क्अ इ,५६।२४-५७।२६ रो इ,१८३-१८६ संयोगसञ्ज्ञायाम् सहवचनम् यथा अन्यत्र । संयोगसञ्ज्ञायाम् सहवचनम् कर्तव्यम् । हलः अनन्तराः संयोगः सह इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । सहभूतानाम् संयोगसञ्ज्ञा यथा स्यात् एकैकस्य मा भूत् इति । यथा अन्यत्र । तत् यथा अन्यत्र अपि यत्र इच्छति सहबूतानाम् कार्यम् करोति तत्र सहग्रहणम् । तत् यथा । सह सुपा । उभे अभ्यस्तम् सह इति । किम् च स्यात् यदि एकैकस्य हलः संयोगसञ्ज्ञा स्यात् । इह निर्यायात् , निर्वायात् , वा अन्यस्य संयोगादेः इति एत्त्वम् प्रसज्येत । इह च संहृषीष्ट इति ऋतः च संयोगादेः इति इट् प्रसज्येत । इह च संह्रियते इति गुणः अर्तिसंयोगाद्योः इति गुणः प्रसज्येत । इह च दृषत् करोति समित् करोति इति संयोगान्तस्य लोपः प्रसज्येत । इह च शक्ता वस्ता इति स्कोः संयोगाद्योः इति लोपः प्रसज्येत । इह च निर्यातः , निर्वातः संयोगादेः आतः धातोः यण्वतः इति निष्ठानत्वम् प्रसज्येत । न एषः दोषः । यत् तावत् उच्यते इह तावत् निर्यायात् , निर्वायात् वा अन्यस्य संयोगादेः इति एत्त्वम् प्रसज्येत इति । न एवम् विज्ञायते संयोगः आदिः यस्य सः अयम् संयोगादिः , संयोगादेः इति । कथम् तर्हि । संयोगौ आदी यस्य सः अयम् संयोगादिः , संयोगादेः इति । एवम् तावत् सर्वम् आङ्गम् परिहृतम् । यत् अपि उच्यते इह च दृषत् करोति समित् करोति इति संयोगान्तस्य लोपः प्रसज्येत इति । न एवम् विज्ञायते संयोगः अन्तः यस्य तत् इदम् संयोगान्तम् , संयोगान्तस्य इति । कथम् तर्हि । संयोगौ अन्तौ अस्य तद् इदम् संयोगान्तम् , संयोगान्तस्य इति । यत् अपि उच्यते इह च शक्ता वस्ता इति स्कोः संयोगाद्योः इति लोपः प्रसज्येत इति । न एवम् विज्ञायते संयोगौ आदी संयोदादी संयोगाद्योः इति । कथम् तर्हि । संयोगयोः आदी संयोगादी संयोगाद्योः इति । यत् अपि उच्यते इह च निर्यातः , निर्वातः संयोगादेः आतः धातोः यण्वतः इति निष्ठानत्वम् प्रसज्येत इति । न एवम् विज्ञायते संयोगः आदिः यस्य सः अयम् संयोगादिः , संयोगादेः इति । कथम् तर्हि । संयोगौ आदी यस्य सः अयम् संयोगादिः , संयोगादेः इति । कथम् कृत्वा एकैकस्य संयोगसञ्ज्ञा प्राप्नोति । प्रत्येकम् वाक्यपरिसमाप्तिः दृष्टा । तत् यथा । वृद्धिगुणसञ्ज्ञे प्रत्येकम् भवतः । ननु च अयम् अपि अस्ति दृष्टान्तः : समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः इति । तत् यथा । गर्गाः शतम् दण्ड्यन्ताम् इति । अर्थिनः च राजानः हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकम् दण्डयन्ति । सति एतस्मिन् दृष्टान्ते यदि तत्र प्रत्येकम् इति उच्यते इह अपि सहग्रहणम् कर्तव्यम् । अथ तत्र अन्तरेण प्रत्येकम् इति वचनम् प्रत्येकम् वृद्धिगुणसञ्ज्ञे भवतः इह अपि न अर्थः सहग्रहणेन ।
KA I,56.24-57.26 Ro I,183-186 saṃyogasañjñāyām sahavacanam yathā anyatra . saṃyogasañjñāyām sahavacanam kartavyam . halaḥ anantarāḥ saṃyogaḥ saha iti vaktavyam . kim prayojanam . sahabhūtānām saṃyogasañjñā yathā syāt ekaikasya mā bhūt iti . yathā anyatra . tat yathā anyatra api yatra icchati sahabūtānām kāryam karoti tatra sahagrahaṇam . tat yathā . saha supā . ubhe abhyastam saha iti . kim ca syāt yadi ekaikasya halaḥ saṃyogasañjñā syāt . iha niryāyāt , nirvāyāt , vā anyasya saṃyogādeḥ iti ettvam prasajyeta . iha ca saṃhṛṣīṣṭa iti ṛtaḥ ca saṃyogādeḥ iti iṭ prasajyeta . iha ca saṃhriyate iti guṇaḥ artisaṃyogādyoḥ iti guṇaḥ prasajyeta . iha ca dṛṣat karoti samit karoti iti saṃyogāntasya lopaḥ prasajyeta . iha ca śaktā vastā iti skoḥ saṃyogādyoḥ iti lopaḥ prasajyeta . iha ca niryātaḥ , nirvātaḥ saṃyogādeḥ ātaḥ dhātoḥ yaṇvataḥ iti niṣṭhānatvam prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . yat tāvat ucyate iha tāvat niryāyāt , nirvāyāt vā anyasya saṃyogādeḥ iti ettvam prasajyeta iti . na evam vijñāyate saṃyogaḥ ādiḥ yasya saḥ ayam saṃyogādiḥ , saṃyogādeḥ iti . katham tarhi . saṃyogau ādī yasya saḥ ayam saṃyogādiḥ , saṃyogādeḥ iti . evam tāvat sarvam āṅgam parihṛtam . yat api ucyate iha ca dṛṣat karoti samit karoti iti saṃyogāntasya lopaḥ prasajyeta iti . na evam vijñāyate saṃyogaḥ antaḥ yasya tat idam saṃyogāntam , saṃyogāntasya iti . katham tarhi . saṃyogau antau asya tad idam saṃyogāntam , saṃyogāntasya iti . yat api ucyate iha ca śaktā vastā iti skoḥ saṃyogādyoḥ iti lopaḥ prasajyeta iti . na evam vijñāyate saṃyogau ādī saṃyodādī saṃyogādyoḥ iti . katham tarhi . saṃyogayoḥ ādī saṃyogādī saṃyogādyoḥ iti . yat api ucyate iha ca niryātaḥ , nirvātaḥ saṃyogādeḥ ātaḥ dhātoḥ yaṇvataḥ iti niṣṭhānatvam prasajyeta iti . na evam vijñāyate saṃyogaḥ ādiḥ yasya saḥ ayam saṃyogādiḥ , saṃyogādeḥ iti . katham tarhi . saṃyogau ādī yasya saḥ ayam saṃyogādiḥ , saṃyogādeḥ iti . katham kṛtvā ekaikasya saṃyogasañjñā prāpnoti . pratyekam vākyaparisamāptiḥ dṛṣṭā . tat yathā . vṛddhiguṇasañjñe pratyekam bhavataḥ . nanu ca ayam api asti dṛṣṭāntaḥ : samudāye vākyaparisamāptiḥ iti . tat yathā . gargāḥ śatam daṇḍyantām iti . arthinaḥ ca rājānaḥ hiraṇyena bhavanti na ca pratyekam daṇḍayanti . sati etasmin dṛṣṭānte yadi tatra pratyekam iti ucyate iha api sahagrahaṇam kartavyam . atha tatra antareṇa pratyekam iti vacanam pratyekam vṛddhiguṇasañjñe bhavataḥ iha api na arthaḥ sahagrahaṇena .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.