क्अ इ,१५८।२-१५९।४ रो इ,४६९-४७१ अर्थस्य सञ्ज्ञा कर्तव्या शब्दस्य मा भूत् इति । इतरेतराश्रयम् च भवति । का इतरेतराश्रयता । सतः अदर्शनस्य सञ्ज्ञया भवितव्यम् सञ्ज्ञय च अदर्शनम् भाव्यते । तत् एतत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि च कार्याणि न प्रकल्पन्ते । लोपसञ्ज्ञायाम् अर्थसतोः उक्तम् । किम् उक्तम् । अर्थस्य तावत् उक्तम् : इतिकरणः अर्थनिर्देशार्थः इति । सतः अपि उक्तम् : सिद्धम् तु नित्यशब्दत्वात् इति । नित्याः शब्दाः । नित्येषु च शब्देषु सतः अदर्शनस्य सञ्ज्ञा क्रियते । न सञ्ज्ञया अदर्शनम् भाव्यते । सर्वप्रसङ्गः तु सर्वस्य अन्यत्र अदृष्टत्वात् । सर्वप्रसङ्गः तु भवति । सर्वस्य अदर्शनस्य लोपसञ्ज्ञा प्राप्नोति । किम् कारणम् । सर्वस्य अन्यत्र अदृष्टत्वात् । सर्वः हि शब्दः यः यस्य प्रयोगविषयः सः ततः अन्यत्र न दृश्यते । त्रपु जतु इति अत्र अणः अदर्शनम् । तत्र अदर्शनम् लोपः इति लोपसञ्ज्ञा प्राप्नोति । तत्र कः दोषः । तत्र प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः । तत्र प्रत्ययलक्षणम् कार्यम् प्राप्नोति । तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । अचः ञ्णिति इति वृद्धिः प्राप्नोति । न एषः दोषः । ञ्णिति अङ्गस्य अचः वृद्धिः उच्यते । यस्मात् प्रत्ययविधिः तदादि प्रत्यये अङ्गम् भवति । यस्मात् च अत्र प्रत्ययविधिः न तत् प्रत्यये परतः यत् च प्रत्यये परतः न तस्मात् प्रत्ययविधिः । क्विपः तर्हि अदर्शनम् । तत्र अदर्शनम् लोपः इति लोपसञ्ज्ञा प्राप्नोति । तत्र कः दोषः । तत्र प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः । तत्र प्रत्ययलक्षणम् कार्यम् प्राप्नोति । तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् भवति इति तुक् प्राप्नोति । सिद्धम् तु प्रसक्तादर्शनस्य लोपसञ्ज्ञित्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रसक्तादर्शनम् लोपसञ्ज्ञम् भवति इति वक्तव्यम् । यदि प्रसक्तादर्शनम् लोपसञ्ज्ञम् भवति इति उच्यते ग्रामणीः , सेनानीः : अत्र वृद्धिः प्राप्नोति । प्रसक्तादर्शनम् लोपसञ्ज्ञम् भवति षष्ठीनिर्दिष्टस्य । यदि षष्ठीनिर्दिष्टस्य इति उच्यते चाहलोपे एव इति अवधारणे चादिलोपे विभाषा इति अत्र लोपसञ्ज्ञा न प्राप्नोति । अथ प्रसक्तादर्शनम् लोपसञ्ज्ञम् भवति इति उच्यमाने कथम् इव एतत् सिध्यति । कः शब्दस्य प्रसङ्गः । यत्र गम्यते च अर्थः न च प्रयुज्यते । अस्तु तर्हि प्रसक्तादर्शनम् लोपसञ्ज्ञम् भवति इति एव । कथम् ग्रामणीः , सेनानीः । यः अत्र अणः प्रसङ्गः क्विपा असौ बाध्यते ।
KA I,158.2-159.4 Ro I,469-471 arthasya sañjñā kartavyā śabdasya mā bhūt iti . itaretarāśrayam ca bhavati . kā itaretarāśrayatā . sataḥ adarśanasya sañjñayā bhavitavyam sañjñaya ca adarśanam bhāvyate . tat etat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi ca kāryāṇi na prakalpante . lopasañjñāyām arthasatoḥ uktam . kim uktam . arthasya tāvat uktam : itikaraṇaḥ arthanirdeśārthaḥ iti . sataḥ api uktam : siddham tu nityaśabdatvāt iti . nityāḥ śabdāḥ . nityeṣu ca śabdeṣu sataḥ adarśanasya sañjñā kriyate . na sañjñayā adarśanam bhāvyate . sarvaprasaṅgaḥ tu sarvasya anyatra adṛṣṭatvāt . sarvaprasaṅgaḥ tu bhavati . sarvasya adarśanasya lopasañjñā prāpnoti . kim kāraṇam . sarvasya anyatra adṛṣṭatvāt . sarvaḥ hi śabdaḥ yaḥ yasya prayogaviṣayaḥ saḥ tataḥ anyatra na dṛśyate . trapu jatu iti atra aṇaḥ adarśanam . tatra adarśanam lopaḥ iti lopasañjñā prāpnoti . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra pratyayalakṣaṇapratiṣedhaḥ . tatra pratyayalakṣaṇam kāryam prāpnoti . tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . acaḥ ñṇiti iti vṛddhiḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ñṇiti aṅgasya acaḥ vṛddhiḥ ucyate . yasmāt pratyayavidhiḥ tadādi pratyaye aṅgam bhavati . yasmāt ca atra pratyayavidhiḥ na tat pratyaye parataḥ yat ca pratyaye parataḥ na tasmāt pratyayavidhiḥ . kvipaḥ tarhi adarśanam . tatra adarśanam lopaḥ iti lopasañjñā prāpnoti . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra pratyayalakṣaṇapratiṣedhaḥ . tatra pratyayalakṣaṇam kāryam prāpnoti . tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . hrasvasya piti kṛti tuk bhavati iti tuk prāpnoti . siddham tu prasaktādarśanasya lopasañjñitvāt . siddham etat . katham . prasaktādarśanam lopasañjñam bhavati iti vaktavyam . yadi prasaktādarśanam lopasañjñam bhavati iti ucyate grāmaṇīḥ , senānīḥ : atra vṛddhiḥ prāpnoti . prasaktādarśanam lopasañjñam bhavati ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya . yadi ṣaṣṭhīnirdiṣṭasya iti ucyate cāhalope eva iti avadhāraṇe cādilope vibhāṣā iti atra lopasañjñā na prāpnoti . atha prasaktādarśanam lopasañjñam bhavati iti ucyamāne katham iva etat sidhyati . kaḥ śabdasya prasaṅgaḥ . yatra gamyate ca arthaḥ na ca prayujyate . astu tarhi prasaktādarśanam lopasañjñam bhavati iti eva . katham grāmaṇīḥ , senānīḥ . yaḥ atra aṇaḥ prasaṅgaḥ kvipā asau bādhyate .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.