क्अ इ,१५१।१४-१५२।१५ रो इ,४४७-४५३ पदान्तविधिम् प्रति न स्थानिवत् इति उच्यते । तत्र वेतस्वान् इति रुः प्राप्नोति । न एषः दोषः । भसञ्ज्ञा अत्र बाधिका भविष्यति : तसौ मत्वर्थे इति । अकारान्तम् एतत् भसञ्ज्ञाम् प्रति । पदसञ्ज्ञाम् प्रति सकारान्तम् । ननु च एवम् विज्ञास्यते : यः सम्प्रति पदान्तः इति । कर्मसाधनस्य विधिशब्दस्य उपादाने एतत् एवम् स्यात् । अयम् च विधिशब्दः अस्ति एव कर्मसाधनः : विधीयते विधिः । अस्ति भावसाधनः : विधानम् विधिः इति । तत्र भावसाधनस्य उपादाने एषः दोषः भवति । इह च : ब्रह्मबन्ध्वा ब्रह्मबन्ध्वै : धकारस्य जश्त्वम् प्राप्नोति । अस्ति पुनः किम् चित् भावसाधनस्य विधिशब्दस्य उपादाने सति इष्टम् सङ्गृहीतम् आहोस्वित् दोषान्तम् एव । अस्ति इति आह । इह कानि सन्ति यानि सन्ति कौ स्तः , यौ स्तः इति यः असौ पदान्तः यकारः वकारः वा श्रूयेत सः न श्रूयते । षडिकः च अपि सिद्धः भवति । वाचिकः तु न सिध्यति । अस्तु तर्हि कर्मसाधनः । यदि कर्मसाधनः षडिकः न सिध्यति । अस्तु तर्हि भावसाधनः । वाचिकः न सिध्यति । वाचिकषडिकौ न संवदेते । कर्तव्यः अत्र यत्नः । कथम् ब्रह्मबन्ध्वा ब्रह्मबन्ध्वै। उभयतः आश्रये न अन्तादिवत् इति । कथम् वेतस्वान् । न एवम् विज्ञायते : पदस्य अन्तः पदान्तः पदन्तविधिम् प्रति इति । कथम् तर्हि । पदे अन्तः पदान्तः पदान्तविधिम् प्रति इति । अथ वा यथा एव अन्यानि अपि पदकार्याणि उपप्लवन्ते रुत्वम् जश्त्वम् च एवम् इदम् अपि पदकार्यम् उपप्लोष्यते । किम्। भसञ्ज्ञा नाम । वरे यलोपविधिम् प्रति न स्थानिवत् भवति इति उच्यते । तत्र ते अप्सु यायावरः प्रवपेत पिण्डान् अवर्णलोपविधिम् प्रति स्थानिवत् स्यात् । न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते : वरे यलोपविधिम् प्रति न स्थानिवत् भवति इति । कथम् तर्हि । वरे अयलोपविधिम् प्रति इति । किम् इदम् अयलोपविधिम् प्रति इति । अवर्णलोपविधिम् प्रति यलोपविधिम् च प्रति इति । अथ वा योगविभागः करिष्यते : वरे लुप्तम् न स्थानिवत् । ततः यलोपविधिम् च प्रति न स्थानिवत् इति । यलोपे किम् उदाहरणम् । कण्डूयतेः अप्रत्ययः कण्डूः इति । न एतत् अस्ति । क्वौ लुप्तम् न स्थानिवत् । इदम् तर्हि : सौरी बलाका । न एतत् अस्ति । उपधात्वविधिम् प्रति न स्थानिवत् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : आदित्यः । न एतत् अस्ति । पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत् । इदम् तर्हि : कण्डूतिः , वल्गूतिः । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । कण्डूया वल्गूया इति भवितव्यम् । इदम् तर्हि : कण्डूयतेः क्तिच् : ब्राह्मणकण्डूतिः , क्षत्रियकण्डूतिः ।
KA I,151.14-152.15 Ro I,447-453 padāntavidhim prati na sthānivat iti ucyate . tatra vetasvān iti ruḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . bhasañjñā atra bādhikā bhaviṣyati : tasau matvarthe iti . akārāntam etat bhasañjñām prati . padasañjñām prati sakārāntam . nanu ca evam vijñāsyate : yaḥ samprati padāntaḥ iti . karmasādhanasya vidhiśabdasya upādāne etat evam syāt . ayam ca vidhiśabdaḥ asti eva karmasādhanaḥ : vidhīyate vidhiḥ . asti bhāvasādhanaḥ : vidhānam vidhiḥ iti . tatra bhāvasādhanasya upādāne eṣaḥ doṣaḥ bhavati . iha ca : brahmabandhvā brahmabandhvai : dhakārasya jaśtvam prāpnoti . asti punaḥ kim cit bhāvasādhanasya vidhiśabdasya upādāne sati iṣṭam saṅgṛhītam āhosvit doṣāntam eva . asti iti āha . iha kāni santi yāni santi kau staḥ , yau staḥ iti yaḥ asau padāntaḥ yakāraḥ vakāraḥ vā śrūyeta saḥ na śrūyate . ṣaḍikaḥ ca api siddhaḥ bhavati . vācikaḥ tu na sidhyati . astu tarhi karmasādhanaḥ . yadi karmasādhanaḥ ṣaḍikaḥ na sidhyati . astu tarhi bhāvasādhanaḥ . vācikaḥ na sidhyati . vācikaṣaḍikau na saṃvadete . kartavyaḥ atra yatnaḥ . katham brahmabandhvā brahmabandhvai. ubhayataḥ āśraye na antādivat iti . katham vetasvān . na evam vijñāyate : padasya antaḥ padāntaḥ padantavidhim prati iti . katham tarhi . pade antaḥ padāntaḥ padāntavidhim prati iti . atha vā yathā eva anyāni api padakāryāṇi upaplavante rutvam jaśtvam ca evam idam api padakāryam upaploṣyate . kim. bhasañjñā nāma . vare yalopavidhim prati na sthānivat bhavati iti ucyate . tatra te apsu yāyāvaraḥ pravapeta piṇḍān avarṇalopavidhim prati sthānivat syāt . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate : vare yalopavidhim prati na sthānivat bhavati iti . katham tarhi . vare ayalopavidhim prati iti . kim idam ayalopavidhim prati iti . avarṇalopavidhim prati yalopavidhim ca prati iti . atha vā yogavibhāgaḥ kariṣyate : vare luptam na sthānivat . tataḥ yalopavidhim ca prati na sthānivat iti . yalope kim udāharaṇam . kaṇḍūyateḥ apratyayaḥ kaṇḍūḥ iti . na etat asti . kvau luptam na sthānivat . idam tarhi : saurī balākā . na etat asti . upadhātvavidhim prati na sthānivat . idam tarhi prayojanam : ādityaḥ . na etat asti . pūrvatrāsiddhe na sthānivat . idam tarhi : kaṇḍūtiḥ , valgūtiḥ . na etat asti prayojanam . kaṇḍūyā valgūyā iti bhavitavyam . idam tarhi : kaṇḍūyateḥ ktic : brāhmaṇakaṇḍūtiḥ , kṣatriyakaṇḍūtiḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.