Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.1.7

क्अ इ,५६।१८-२३ रो इ,१८२-१८३ अनन्तराः इति कथम् इदम् विज्ञायते : अविद्यमानम् अन्तरम् एषाम् इति आहोस्वित् अविद्यमानाः अन्तरा एषाम् इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते अविद्यमानम् अन्तरम् एषाम् इति अवग्रहे संयोगसञ्ज्ञा न प्राप्नोति अप्सु इति अप्-सु इति । विद्यते हि अत्र अन्तरम् । अथ विज्ञायते अविद्यमानाः अन्तरा एषाम् इति न दोषः भवति । यथा न दोषः तथा अस्तु । अथ वा पुनः अस्तु अविद्यमानम् अन्तरम् एषाम् इति । ननु च उक्तम् अवग्रहे संयोगसञ्ज्ञा न प्राप्नोति अप्-सु इति अप्सु इति । विद्यते हि अत्र अन्तरम् इति । न एव दोषः न प्रयोजनम् ।

KA I,56.18-23 Ro I,182-183 anantarāḥ iti katham idam vijñāyate : avidyamānam antaram eṣām iti āhosvit avidyamānāḥ antarā eṣām iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate avidyamānam antaram eṣām iti avagrahe saṃyogasañjñā na prāpnoti apsu iti ap-su iti . vidyate hi atra antaram . atha vijñāyate avidyamānāḥ antarā eṣām iti na doṣaḥ bhavati . yathā na doṣaḥ tathā astu . atha vā punaḥ astu avidyamānam antaram eṣām iti . nanu ca uktam avagrahe saṃyogasañjñā na prāpnoti ap-su iti apsu iti . vidyate hi atra antaram iti . na eva doṣaḥ na prayojanam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,५६।२४-५७।२६ रो इ,१८३-१८६ संयोगसञ्ज्ञायाम् सहवचनम् यथा अन्यत्र । संयोगसञ्ज्ञायाम् सहवचनम् कर्तव्यम् । हलः अनन्तराः संयोगः सह इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । सहभूतानाम् संयोगसञ्ज्ञा यथा स्यात् एकैकस्य मा भूत् इति । यथा अन्यत्र । तत् यथा अन्यत्र अपि यत्र इच्छति सहबूतानाम् कार्यम् करोति तत्र सहग्रहणम् । तत् यथा । सह सुपा । उभे अभ्यस्तम् सह इति । किम् च स्यात् यदि एकैकस्य हलः संयोगसञ्ज्ञा स्यात् । इह निर्यायात् , निर्वायात् , वा अन्यस्य संयोगादेः इति एत्त्वम् प्रसज्येत । इह च संहृषीष्ट इति ऋतः च संयोगादेः इति इट् प्रसज्येत । इह च संह्रियते इति गुणः अर्तिसंयोगाद्योः इति गुणः प्रसज्येत । इह च दृषत् करोति समित् करोति इति संयोगान्तस्य लोपः प्रसज्येत । इह च शक्ता वस्ता इति स्कोः संयोगाद्योः इति लोपः प्रसज्येत । इह च निर्यातः , निर्वातः संयोगादेः आतः धातोः यण्वतः इति निष्ठानत्वम् प्रसज्येत । न एषः दोषः । यत् तावत् उच्यते इह तावत् निर्यायात् , निर्वायात् वा अन्यस्य संयोगादेः इति एत्त्वम् प्रसज्येत इति । न एवम् विज्ञायते संयोगः आदिः यस्य सः अयम् संयोगादिः , संयोगादेः इति । कथम् तर्हि । संयोगौ आदी यस्य सः अयम् संयोगादिः , संयोगादेः इति । एवम् तावत् सर्वम् आङ्गम् परिहृतम् । यत् अपि उच्यते इह च दृषत् करोति समित् करोति इति संयोगान्तस्य लोपः प्रसज्येत इति । न एवम् विज्ञायते संयोगः अन्तः यस्य तत् इदम् संयोगान्तम् , संयोगान्तस्य इति । कथम् तर्हि । संयोगौ अन्तौ अस्य तद् इदम् संयोगान्तम् , संयोगान्तस्य इति । यत् अपि उच्यते इह च शक्ता वस्ता इति स्कोः संयोगाद्योः इति लोपः प्रसज्येत इति । न एवम् विज्ञायते संयोगौ आदी संयोदादी संयोगाद्योः इति । कथम् तर्हि । संयोगयोः आदी संयोगादी संयोगाद्योः इति । यत् अपि उच्यते इह च निर्यातः , निर्वातः संयोगादेः आतः धातोः यण्वतः इति निष्ठानत्वम् प्रसज्येत इति । न एवम् विज्ञायते संयोगः आदिः यस्य सः अयम् संयोगादिः , संयोगादेः इति । कथम् तर्हि । संयोगौ आदी यस्य सः अयम् संयोगादिः , संयोगादेः इति । कथम् कृत्वा एकैकस्य संयोगसञ्ज्ञा प्राप्नोति । प्रत्येकम् वाक्यपरिसमाप्तिः दृष्टा । तत् यथा । वृद्धिगुणसञ्ज्ञे प्रत्येकम् भवतः । ननु च अयम् अपि अस्ति दृष्टान्तः : समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः इति । तत् यथा । गर्गाः शतम् दण्ड्यन्ताम् इति । अर्थिनः च राजानः हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकम् दण्डयन्ति । सति एतस्मिन् दृष्टान्ते यदि तत्र प्रत्येकम् इति उच्यते इह अपि सहग्रहणम् कर्तव्यम् । अथ तत्र अन्तरेण प्रत्येकम् इति वचनम् प्रत्येकम् वृद्धिगुणसञ्ज्ञे भवतः इह अपि न अर्थः सहग्रहणेन ।

KA I,56.24-57.26 Ro I,183-186 saṃyogasañjñāyām sahavacanam yathā anyatra . saṃyogasañjñāyām sahavacanam kartavyam . halaḥ anantarāḥ saṃyogaḥ saha iti vaktavyam . kim prayojanam . sahabhūtānām saṃyogasañjñā yathā syāt ekaikasya mā bhūt iti . yathā anyatra . tat yathā anyatra api yatra icchati sahabūtānām kāryam karoti tatra sahagrahaṇam . tat yathā . saha supā . ubhe abhyastam saha iti . kim ca syāt yadi ekaikasya halaḥ saṃyogasañjñā syāt . iha niryāyāt , nirvāyāt , vā anyasya saṃyogādeḥ iti ettvam prasajyeta . iha ca saṃhṛṣīṣṭa iti ṛtaḥ ca saṃyogādeḥ iti iṭ prasajyeta . iha ca saṃhriyate iti guṇaḥ artisaṃyogādyoḥ iti guṇaḥ prasajyeta . iha ca dṛṣat karoti samit karoti iti saṃyogāntasya lopaḥ prasajyeta . iha ca śaktā vastā iti skoḥ saṃyogādyoḥ iti lopaḥ prasajyeta . iha ca niryātaḥ , nirvātaḥ saṃyogādeḥ ātaḥ dhātoḥ yaṇvataḥ iti niṣṭhānatvam prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . yat tāvat ucyate iha tāvat niryāyāt , nirvāyāt vā anyasya saṃyogādeḥ iti ettvam prasajyeta iti . na evam vijñāyate saṃyogaḥ ādiḥ yasya saḥ ayam saṃyogādiḥ , saṃyogādeḥ iti . katham tarhi . saṃyogau ādī yasya saḥ ayam saṃyogādiḥ , saṃyogādeḥ iti . evam tāvat sarvam āṅgam parihṛtam . yat api ucyate iha ca dṛṣat karoti samit karoti iti saṃyogāntasya lopaḥ prasajyeta iti . na evam vijñāyate saṃyogaḥ antaḥ yasya tat idam saṃyogāntam , saṃyogāntasya iti . katham tarhi . saṃyogau antau asya tad idam saṃyogāntam , saṃyogāntasya iti . yat api ucyate iha ca śaktā vastā iti skoḥ saṃyogādyoḥ iti lopaḥ prasajyeta iti . na evam vijñāyate saṃyogau ādī saṃyodādī saṃyogādyoḥ iti . katham tarhi . saṃyogayoḥ ādī saṃyogādī saṃyogādyoḥ iti . yat api ucyate iha ca niryātaḥ , nirvātaḥ saṃyogādeḥ ātaḥ dhātoḥ yaṇvataḥ iti niṣṭhānatvam prasajyeta iti . na evam vijñāyate saṃyogaḥ ādiḥ yasya saḥ ayam saṃyogādiḥ , saṃyogādeḥ iti . katham tarhi . saṃyogau ādī yasya saḥ ayam saṃyogādiḥ , saṃyogādeḥ iti . katham kṛtvā ekaikasya saṃyogasañjñā prāpnoti . pratyekam vākyaparisamāptiḥ dṛṣṭā . tat yathā . vṛddhiguṇasañjñe pratyekam bhavataḥ . nanu ca ayam api asti dṛṣṭāntaḥ : samudāye vākyaparisamāptiḥ iti . tat yathā . gargāḥ śatam daṇḍyantām iti . arthinaḥ ca rājānaḥ hiraṇyena bhavanti na ca pratyekam daṇḍayanti . sati etasmin dṛṣṭānte yadi tatra pratyekam iti ucyate iha api sahagrahaṇam kartavyam . atha tatra antareṇa pratyekam iti vacanam pratyekam vṛddhiguṇasañjñe bhavataḥ iha api na arthaḥ sahagrahaṇena .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,५७।२७-५९।२ रो इ,१८६-१९० अथ यत्र बहूनाम् आनन्तर्यम् किम् तत्र द्वयोः द्वयोः संयोगस्ञ्ज्ञा भवति आहोस्वित् अविशेषेण । कः च अत्र विशेषः । समुदाये संयोगादिलोपः मस्जेः । समुदाये संयोगादिलोपः मस्जेः न सिध्यति । मङ्क्ता मङ्क्तुम् । इह च निर्ग्लेयात् , निर्ग्लायात् , निर्म्लेयात् , निर्म्लायात् : वा अन्यस्य संयोगादेः इति एत्त्वम् न प्राप्नोति । इह च संस्वरिषीष्ट इति ऋतः च संयोगादेः इति इट् न प्राप्नोति । इह च संस्वर्यते इति गुणः अर्तिसंयोगाद्योः इति गुणः न प्राप्नोति । इह च गोमान् करोति यवमान् करोति इति संयोगान्तस्य लोपः इति लोपः न प्राप्नोति । इह च निर्ग्लानः , निर्म्लानः इति संयोगादेः आतः धातोः यण्वतः इति निष्ठानत्वम् न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि द्वयोः द्वयोः । द्वयोः हलोः संयोगः इति चेत् द्विर्वचनम् । द्वयोः हलोः संयोगः इति चेत् द्विर्वचनम् न सिध्यति । इन्द्रम् इच्छति इन्द्रीयति । इन्द्रीयतेः सन् : इन्दिद्रीयिषति । न न्द्राः संयोगादयः इति दकारस्य द्विर्वचनम् न प्राप्नोति । न वा अज्विधेः । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अज्विधेः । न्द्राः संयोगादयः न द्विः उच्यन्ते । अजादेः इति वर्तते । अथ यदि एव बहूनाम् संयोगस्ञ्ज्ञा अथ अपि द्वयोः द्वयोः किम् गतम् एतत् इयता सूत्रेण आहोस्वित् अन्यतरस्मिन् पक्षे भूयः सूत्रम् कर्तव्यम् । गतम् इति आह । कथम् । यद तावत् बहूनाम् संयोगस्ञ्ज्ञा तदा एवम् विग्रहः करिष्यते : अविद्यमानम् अन्तरम् एषाम् इति । यदा द्वयोः द्वयोः तदा एवम् विग्रहः करिष्यते : अविद्यमानाः अन्तरा एषाम् इति । द्वयोः च एव अन्तरा कः चित् विद्यते न वा । एवम् अपि बहूनाम् एव प्राप्नोति । यान् हि भवान् षष्ठ्या प्रतिनिर्दिशति एतेषाम् अन्येन व्यवाये न भवितव्यम् । अस्तु तर्हि समुदाये सञ्ज्ञा । ननु च उक्तम् समुदाये संयोगादिलोपः मस्जेः इति । न एषः दोषः । वक्ष्यति एतत् । अन्त्यात् पूर्वः मस्जेः मित् अनुषङ्गसंयोगादिलोपार्थम् इति । अथ वा अविशेषेण संयोगसञ्ज्ञा विज्ञास्यते द्वयोः अपि बहूनाम् अपि । तत्र द्वयोः या संयोगस्ञ्ज्ञा तदाश्रयः लोपः भविष्यति । यत् अपि उच्यते इह च निर्ग्लेयात् , निर्ग्लायात् , निर्म्लेयात् , निर्म्लायात् : वा अन्यस्य संयोगादेः इति एत्त्वम् न प्राप्नोति इति अङ्गेन संयोगादिम् विशेषयिष्यामः । अङ्गस्य संयोगादेः इति । एवम् तावत् सर्वम् आङ्गम् परिहृतम् । यत् अपि उच्यते इह च गोमान् करोति यवमान् करोति इति संयोगान्तस्य लोपः इति लोपः न प्राप्नोति इति पदेन संयोगान्तम् विशेषयिष्यामः । पदस्य संयोगान्तस्य । यत् अपि उच्यते इह च निर्ग्लानः , निर्म्लानः इति संयोगादेः आतः धातोः यण्वतः इति निष्ठानत्वम् न प्राप्नोति इति धातुन संयोगादिम् विशेषयिष्यामः । धातोः संयोगादेः इति ।

KA I,57.27-59.2 Ro I,186-190 atha yatra bahūnām ānantaryam kim tatra dvayoḥ dvayoḥ saṃyogasñjñā bhavati āhosvit aviśeṣeṇa . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . samudāye saṃyogādilopaḥ masjeḥ . samudāye saṃyogādilopaḥ masjeḥ na sidhyati . maṅktā maṅktum . iha ca nirgleyāt , nirglāyāt , nirmleyāt , nirmlāyāt : vā anyasya saṃyogādeḥ iti ettvam na prāpnoti . iha ca saṃsvariṣīṣṭa iti ṛtaḥ ca saṃyogādeḥ iti iṭ na prāpnoti . iha ca saṃsvaryate iti guṇaḥ artisaṃyogādyoḥ iti guṇaḥ na prāpnoti . iha ca gomān karoti yavamān karoti iti saṃyogāntasya lopaḥ iti lopaḥ na prāpnoti . iha ca nirglānaḥ , nirmlānaḥ iti saṃyogādeḥ ātaḥ dhātoḥ yaṇvataḥ iti niṣṭhānatvam na prāpnoti . astu tarhi dvayoḥ dvayoḥ . dvayoḥ haloḥ saṃyogaḥ iti cet dvirvacanam . dvayoḥ haloḥ saṃyogaḥ iti cet dvirvacanam na sidhyati . indram icchati indrīyati . indrīyateḥ san : indidrīyiṣati . na ndrāḥ saṃyogādayaḥ iti dakārasya dvirvacanam na prāpnoti . na vā ajvidheḥ . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . ajvidheḥ . ndrāḥ saṃyogādayaḥ na dviḥ ucyante . ajādeḥ iti vartate . atha yadi eva bahūnām saṃyogasñjñā atha api dvayoḥ dvayoḥ kim gatam etat iyatā sūtreṇa āhosvit anyatarasmin pakṣe bhūyaḥ sūtram kartavyam . gatam iti āha . katham . yada tāvat bahūnām saṃyogasñjñā tadā evam vigrahaḥ kariṣyate : avidyamānam antaram eṣām iti . yadā dvayoḥ dvayoḥ tadā evam vigrahaḥ kariṣyate : avidyamānāḥ antarā eṣām iti . dvayoḥ ca eva antarā kaḥ cit vidyate na vā . evam api bahūnām eva prāpnoti . yān hi bhavān ṣaṣṭhyā pratinirdiśati eteṣām anyena vyavāye na bhavitavyam . astu tarhi samudāye sañjñā . nanu ca uktam samudāye saṃyogādilopaḥ masjeḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . vakṣyati etat . antyāt pūrvaḥ masjeḥ mit anuṣaṅgasaṃyogādilopārtham iti . atha vā aviśeṣeṇa saṃyogasañjñā vijñāsyate dvayoḥ api bahūnām api . tatra dvayoḥ yā saṃyogasñjñā tadāśrayaḥ lopaḥ bhaviṣyati . yat api ucyate iha ca nirgleyāt , nirglāyāt , nirmleyāt , nirmlāyāt : vā anyasya saṃyogādeḥ iti ettvam na prāpnoti iti aṅgena saṃyogādim viśeṣayiṣyāmaḥ . aṅgasya saṃyogādeḥ iti . evam tāvat sarvam āṅgam parihṛtam . yat api ucyate iha ca gomān karoti yavamān karoti iti saṃyogāntasya lopaḥ iti lopaḥ na prāpnoti iti padena saṃyogāntam viśeṣayiṣyāmaḥ . padasya saṃyogāntasya . yat api ucyate iha ca nirglānaḥ , nirmlānaḥ iti saṃyogādeḥ ātaḥ dhātoḥ yaṇvataḥ iti niṣṭhānatvam na prāpnoti iti dhātuna saṃyogādim viśeṣayiṣyāmaḥ . dhātoḥ saṃyogādeḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,५९।३-२४ रो इ,१९०-१९२ स्वरानन्तर्हितवचनम् । स्वरैः अनन्तर्हिताः हलः संयोगसञ्ज्ञाः भवन्ति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । व्यवहितानाम् मा भूत् । पचति पनसम् । ननु च अनन्तराः इति उच्यते । तेन व्यवहितानाम् न भविष्यति । दृष्टम् आनन्तर्यम् व्यवहिते । व्यवहिते अपि अनन्तरशब्दः दृश्यते । तत् यथा : अनन्तरौ इमौ ग्रामौ इति उच्यते । तयोः च एव अन्तरा नद्यः च पर्वताः च भवन्ति । यदि तर्हि व्यवहिते अपि अनन्तरशब्दः भवति आनन्तर्यवचनम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् । आनन्तर्यवचनम् किमर्थम् इति चेत् एकप्रतिषेधार्थम् । एकस्य हलः संयोगसञ्ज्ञा मा भूत् इति । किम् च स्यात् यदि एकस्य हलः संयोगसञ्ज्ञा स्यात् । इयेष , उवोष । इजादेः च गुरुमतः अनृच्छः इति आम् प्रसज्येत । न वा अतज्जातीयव्यवायात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अतज्जातीयस्य व्यवायात् । अतज्जातीयकम् हि लोके व्यवधायकम् भवति । कथम् पुनः ज्ञायते अतज्जातीयकम् लोके व्यवधायकम् भवति इति । एवम् हि कम् चित् कः चित् पृच्छति । अनन्तरे* एते ब्राह्मणकुले* इति । सः आह । न अनन्तरे । वृषलकुलम् अनयोः अन्तरा इति । किम् पुनः कारणम् क्व चित् अतज्जातीयकम् व्यवधायकम् भवति क्व चित् न । सर्वत्र एव हि अतज्जातीयकम् व्यवधायकम् भवति । कथम् अनन्तरौ इमौ ग्रामौ इति । ग्रामशब्दः अयम् बह्वर्थः । अस्ति एव शालासमुदाये वर्तते । तत् यथा ग्रामः दग्धः इति । अस्ति वाटपरिक्षेपे वर्तते । तत् यथा ग्रामम् प्रविष्टः । अस्ति मनुष्येषु वर्तते । तत् यथा ग्रामः गतः , ग्रामः आगतः इति । अस्ति सारण्यके ससीमके सस्थण्डिलके वर्तते । तत् यथा ग्रामः लब्धः इति । तत् यः सारण्यके ससीमके सस्थण्डिलके वर्तते तम् अभिसमीक्ष्य एतत् प्रयुज्यते : अनन्तरौ इमौ ग्रामौ इति । सर्वत्र एव हि अतज्जातीयकम् व्यवधायकम् भवति ।

KA I,59.3-24 Ro I,190-192 svarānantarhitavacanam . svaraiḥ anantarhitāḥ halaḥ saṃyogasañjñāḥ bhavanti iti vaktavyam . kim prayojanam . vyavahitānām mā bhūt . pacati panasam . nanu ca anantarāḥ iti ucyate . tena vyavahitānām na bhaviṣyati . dṛṣṭam ānantaryam vyavahite . vyavahite api anantaraśabdaḥ dṛśyate . tat yathā : anantarau imau grāmau iti ucyate . tayoḥ ca eva antarā nadyaḥ ca parvatāḥ ca bhavanti . yadi tarhi vyavahite api anantaraśabdaḥ bhavati ānantaryavacanam idānīm kimartham syāt . ānantaryavacanam kimartham iti cet ekapratiṣedhārtham . ekasya halaḥ saṃyogasañjñā mā bhūt iti . kim ca syāt yadi ekasya halaḥ saṃyogasañjñā syāt . iyeṣa , uvoṣa . ijādeḥ ca gurumataḥ anṛcchaḥ iti ām prasajyeta . na vā atajjātīyavyavāyāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . atajjātīyasya vyavāyāt . atajjātīyakam hi loke vyavadhāyakam bhavati . katham punaḥ jñāyate atajjātīyakam loke vyavadhāyakam bhavati iti . evam hi kam cit kaḥ cit pṛcchati . anantare* ete brāhmaṇakule* iti . saḥ āha . na anantare . vṛṣalakulam anayoḥ antarā iti . kim punaḥ kāraṇam kva cit atajjātīyakam vyavadhāyakam bhavati kva cit na . sarvatra eva hi atajjātīyakam vyavadhāyakam bhavati . katham anantarau imau grāmau iti . grāmaśabdaḥ ayam bahvarthaḥ . asti eva śālāsamudāye vartate . tat yathā grāmaḥ dagdhaḥ iti . asti vāṭaparikṣepe vartate . tat yathā grāmam praviṣṭaḥ . asti manuṣyeṣu vartate . tat yathā grāmaḥ gataḥ , grāmaḥ āgataḥ iti . asti sāraṇyake sasīmake sasthaṇḍilake vartate . tat yathā grāmaḥ labdhaḥ iti . tat yaḥ sāraṇyake sasīmake sasthaṇḍilake vartate tam abhisamīkṣya etat prayujyate : anantarau imau grāmau iti . sarvatra eva hi atajjātīyakam vyavadhāyakam bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.