगः इति संयोगसञ्ज्ञा संयोगे गुरु इति गुरुसञ्ज्ञा गुरोः इति प्लुतः न प्राप्नोति । द्विर्वचनादयः च प्रतिषेधे । द्विर्वचनादयः च प्रतिषेधे वक्तव्याः : द्विर्वचनवरेयलोप इति । क्सलोपे लुग्वचनम् । क्सलोपे लुक् वक्तव्यः : अदुग्ध , अदुग्धाः : लुक् वा दुहदिहलिहगुहाम् आत्मनेपदे दन्त्ये इति । हन्तेः घत्वम् । हन्तेः च घत्वम् वक्तव्यम् : घ्नन्ति घ्नन्तु , अघ्नन् । अस्तु तर्हि आश्रीयमाणायाम् प्रकृतौ इति । ग्रहणेषु स्थानिवत् इति चेत् जग्ध्यादिषु आदेशप्रतिषेधः । ग्रहणेषु स्थानिवत् इति चेत् जग्ध्यादिषु आदेशस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः : निराद्य समाद्य । अदः जग्धिः ल्यप् ति किति इति जग्धिभावः प्राप्नोति । यणादेशे युलोपेत्वानुनासिकात्त्वप्रतिषेधः । यणादेशे युलोपेत्वानुनासिकात्त्वानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । यलोप : वाय्वोः , अध्वर्य्वोः । लोपः व्योः वलि इति यलोपः प्राप्नोति । उलोप : अकुर्वि* आशाम् अकुर्व्य् आशाम् । नित्यम् करोतेः ये च इति उकारलोपः प्राप्नोति । ईत्व : अलुनि* आशाम् अलुन्य् आशाम् । ई हलि अघोः इति ईत्वम् प्राप्नोति । अनुनासिकात्त्व : अजज्ञि* आशाम् अजज्ञ्य् आशाम् । ये विभाषा इति अनुनासिकात्त्वम् प्राप्नोति । रायात्वप्रतिषेधः च । रायः आत्वस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः : रायि* आशाम् राय्य् आशाम् । रायः हलि इति आत्वम् प्राप्नोति । दीर्घे यलोपप्रतिषेधः । दीर्घे यलोपस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः : सौर्ये नाम हिमवतः श्र्ङ्गे तद्वान् सौर्यी हिमवान् इति सौ इनाश्रये दीर्घत्वे कृते ईति यलोपः प्राप्नोति । अतः दीर्घे यलोपवचनम् । अतः दीर्घे यलोपः वक्तव्यः : गार्गाभ्याम् , वात्साभ्याम् । दीर्घे कृते आपत्यस्य च तद्धिते अनाति इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । न एषः दोषः । आश्रीयते तत्र प्रकृतिः : तद्धिते इति । सर्वेषाम् एषाम् परिहारः : उक्तम् विधिग्रहणस्य प्रयोजनम् विधिमात्रे स्थानिवत् यथा स्यात् अनाश्रीयमाणायाम् अपि प्रकृतौ इति । अथ वा पुनः अस्तु अविशेषेण स्थानिवत् इति । ननु च उक्तम् अविशेषेण स्थानिवत् इति चेत् लोपयणादेशे गुरुविधिः द्विर्वचनादयः च प्रतिषेधे , क्सलोपे लुग्वचनम् , हन्तेः घत्वम् इति । न एषः दोषः । यत् तावत् उच्यते अविशेषेण स्थानिवत् इति चेत् लोपयणादेशे गुरुविधिः इति : उक्तम् एतत् : न वा संयोगस्य अपूर्वविधित्वात् इति । यत् अपि उच्यते द्विर्वचनादयः च प्रतिषेधे वक्तव्याः इति : उच्यन्ते न्यासे एव । क्सलोपे लुग्वचनम् इति : क्रियते न्यासे एव । हन्तेः घत्वम् इति । सप्तमे परिहारम् वक्ष्यति ।

KA I,149.20-151.11 Ro I,443-447 kim punaḥ āśrīyamāṇāyām prakṛtau sthānivat bhavati āhosvit aviśeṣeṇa . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . aviśeṣeṇa sthānivat iti cet lopayaṇādeśe guruvidhiḥ . aviśeṣeṇa sthānivat iti cet lopayaṇādeśe guruvidhiḥ na sidhyati : śleṣmā3ghna pittā3ghna dā3dhyaśva mā3dhvaśva . halaḥ anantarāḥ saṃyogaḥ iti saṃyogasañjñā saṃyoge guru iti gurusañjñā guroḥ iti plutaḥ na prāpnoti . dvirvacanādayaḥ ca pratiṣedhe . dvirvacanādayaḥ ca pratiṣedhe vaktavyāḥ : dvirvacanavareyalopa iti . ksalope lugvacanam . ksalope luk vaktavyaḥ : adugdha , adugdhāḥ : luk vā duhadihalihaguhām ātmanepade dantye iti . hanteḥ ghatvam . hanteḥ ca ghatvam vaktavyam : ghnanti ghnantu , aghnan . astu tarhi āśrīyamāṇāyām prakṛtau iti . grahaṇeṣu sthānivat iti cet jagdhyādiṣu ādeśapratiṣedhaḥ . grahaṇeṣu sthānivat iti cet jagdhyādiṣu ādeśasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : nirādya samādya . adaḥ jagdhiḥ lyap ti kiti iti jagdhibhāvaḥ prāpnoti . yaṇādeśe yulopetvānunāsikāttvapratiṣedhaḥ . yaṇādeśe yulopetvānunāsikāttvānām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . yalopa : vāyvoḥ , adhvaryvoḥ . lopaḥ vyoḥ vali iti yalopaḥ prāpnoti . ulopa : akurvi* āśām akurvy āśām . nityam karoteḥ ye ca iti ukāralopaḥ prāpnoti . ītva : aluni* āśām aluny āśām . ī hali aghoḥ iti ītvam prāpnoti . anunāsikāttva : ajajñi* āśām ajajñy āśām . ye vibhāṣā iti anunāsikāttvam prāpnoti . rāyātvapratiṣedhaḥ ca . rāyaḥ ātvasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : rāyi* āśām rāyy āśām . rāyaḥ hali iti ātvam prāpnoti . dīrghe yalopapratiṣedhaḥ . dīrghe yalopasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : saurye nāma himavataḥ śrṅge tadvān sauryī himavān iti sau ināśraye dīrghatve kṛte īti yalopaḥ prāpnoti . ataḥ dīrghe yalopavacanam . ataḥ dīrghe yalopaḥ vaktavyaḥ : gārgābhyām , vātsābhyām . dīrghe kṛte āpatyasya ca taddhite anāti iti pratiṣedhaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . āśrīyate tatra prakṛtiḥ : taddhite iti . sarveṣām eṣām parihāraḥ : uktam vidhigrahaṇasya prayojanam vidhimātre sthānivat yathā syāt anāśrīyamāṇāyām api prakṛtau iti . atha vā punaḥ astu aviśeṣeṇa sthānivat iti . nanu ca uktam aviśeṣeṇa sthānivat iti cet lopayaṇādeśe guruvidhiḥ dvirvacanādayaḥ ca pratiṣedhe , ksalope lugvacanam , hanteḥ ghatvam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yat tāvat ucyate aviśeṣeṇa sthānivat iti cet lopayaṇādeśe guruvidhiḥ iti : uktam etat : na vā saṃyogasya apūrvavidhitvāt iti . yat api ucyate dvirvacanādayaḥ ca pratiṣedhe vaktavyāḥ iti : ucyante nyāse eva . ksalope lugvacanam iti : kriyate nyāse eva . hanteḥ ghatvam iti . saptame parihāram vakṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.