क्अ इ,१४४।१८-१४६।५ रो इ,४३१-४३५ कानि पुनः अस्य योगस्य प्रयोजनानि । स्तोष्यामि अहम् पादिकम् औदवाहिम् ततः श्वोभूते शातनीम् पातनीम् च । नेतारौ आगच्छतम् धारणिम् रावणिम् च ततः पश्चात् स्रंस्यते ध्वंस्यते च । इह तावत् पादिकम् औदवाहिम् शातनीम् पातनीम् धारणिम् रावणिम् इति अकारलोपे कृते पद्भावः ऊठ् अल्लोपः टिलोपः इति एते विधयः प्राप्नुवन्ति । स्थानिवद्भावात् न भवन्ति । स्रंस्यते ध्वंस्यते : णिलोपे कृते अनिदिताम् हलः उपधायाः क्ङिति इति नलोपः प्राप्नोति । स्थानिवद्भावात् न भवति । न एतानि सन्ति प्रयोजनानि । असिद्धवत् अत्र आ भात् इति अनेन अपि एतानि सिद्धानि । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : याज्यते वाप्यते । णिलोपे कृते यजादीनाम् किति इति सम्प्रसारणम् प्राप्नोति । स्थानिवद्भावात् न भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । यजादिभिः अत्र कितम् विशेषयिष्यामः यजादीनाम् यः कित् इति । कः च यजादीनाम् कित् । यजादिभ्यः यः विहितः इति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : पट्व्या मृद्व्या इति । परस्य यणादेशे कृते पूर्वस्य न प्राप्नोति ईकारयणा व्यवहितत्वात् । स्थानिवद्भावात् भवति । किम् पुनः कारणम् परस्य तावत् भवति न पुनः पूर्वस्य । नित्यत्वात् । नित्यः परयणादेशः । कृते अपि पूर्वयणादेशे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । नित्यत्वात् परयणादेशे कृते पूर्वस्य न प्राप्नोति । स्थानिवद्भावात् भवति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्य परयणादेशस्य अन्तरङ्गलक्षणः पूर्वयणादेशः भविष्यति । अवश्यम् च एषा परिभाषा आश्रयितव्या स्वरार्थम् कर्त्र्य हर्त्र्य इति उदात्तयणः हल्पूर्वात् इति एषः स्वरः यथा स्यात् । अनेन अपि सिद्धः स्वरः । कथम् । आरभ्यमाणे नित्यः असौ । आरभ्यमाणे तु अस्मिन् योगे नित्यः पूर्वयणादेशः । कृते अपि परयणादेशे प्राप्नोति अकृते अपि । परयणादेशः अपि नित्यः । कृते अपि पूर्वयणादेशे प्राप्नोति अकृते अपि । परः च असौ व्यवस्था । व्यवस्थया च असौ परः । युगपत्सम्भवः न अस्ति । न च अस्ति यौगपद्येन सम्भवः । कथम् च सिध्यति । बहिरङ्गेण सिध्यति । असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति अनेन सिध्यति । एवम् तर्हि यः अत्र उदात्तयण् तदाश्रयः स्वरः भविष्यति । ईकारयणा व्यवहितत्वात् न प्राप्नोति । स्वरविधौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् भवति इति न अस्ति व्यवधानम् । सा तर्हि एषा परिभाषा कर्तव्या । ननु च इयम् अपि कर्तव्या : असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति । बहुप्रयोजना एषा परिभाषा । अवश्यम् एषा कर्तव्या । सा च अपि एषा लोकतः सिद्धा । कथम् । प्रत्यङ्गवर्ती लोकः लक्ष्यते । तत् यथा : पुरुषः अयम् प्रातः उत्थाय यानि अस्य प्रतिशरीरम् कार्याणि तानि तावत् करोति ततः सुहृदाम् ततः सम्बन्धिनाम् । प्रातिपदिकम् च अपि उपदिष्टम् सामान्यभूते अर्थे वर्तते । सामन्ये वर्तमानस्य व्यक्तिः उपजायते । व्यक्तस्य सतः लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् अन्वितस्य बाह्येन अर्थेन योगः भवति । यया एव आनुपूर्व्या अर्थानाम् प्रादुर्भावः तया एव शब्दानाम् अपि तद्वत् कार्यैः अपि भवितव्यम् । इमानि तर्हि प्रयोजनानि : पटयति , अवधीत् , बहुखट्वकः । पटयति लघयति इति टिलोपे कृते अतः उपधायाः इति वृद्धिः प्राप्नोति । स्थानिवद्भावात् न भवति । अवधीत् इति अकारलोपे कृते अतः हलादेः लघोः इति विभाषा वृद्धिः प्राप्नोति । स्थानिवद्भावात् न भवति । बहुखट्वकः इत् आपः अन्यतरस्याम् ह्रस्वत्वे कृते ह्रस्वान्ते अन्त्यात् पूर्वम् इति एषः स्वरः प्राप्नोति । स्थानिवद्भावात् न भवति ।
KA I,144.18-146.5 Ro I,431-435 kāni punaḥ asya yogasya prayojanāni . stoṣyāmi aham pādikam audavāhim tataḥ śvobhūte śātanīm pātanīm ca . netārau āgacchatam dhāraṇim rāvaṇim ca tataḥ paścāt sraṃsyate dhvaṃsyate ca . iha tāvat pādikam audavāhim śātanīm pātanīm dhāraṇim rāvaṇim iti akāralope kṛte padbhāvaḥ ūṭh allopaḥ ṭilopaḥ iti ete vidhayaḥ prāpnuvanti . sthānivadbhāvāt na bhavanti . sraṃsyate dhvaṃsyate : ṇilope kṛte aniditām halaḥ upadhāyāḥ kṅiti iti nalopaḥ prāpnoti . sthānivadbhāvāt na bhavati . na etāni santi prayojanāni . asiddhavat atra ā bhāt iti anena api etāni siddhāni . idam tarhi prayojanam : yājyate vāpyate . ṇilope kṛte yajādīnām kiti iti samprasāraṇam prāpnoti . sthānivadbhāvāt na bhavati . etat api na asti prayojanam . yajādibhiḥ atra kitam viśeṣayiṣyāmaḥ yajādīnām yaḥ kit iti . kaḥ ca yajādīnām kit . yajādibhyaḥ yaḥ vihitaḥ iti . idam tarhi prayojanam : paṭvyā mṛdvyā iti . parasya yaṇādeśe kṛte pūrvasya na prāpnoti īkārayaṇā vyavahitatvāt . sthānivadbhāvāt bhavati . kim punaḥ kāraṇam parasya tāvat bhavati na punaḥ pūrvasya . nityatvāt . nityaḥ parayaṇādeśaḥ . kṛte api pūrvayaṇādeśe prāpnoti akṛte api prāpnoti . nityatvāt parayaṇādeśe kṛte pūrvasya na prāpnoti . sthānivadbhāvāt bhavati . etat api na asti prayojanam . asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti asiddhatvāt bahiraṅgalakṣaṇasya parayaṇādeśasya antaraṅgalakṣaṇaḥ pūrvayaṇādeśaḥ bhaviṣyati . avaśyam ca eṣā paribhāṣā āśrayitavyā svarārtham kartrya hartrya iti udāttayaṇaḥ halpūrvāt iti eṣaḥ svaraḥ yathā syāt . anena api siddhaḥ svaraḥ . katham . ārabhyamāṇe nityaḥ asau . ārabhyamāṇe tu asmin yoge nityaḥ pūrvayaṇādeśaḥ . kṛte api parayaṇādeśe prāpnoti akṛte api . parayaṇādeśaḥ api nityaḥ . kṛte api pūrvayaṇādeśe prāpnoti akṛte api . paraḥ ca asau vyavasthā . vyavasthayā ca asau paraḥ . yugapatsambhavaḥ na asti . na ca asti yaugapadyena sambhavaḥ . katham ca sidhyati . bahiraṅgeṇa sidhyati . asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti anena sidhyati . evam tarhi yaḥ atra udāttayaṇ tadāśrayaḥ svaraḥ bhaviṣyati . īkārayaṇā vyavahitatvāt na prāpnoti . svaravidhau vyañjanam avidyamānavat bhavati iti na asti vyavadhānam . sā tarhi eṣā paribhāṣā kartavyā . nanu ca iyam api kartavyā : asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti . bahuprayojanā eṣā paribhāṣā . avaśyam eṣā kartavyā . sā ca api eṣā lokataḥ siddhā . katham . pratyaṅgavartī lokaḥ lakṣyate . tat yathā : puruṣaḥ ayam prātaḥ utthāya yāni asya pratiśarīram kāryāṇi tāni tāvat karoti tataḥ suhṛdām tataḥ sambandhinām . prātipadikam ca api upadiṣṭam sāmānyabhūte arthe vartate . sāmanye vartamānasya vyaktiḥ upajāyate . vyaktasya sataḥ liṅgasaṅkhyābhyām anvitasya bāhyena arthena yogaḥ bhavati . yayā eva ānupūrvyā arthānām prādurbhāvaḥ tayā eva śabdānām api tadvat kāryaiḥ api bhavitavyam . imāni tarhi prayojanāni : paṭayati , avadhīt , bahukhaṭvakaḥ . paṭayati laghayati iti ṭilope kṛte ataḥ upadhāyāḥ iti vṛddhiḥ prāpnoti . sthānivadbhāvāt na bhavati . avadhīt iti akāralope kṛte ataḥ halādeḥ laghoḥ iti vibhāṣā vṛddhiḥ prāpnoti . sthānivadbhāvāt na bhavati . bahukhaṭvakaḥ it āpaḥ anyatarasyām hrasvatve kṛte hrasvānte antyāt pūrvam iti eṣaḥ svaraḥ prāpnoti . sthānivadbhāvāt na bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.