क्अ इ,१५९।६-१६०।२३ रो इ,४७१-४७६ प्रत्ययग्रहणम् किमर्थम् । लुमति प्रत्ययग्रहणम् अप्रत्ययसञ्ज्ञाप्रतिषेधार्थम् । लुमति प्रत्ययग्रहणम् क्रियते अप्रत्ययस्य एताः सञ्ज्ञाः मा भूवन् इति । किम् प्रयोजनम् । प्रयोजनम् तद्धितलुकि कंसीयपरशव्ययोः लुकि च गोप्रकृतिनिवृत्त्यर्थम् । तद्धितलुकि गोनिवृत्त्यर्थम् कंसीयपरशव्ययोः च लुकि प्रकृतिनिवृत्त्यर्थम् । लुक् तद्धितलुकि इति गोः अपि लुक् प्राप्नोति । प्रत्ययग्रहणात् न भवति । कंसीयपरशव्ययोः यञञौ लुक् च इति प्रकृतेः अपि लुक् प्राप्नोति । प्रत्ययग्रहणात् न भवति । गोनिवृत्त्यर्थेन तावत् न अर्थः । योगविभागात् सिद्धम् । योगविभागः करिष्यते : गोः उपसर्जनस्य । गोन्तस्य प्रातिपदिकस्य उपसर्जनस्य ह्रस्वः भवति । ततः स्त्रियाः । स्त्रीप्रत्ययान्तस्य प्रातिपदिकस्य उपसर्जनस्य ह्रस्वः भवति । ततः लुक् तद्धितलुकि इति । स्त्रियाः इति वर्तते । गोः इति निवृत्तम् । कंसीयपरशव्ययोः विशिष्टनिर्देशात् सिद्धम् । कंसीयपरशव्ययोः अपि विशिष्टनिर्देश्ः कर्तव्यः : कंसीयपरशव्ययोः यञञौ भवतः छयतोः च लुक् भवति इति । सः च अवश्यम् विशिष्टनिर्देशः कर्तव्यः क्रियमाणे अपि वै प्रत्ययग्रहणे उकारसशब्दयोः मा भूत् इति : कमेः सः कंसः । परान् शृणाति इति परशुः इति । न एषः दोषः । उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि । सः एषः अनन्यार्थः विशिष्टनिर्देशः कर्तव्यः प्रत्ययग्रहणम् वा कर्तव्यम् । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । ङ्याप्प्रातिपदिकग्रहणम् आङ्गभपदसञ्ज्ञार्थम् यच्छयोः च लुगर्थम् इति । षष्ठीनिर्देशार्थम् तु । षष्ठीनिर्देशार्थम् तर्हि प्रत्ययग्रहणम् कर्तव्यम् । अनिर्देशे हि षष्ठ्यर्थाप्रसिद्धिः । अक्रियमाणे हि प्रत्ययग्रहणे षष्ठ्यर्थस्य अप्रसिद्धिः स्यात् । कस्य । स्थानेयोगत्वस्य । क्व पुनः इह षष्ठीनिर्देशार्थेन अर्थः प्रत्ययग्रहणेन यावता सर्वत्र एव षष्ठी उच्चार्यते : अणिञोः तद्राजस्य यञञोः शपः इति । इह न का चित् षष्ठी : जनपदे लुप् इति । अत्र अपि प्रकृतम् प्रत्ययग्रहणम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । प्रत्ययः परः च इति । तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः । ङ्याप्प्रातिपदिकात् इति एषा पञ्चमी प्रत्ययः इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य । प्रत्ययविधिः अयम् । न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रकल्पिकाः भवन्ति । न अयम् प्रत्ययविधिः । विहितः प्रत्ययः प्रकृतः च अनुवर्तते । सर्वादेशार्थम् वा वचनप्रामाण्यात् । सर्वादेशार्थम् तर्हि प्रत्ययग्रहणम् कर्तव्यम् । लुक्श्लुलुपः सर्वादेशाः यथा स्युः । अथ क्रियमाणे अपि प्रत्ययग्रहणे कथम् इव लुक्श्लुलुपः सर्वादेशाः लभ्याः । वचनप्रामाण्यात् : प्रत्ययग्रहणसामाऋथ्यात् । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति लुक्श्लुलुपः सर्वादेशाः भवन्ति इति यत् अयम् लुक् वा दुहदिहलिहगुहाम् आत्मनेपदे दन्त्ये इति लोपे कृते लुकम् शास्ति । उत्तरार्थम् तु । उत्तरार्थम् तर्हि प्रत्ययग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम्। क्रियते तत्र एव : प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् इति । द्वितीयम् कर्तव्यम् कृत्स्नप्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् यथा स्यात् । एकदेशलोपे मा भूत् इति : आघ्नीत सम् रायस्पोषेण ग्मीय इति ।
KA I,159.6-160.23 Ro I,471-476 pratyayagrahaṇam kimartham . lumati pratyayagrahaṇam apratyayasañjñāpratiṣedhārtham . lumati pratyayagrahaṇam kriyate apratyayasya etāḥ sañjñāḥ mā bhūvan iti . kim prayojanam . prayojanam taddhitaluki kaṃsīyaparaśavyayoḥ luki ca goprakṛtinivṛttyartham . taddhitaluki gonivṛttyartham kaṃsīyaparaśavyayoḥ ca luki prakṛtinivṛttyartham . luk taddhitaluki iti goḥ api luk prāpnoti . pratyayagrahaṇāt na bhavati . kaṃsīyaparaśavyayoḥ yañañau luk ca iti prakṛteḥ api luk prāpnoti . pratyayagrahaṇāt na bhavati . gonivṛttyarthena tāvat na arthaḥ . yogavibhāgāt siddham . yogavibhāgaḥ kariṣyate : goḥ upasarjanasya . gontasya prātipadikasya upasarjanasya hrasvaḥ bhavati . tataḥ striyāḥ . strīpratyayāntasya prātipadikasya upasarjanasya hrasvaḥ bhavati . tataḥ luk taddhitaluki iti . striyāḥ iti vartate . goḥ iti nivṛttam . kaṃsīyaparaśavyayoḥ viśiṣṭanirdeśāt siddham . kaṃsīyaparaśavyayoḥ api viśiṣṭanirdeśḥ kartavyaḥ : kaṃsīyaparaśavyayoḥ yañañau bhavataḥ chayatoḥ ca luk bhavati iti . saḥ ca avaśyam viśiṣṭanirdeśaḥ kartavyaḥ kriyamāṇe api vai pratyayagrahaṇe ukārasaśabdayoḥ mā bhūt iti : kameḥ saḥ kaṃsaḥ . parān śṛṇāti iti paraśuḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . uṇādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni . saḥ eṣaḥ ananyārthaḥ viśiṣṭanirdeśaḥ kartavyaḥ pratyayagrahaṇam vā kartavyam . uktam vā . kim uktam . ṅyāpprātipadikagrahaṇam āṅgabhapadasañjñārtham yacchayoḥ ca lugartham iti . ṣaṣṭhīnirdeśārtham tu . ṣaṣṭhīnirdeśārtham tarhi pratyayagrahaṇam kartavyam . anirdeśe hi ṣaṣṭhyarthāprasiddhiḥ . akriyamāṇe hi pratyayagrahaṇe ṣaṣṭhyarthasya aprasiddhiḥ syāt . kasya . sthāneyogatvasya . kva punaḥ iha ṣaṣṭhīnirdeśārthena arthaḥ pratyayagrahaṇena yāvatā sarvatra eva ṣaṣṭhī uccāryate : aṇiñoḥ tadrājasya yañañoḥ śapaḥ iti . iha na kā cit ṣaṣṭhī : janapade lup iti . atra api prakṛtam pratyayagrahaṇam anuvartate . kva prakṛtam . pratyayaḥ paraḥ ca iti . tat vai prathamānirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ . ṅyāpprātipadikāt iti eṣā pañcamī pratyayaḥ iti prathamāyāḥ ṣaṣṭhīm prakalpayiṣyati tasmāt iti uttarasya . pratyayavidhiḥ ayam . na ca pratyayavidhau pañcamyaḥ prakalpikāḥ bhavanti . na ayam pratyayavidhiḥ . vihitaḥ pratyayaḥ prakṛtaḥ ca anuvartate . sarvādeśārtham vā vacanaprāmāṇyāt . sarvādeśārtham tarhi pratyayagrahaṇam kartavyam . lukślulupaḥ sarvādeśāḥ yathā syuḥ . atha kriyamāṇe api pratyayagrahaṇe katham iva lukślulupaḥ sarvādeśāḥ labhyāḥ . vacanaprāmāṇyāt : pratyayagrahaṇasāmāṛthyāt . etat api na asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati lukślulupaḥ sarvādeśāḥ bhavanti iti yat ayam luk vā duhadihalihaguhām ātmanepade dantye iti lope kṛte lukam śāsti . uttarārtham tu . uttarārtham tarhi pratyayagrahaṇam kartavyam . na kartavyam. kriyate tatra eva : pratyayalope pratyayalakṣaṇam iti . dvitīyam kartavyam kṛtsnapratyayalope pratyayalakṣaṇam yathā syāt . ekadeśalope mā bhūt iti : āghnīta sam rāyaspoṣeṇa gmīya iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.