Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.58

क्अ इ,१५१।१४-१५२।१५ रो इ,४४७-४५३ पदान्तविधिम् प्रति न स्थानिवत् इति उच्यते । तत्र वेतस्वान् इति रुः प्राप्नोति । न एषः दोषः । भसञ्ज्ञा अत्र बाधिका भविष्यति : तसौ मत्वर्थे इति । अकारान्तम् एतत् भसञ्ज्ञाम् प्रति । पदसञ्ज्ञाम् प्रति सकारान्तम् । ननु च एवम् विज्ञास्यते : यः सम्प्रति पदान्तः इति । कर्मसाधनस्य विधिशब्दस्य उपादाने एतत् एवम् स्यात् । अयम् च विधिशब्दः अस्ति एव कर्मसाधनः : विधीयते विधिः । अस्ति भावसाधनः : विधानम् विधिः इति । तत्र भावसाधनस्य उपादाने एषः दोषः भवति । इह च : ब्रह्मबन्ध्वा ब्रह्मबन्ध्वै : धकारस्य जश्त्वम् प्राप्नोति । अस्ति पुनः किम् चित् भावसाधनस्य विधिशब्दस्य उपादाने सति इष्टम् सङ्गृहीतम् आहोस्वित् दोषान्तम् एव । अस्ति इति आह । इह कानि सन्ति यानि सन्ति कौ स्तः , यौ स्तः इति यः असौ पदान्तः यकारः वकारः वा श्रूयेत सः न श्रूयते । षडिकः च अपि सिद्धः भवति । वाचिकः तु न सिध्यति । अस्तु तर्हि कर्मसाधनः । यदि कर्मसाधनः षडिकः न सिध्यति । अस्तु तर्हि भावसाधनः । वाचिकः न सिध्यति । वाचिकषडिकौ न संवदेते । कर्तव्यः अत्र यत्नः । कथम् ब्रह्मबन्ध्वा ब्रह्मबन्ध्वै। उभयतः आश्रये न अन्तादिवत् इति । कथम् वेतस्वान् । न एवम् विज्ञायते : पदस्य अन्तः पदान्तः पदन्तविधिम् प्रति इति । कथम् तर्हि । पदे अन्तः पदान्तः पदान्तविधिम् प्रति इति । अथ वा यथा एव अन्यानि अपि पदकार्याणि उपप्लवन्ते रुत्वम् जश्त्वम् च एवम् इदम् अपि पदकार्यम् उपप्लोष्यते । किम्। भसञ्ज्ञा नाम । वरे यलोपविधिम् प्रति न स्थानिवत् भवति इति उच्यते । तत्र ते अप्सु यायावरः प्रवपेत पिण्डान् अवर्णलोपविधिम् प्रति स्थानिवत् स्यात् । न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते : वरे यलोपविधिम् प्रति न स्थानिवत् भवति इति । कथम् तर्हि । वरे अयलोपविधिम् प्रति इति । किम् इदम् अयलोपविधिम् प्रति इति । अवर्णलोपविधिम् प्रति यलोपविधिम् च प्रति इति । अथ वा योगविभागः करिष्यते : वरे लुप्तम् न स्थानिवत् । ततः यलोपविधिम् च प्रति न स्थानिवत् इति । यलोपे किम् उदाहरणम् । कण्डूयतेः अप्रत्ययः कण्डूः इति । न एतत् अस्ति । क्वौ लुप्तम् न स्थानिवत् । इदम् तर्हि : सौरी बलाका । न एतत् अस्ति । उपधात्वविधिम् प्रति न स्थानिवत् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् : आदित्यः । न एतत् अस्ति । पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत् । इदम् तर्हि : कण्डूतिः , वल्गूतिः । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । कण्डूया वल्गूया इति भवितव्यम् । इदम् तर्हि : कण्डूयतेः क्तिच् : ब्राह्मणकण्डूतिः , क्षत्रियकण्डूतिः ।

KA I,151.14-152.15 Ro I,447-453 padāntavidhim prati na sthānivat iti ucyate . tatra vetasvān iti ruḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . bhasañjñā atra bādhikā bhaviṣyati : tasau matvarthe iti . akārāntam etat bhasañjñām prati . padasañjñām prati sakārāntam . nanu ca evam vijñāsyate : yaḥ samprati padāntaḥ iti . karmasādhanasya vidhiśabdasya upādāne etat evam syāt . ayam ca vidhiśabdaḥ asti eva karmasādhanaḥ : vidhīyate vidhiḥ . asti bhāvasādhanaḥ : vidhānam vidhiḥ iti . tatra bhāvasādhanasya upādāne eṣaḥ doṣaḥ bhavati . iha ca : brahmabandhvā brahmabandhvai : dhakārasya jaśtvam prāpnoti . asti punaḥ kim cit bhāvasādhanasya vidhiśabdasya upādāne sati iṣṭam saṅgṛhītam āhosvit doṣāntam eva . asti iti āha . iha kāni santi yāni santi kau staḥ , yau staḥ iti yaḥ asau padāntaḥ yakāraḥ vakāraḥ vā śrūyeta saḥ na śrūyate . ṣaḍikaḥ ca api siddhaḥ bhavati . vācikaḥ tu na sidhyati . astu tarhi karmasādhanaḥ . yadi karmasādhanaḥ ṣaḍikaḥ na sidhyati . astu tarhi bhāvasādhanaḥ . vācikaḥ na sidhyati . vācikaṣaḍikau na saṃvadete . kartavyaḥ atra yatnaḥ . katham brahmabandhvā brahmabandhvai. ubhayataḥ āśraye na antādivat iti . katham vetasvān . na evam vijñāyate : padasya antaḥ padāntaḥ padantavidhim prati iti . katham tarhi . pade antaḥ padāntaḥ padāntavidhim prati iti . atha vā yathā eva anyāni api padakāryāṇi upaplavante rutvam jaśtvam ca evam idam api padakāryam upaploṣyate . kim. bhasañjñā nāma . vare yalopavidhim prati na sthānivat bhavati iti ucyate . tatra te apsu yāyāvaraḥ pravapeta piṇḍān avarṇalopavidhim prati sthānivat syāt . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate : vare yalopavidhim prati na sthānivat bhavati iti . katham tarhi . vare ayalopavidhim prati iti . kim idam ayalopavidhim prati iti . avarṇalopavidhim prati yalopavidhim ca prati iti . atha vā yogavibhāgaḥ kariṣyate : vare luptam na sthānivat . tataḥ yalopavidhim ca prati na sthānivat iti . yalope kim udāharaṇam . kaṇḍūyateḥ apratyayaḥ kaṇḍūḥ iti . na etat asti . kvau luptam na sthānivat . idam tarhi : saurī balākā . na etat asti . upadhātvavidhim prati na sthānivat . idam tarhi prayojanam : ādityaḥ . na etat asti . pūrvatrāsiddhe na sthānivat . idam tarhi : kaṇḍūtiḥ , valgūtiḥ . na etat asti prayojanam . kaṇḍūyā valgūyā iti bhavitavyam . idam tarhi : kaṇḍūyateḥ ktic : brāhmaṇakaṇḍūtiḥ , kṣatriyakaṇḍūtiḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१५२।१६-१५३।३ रो इ,४५३-४५४ प्रतिषेधे स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाजादेशः न स्थानिवत् । प्रतिषेधे स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाजादेशः न स्थानिवत् इति वक्तव्यम् । स्वर : आकर्षिकः , चिकीर्षकः , जिहीर्षकः । यः हि अन्यः आदेशः स्थानिवत् एव असौ भवति : पञ्चारत्न्यः , दशारत्न्यः । स्वर । दीर्घ : प्रतिदीव्ना प्रतिदीव्ने । यः हि अन्यः आदेशः स्थानिवत् एव असौ भवति : किर्योः , गिर्योः । दीर्घ । यलोप : ब्राह्मणकण्डूतिः , क्षत्रियकण्डूतिः । यः हि अन्यः आदेशः स्थानिवत् एव असौ भवति : वाय्वोः , अध्वर्य्वोः इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इह हि लोपः अपि प्रकृतः आदेशः अपि । विधिग्रहणम् अपि प्रकृतम् अनुवर्तते । दीर्घादयः अपि निर्दिश्यन्ते । केवलम् अत्र अभिसम्बन्धमात्रम् कर्तव्यम् : स्वरदीर्घयलोपविधिषु लोपाजादेशः न स्थानिवत् इति । आनुपूर्व्येण सन्निविष्टानाम् यथेष्टम् अभिसम्बन्धः शक्यते कर्तुम् । न च एतनि आनुपूर्व्येण सन्निविष्टानि । अनानुपूर्व्येण अपि सन्निविष्टानाम् यथेष्तम् अभिसम्बन्धः भवति । तत् यथा : अनड्वाहम् उदहारि या त्वम् हरसि शिरसा कुम्भम् भगिनि साचीनम् अभिधावन्तम् अद्राक्षीः इति । तस्य यथेष्तम् अभिसम्बन्धः भवति : उदहारि भगिनि या त्वम् कुम्भम् हरसि शिरसा अनड्वाहम् साचीनम् अभिधावन्तम् अद्राक्षीः इति ।

KA I,152.16-153.3 Ro I,453-454 pratiṣedhe svaradīrghayalopeṣu lopājādeśaḥ na sthānivat . pratiṣedhe svaradīrghayalopeṣu lopājādeśaḥ na sthānivat iti vaktavyam . svara : ākarṣikaḥ , cikīrṣakaḥ , jihīrṣakaḥ . yaḥ hi anyaḥ ādeśaḥ sthānivat eva asau bhavati : pañcāratnyaḥ , daśāratnyaḥ . svara . dīrgha : pratidīvnā pratidīvne . yaḥ hi anyaḥ ādeśaḥ sthānivat eva asau bhavati : kiryoḥ , giryoḥ . dīrgha . yalopa : brāhmaṇakaṇḍūtiḥ , kṣatriyakaṇḍūtiḥ . yaḥ hi anyaḥ ādeśaḥ sthānivat eva asau bhavati : vāyvoḥ , adhvaryvoḥ iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . iha hi lopaḥ api prakṛtaḥ ādeśaḥ api . vidhigrahaṇam api prakṛtam anuvartate . dīrghādayaḥ api nirdiśyante . kevalam atra abhisambandhamātram kartavyam : svaradīrghayalopavidhiṣu lopājādeśaḥ na sthānivat iti . ānupūrvyeṇa sanniviṣṭānām yatheṣṭam abhisambandhaḥ śakyate kartum . na ca etani ānupūrvyeṇa sanniviṣṭāni . anānupūrvyeṇa api sanniviṣṭānām yatheṣtam abhisambandhaḥ bhavati . tat yathā : anaḍvāham udahāri yā tvam harasi śirasā kumbham bhagini sācīnam abhidhāvantam adrākṣīḥ iti . tasya yatheṣtam abhisambandhaḥ bhavati : udahāri bhagini yā tvam kumbham harasi śirasā anaḍvāham sācīnam abhidhāvantam adrākṣīḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१५३।४-१५४।६ रो इ,४५५-४५९ क्विलुगुपधात्वचङ्परनिर्ह्रासकुत्वेषु उपसङ्ख्यानम् । क्विलुगुपधात्वचङ्परनिर्ह्रासकुत्वेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । क्वौ किम् उदाहरणम् । कण्डूयतेः अप्रत्ययः कण्डूः इति । न एतत् अस्ति । यलोपविधिम् प्रति न स्थानिवत् । इदम् तर्हि : पिपठिषतेः अप्रत्ययः पिपठीः । न एतत् अस्ति । दीर्घत्वम् प्रति न स्थानिवत् । इदम् तर्हि : लावयतेः लौः , पावयतेः पौः । न एतत् अस्ति । अकृत्वा वृद्ध्यावादेशौ णिलोपः । प्रत्ययलक्षणेन वृद्धिः भविष्यति । इदम् तर्हि : लवम् आचष्टे लवयति । लवयतेः अप्रत्ययः लौः , पौः । स्थानिवद्भावात् णेः ऊठ् न प्राप्नोति । क्वौ लुप्तम् न स्थानिवत् इति भवति । एवम् अपि न सिध्यति । कथम् । क्वौ णिलोपः णौ अकारलोपः । तस्य स्थानिवद्भावात् ऊठ् न प्राप्नोति । न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते : क्वौ लुप्तम् न स्थानिवत् इति । कथम् तर्हि । क्वौ विधिम् प्रति न स्थानिवत् । लुकि किम् उदाहरणम् । बिम्बम् , बदरम् । न एतत् अस्ति । पुंवद्भावेन अपि एतत् सिद्धम् । इदम् तर्हि : आमलकम् । एतत् अपि न अस्ति । वक्ष्यति एतत् : फले लुग्वचनानर्थक्यम् प्रकृत्यन्तरत्वात् इति । इदम् तर्हि : पञ्चभिः पट्वीभिः क्रीतः पञ्चपटुः , दशपटुः इति । ननु च एतत् अपि पुंवद्भावेन एव सिद्धम् । कथम् पुंवद्भावः । भस्य अढे तद्धिते पुंवत् भवति इति । भस्य इति उच्यते । यजादौ च भम् भवति न च अत्र यजादिम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन यजादिः । वर्णाश्रये न अस्ति प्रत्ययलक्षणम् । एवम् तर्हि ठक्छसोः च इति एवम् भविष्यति । टक्छसोः च इति उच्यते । न च अत्र टक्छसौ पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमता तस्मिन् इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । न खलु अपि ठक् एव क्रीतप्रत्ययः क्रीताद्यर्थाः एव वा तद्धिताः । किम् तर्हि । अन्ये अपि तद्धिताः ये लुकम् प्रयोजयन्ति : पञ्चेन्द्राण्यः देवताः अस्य इति पञ्चेन्द्रः , दशेन्द्रः , पञ्चाग्निः , दशाग्निः । उपधात्वे किम् उदाहरणम् । पिपठिषतेः अप्रत्ययः पिपठीः इति । न एतत् अस्ति । दीर्घविधिम् प्रति न स्थानिवत् । इदम् तर्हि: सौरी बलाका । न एतत् अस्ति । यलोपविधिम् प्रति न स्थानिवत् । इदम् तर्हि : पारिखीयः । चङ्परनिर्ह्रासे च उपसङ्ख्यनम् कर्तव्यम् । वादितवन्तम् प्रयोजितवान् : अवीवदत् वीणाम् परिवादकेन । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । यः असौ णौ णिः लुप्यते तस्य स्थानिवद्भावात् ह्रस्वत्वम् न प्राप्नोति । ननु च एतत् अपि उपधात्वविधिम् प्रति न स्थानिवत् इति एव सिद्धम् । विशेषे एतत् वक्तव्यम् । क्व । प्रत्ययविधौ इति । इह मा भूत् : पटयति लघयति इति । कुत्वे च उपसङ्ख्यनम् कर्तव्यम् । अर्चयतेः अर्कः , मर्चयतेः मर्कः । न एतत् घञन्तम् । औणादिकः एषः कशब्दः । तस्मिन् आष्टमिकम् कुत्वम् । एतत् अपि णिचा व्यवहितत्वात् न प्राप्नोति ।

KA I,153.4-154.6 Ro I,455-459 kvilugupadhātvacaṅparanirhrāsakutveṣu upasaṅkhyānam . kvilugupadhātvacaṅparanirhrāsakutveṣu upasaṅkhyānam kartavyam . kvau kim udāharaṇam . kaṇḍūyateḥ apratyayaḥ kaṇḍūḥ iti . na etat asti . yalopavidhim prati na sthānivat . idam tarhi : pipaṭhiṣateḥ apratyayaḥ pipaṭhīḥ . na etat asti . dīrghatvam prati na sthānivat . idam tarhi : lāvayateḥ lauḥ , pāvayateḥ pauḥ . na etat asti . akṛtvā vṛddhyāvādeśau ṇilopaḥ . pratyayalakṣaṇena vṛddhiḥ bhaviṣyati . idam tarhi : lavam ācaṣṭe lavayati . lavayateḥ apratyayaḥ lauḥ , pauḥ . sthānivadbhāvāt ṇeḥ ūṭh na prāpnoti . kvau luptam na sthānivat iti bhavati . evam api na sidhyati . katham . kvau ṇilopaḥ ṇau akāralopaḥ . tasya sthānivadbhāvāt ūṭh na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate : kvau luptam na sthānivat iti . katham tarhi . kvau vidhim prati na sthānivat . luki kim udāharaṇam . bimbam , badaram . na etat asti . puṃvadbhāvena api etat siddham . idam tarhi : āmalakam . etat api na asti . vakṣyati etat : phale lugvacanānarthakyam prakṛtyantaratvāt iti . idam tarhi : pañcabhiḥ paṭvībhiḥ krītaḥ pañcapaṭuḥ , daśapaṭuḥ iti . nanu ca etat api puṃvadbhāvena eva siddham . katham puṃvadbhāvaḥ . bhasya aḍhe taddhite puṃvat bhavati iti . bhasya iti ucyate . yajādau ca bham bhavati na ca atra yajādim paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena yajādiḥ . varṇāśraye na asti pratyayalakṣaṇam . evam tarhi ṭhakchasoḥ ca iti evam bhaviṣyati . ṭakchasoḥ ca iti ucyate . na ca atra ṭakchasau paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena . na lumatā tasmin iti pratyayalakṣaṇasya pratiṣedhaḥ . na khalu api ṭhak eva krītapratyayaḥ krītādyarthāḥ eva vā taddhitāḥ . kim tarhi . anye api taddhitāḥ ye lukam prayojayanti : pañcendrāṇyaḥ devatāḥ asya iti pañcendraḥ , daśendraḥ , pañcāgniḥ , daśāgniḥ . upadhātve kim udāharaṇam . pipaṭhiṣateḥ apratyayaḥ pipaṭhīḥ iti . na etat asti . dīrghavidhim prati na sthānivat . idam tarhi: saurī balākā . na etat asti . yalopavidhim prati na sthānivat . idam tarhi : pārikhīyaḥ . caṅparanirhrāse ca upasaṅkhyanam kartavyam . vāditavantam prayojitavān : avīvadat vīṇām parivādakena . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . yaḥ asau ṇau ṇiḥ lupyate tasya sthānivadbhāvāt hrasvatvam na prāpnoti . nanu ca etat api upadhātvavidhim prati na sthānivat iti eva siddham . viśeṣe etat vaktavyam . kva . pratyayavidhau iti . iha mā bhūt : paṭayati laghayati iti . kutve ca upasaṅkhyanam kartavyam . arcayateḥ arkaḥ , marcayateḥ markaḥ . na etat ghañantam . auṇādikaḥ eṣaḥ kaśabdaḥ . tasmin āṣṭamikam kutvam . etat api ṇicā vyavahitatvāt na prāpnoti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,१५४।७-१५५।७ रो इ,४५९-४६१ पूर्वत्रासिद्धे च । पूर्वत्रासिद्धे च न स्थानिवत् इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । प्रयोजनम् क्सलोपः सलोपे क्सलोपः सलोपे प्रयोजनम् : अदुग्ध , अदुग्धाः । लुक् वा दुहदिहलिहगुहाम् आत्मनेपदे दन्त्ये इति लुग्ग्रहणम् न कर्तव्यम् । दधः आकारलोपे आदिचतुर्थत्वे । दधः आकारलोपे आदिचतुर्थत्वे प्रयोजनम् : धत्से धद्ध्वे धद्ध्वम् इति । दधः तथोः च इति चकारः न कर्तव्यः भवति । हलः यमाम् यमि लोपे । हलः यमाम् यमि लोपे प्रयोजनम् : आदित्यः । हलः यमाम् यमि लोपः सिद्धः भवति । अल्लोपणिलोपौ संयोगान्तलोपप्रभृतिषु । अल्लोपणिलोपौ संयोगान्तलोपप्रभृतिषु प्रयोजनम् : पापच्यतेः पापक्तिः , यायज्यतेः यायष्टिः , पाचयतेः पाक्तिः , याजयतेः याष्टिः । द्विर्वचनादीनि च । द्विर्वचनादीनि च न पठितव्यानि भवन्ति । पूर्वत्रासिद्धेन एव सिद्धानि भवन्ति । किम् अविशेषेण । न इति आह । वरेयलोपस्वरवर्जम् । वरेयलोपम् स्वरम् च वर्जयित्वा । तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु । तस्य एतस्य लक्षणस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु । संयोगादिलोप : काक्यर्थम् , वास्यर्थम् । स्कोः संयोगाद्योः अन्ते च इति लोपः प्राप्नोति । लत्वम् : निगार्यते निगाल्यते । अचि विभाषा इति लत्वम् न प्राप्नोति । णत्वम् : माषवपनी व्रीहिवापनी । प्रातिपदिकान्तस्य इति णत्वम् प्राप्नोति ।

KA I,154.7-155.7 Ro I,459-461 pūrvatrāsiddhe ca . pūrvatrāsiddhe ca na sthānivat iti vaktavyam . kim prayojanam . prayojanam ksalopaḥ salope ksalopaḥ salope prayojanam : adugdha , adugdhāḥ . luk vā duhadihalihaguhām ātmanepade dantye iti luggrahaṇam na kartavyam . dadhaḥ ākāralope ādicaturthatve . dadhaḥ ākāralope ādicaturthatve prayojanam : dhatse dhaddhve dhaddhvam iti . dadhaḥ tathoḥ ca iti cakāraḥ na kartavyaḥ bhavati . halaḥ yamām yami lope . halaḥ yamām yami lope prayojanam : ādityaḥ . halaḥ yamām yami lopaḥ siddhaḥ bhavati . allopaṇilopau saṃyogāntalopaprabhṛtiṣu . allopaṇilopau saṃyogāntalopaprabhṛtiṣu prayojanam : pāpacyateḥ pāpaktiḥ , yāyajyateḥ yāyaṣṭiḥ , pācayateḥ pāktiḥ , yājayateḥ yāṣṭiḥ . dvirvacanādīni ca . dvirvacanādīni ca na paṭhitavyāni bhavanti . pūrvatrāsiddhena eva siddhāni bhavanti . kim aviśeṣeṇa . na iti āha . vareyalopasvaravarjam . vareyalopam svaram ca varjayitvā . tasya doṣaḥ saṃyogādilopalatvaṇatveṣu . tasya etasya lakṣaṇasya doṣaḥ saṃyogādilopalatvaṇatveṣu . saṃyogādilopa : kākyartham , vāsyartham . skoḥ saṃyogādyoḥ ante ca iti lopaḥ prāpnoti . latvam : nigāryate nigālyate . aci vibhāṣā iti latvam na prāpnoti . ṇatvam : māṣavapanī vrīhivāpanī . prātipadikāntasya iti ṇatvam prāpnoti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.