क्अ इ,१८३।१७-१८४।२५ रो इ,५४६-५५० समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः । समासविधौ प्रत्ययविधौ च प्रतिषेधः वक्तव्यः । समासविधौ तावत् : द्वितीया श्रितादिभिः समस्यते : कष्टश्रितः , नरकश्रितः । कष्टम् परमश्रित इति अत्र मा भूत् । प्रत्ययविधौ : नडस्य अपत्यम् नाडायनः । इह न भवति : सूत्रनडस्य अपत्यम् सौत्रनाडिः । किम् अविशेषेण । न इति आह । उगिद्वर्णग्रहणवर्जम् । उगिद्ग्रहणम् वर्णग्रहणम् च वर्जयित्वा । उगिद्ग्रहणम् : भवती , अतिभवती महती , अतिमहती । वर्णग्रहणम् : अतः इञ् : दाक्षिः , प्लाक्षिः । अस्ति च इदानीम् कः चित् केवलः अकारः प्रातिपदिकम् यदर्थः विधिः स्यात् । अस्ति इति आह । अततेः डः : अः , तस्य अपत्यम् : अतः इञ् इः । अकच्श्नम्वतः सर्वनामाव्ययधातुविधौ उपसङ्ख्यानम् । अकच्वतः सर्वनामाव्ययविधौ श्नम्वतः धातुविधौ उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अकच्वतः : सर्वके विश्वके । अव्ययविधौ : उच्चकैः नीचकैः । श्नम्वतः : भिनत्ति छिनत्ति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । इह तस्य वा ग्रहणम् भवति तदन्तस्य वा । न च इदम् तत् न अपि तदन्तम् । सिद्धम् तु तदन्तान्तवचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । तदन्तान्तवचनात् । तदन्तान्तस्य इति वक्तव्यम् । किम् इदम् तदन्तान्तस्य इति । तस्य अन्तः तदन्तः , तदन्तः अन्तः यस्य तत् इदम् तदन्तान्तम् , तदन्तान्तस्य इति । सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः । तत् यथा : उष्ट्रमुखम् इव मुखम् अस्य : उष्ट्रमुखः , खरमुखः । एवम् इह अपि तदन्तः अन्तः यस्य तदन्तस्य इति । तदेकदेशविज्ञानात् वा सिद्धम् । तदेकदेशविज्ञानात् वा पुनः सिद्धम् एतत् । तदेकदेशभूतः तद्ग्रहणेन गृह्यते । तत् यथा गङ्गा यमुना देवदत्ता इति । अनेका नदी गङ्गाम् यमुनाम् च प्रविष्टा गङ्गायमुनाग्रहणेन गृह्यते । तथा देवदत्तास्थः गर्भः देवदत्ताग्रहणेन गृह्यते । विषमः उपन्यासः । इह के चित् शब्दाः अक्तपरिमाणानाम् अर्थानाम् वाचकाः भवन्ति ये एते सङ्ख्याशब्दाः परिमाणशब्दाः च । पञ्च सप्त इति : एकेन अपि अपाये न भवन्ति । द्रोणः खारी आढकम् इति : न एव अधिके भवन्ति न न्यूने । के चित् यावत् एव तत् भवति तावत् एव आहुः ये एते जातिशब्दाः गुणशब्दाः च । तैलम् घृतम् इति : खार्याम् अपि भवन्ति द्रोणे अपि । शुक्लः नीलः कृष्णः इति : हिमवति अपि भवति वटकणिकामात्रे अपि द्रव्ये । इमाः च अपि सञ्ज्ञाः अक्तपरिमाणानाम् अर्थानाम् क्रियन्ते । ताः केन अधिकस्य स्युः । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति तदेकदेशभूतम् तद्ग्रहणेन गृह्यते इति यत् अयम् न इदमदसोः अकोः इति सककारयोः इदमदसोः प्रतिषेधम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । इदमदसोः कार्यम् उच्यमानम् कः प्रसङ्गः यत् सककारयोः स्यात् । पश्यति तु आचार्यः तदेकदेशभूतम् तद्ग्रहणेन गृह्यते इति । ततः सककारयोः प्रतिषेधम् शास्ति ।
KA I,183.17-184.25 Ro I,546-550 samāsapratyayavidhau pratiṣedhaḥ . samāsavidhau pratyayavidhau ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . samāsavidhau tāvat : dvitīyā śritādibhiḥ samasyate : kaṣṭaśritaḥ , narakaśritaḥ . kaṣṭam paramaśrita iti atra mā bhūt . pratyayavidhau : naḍasya apatyam nāḍāyanaḥ . iha na bhavati : sūtranaḍasya apatyam sautranāḍiḥ . kim aviśeṣeṇa . na iti āha . ugidvarṇagrahaṇavarjam . ugidgrahaṇam varṇagrahaṇam ca varjayitvā . ugidgrahaṇam : bhavatī , atibhavatī mahatī , atimahatī . varṇagrahaṇam : ataḥ iñ : dākṣiḥ , plākṣiḥ . asti ca idānīm kaḥ cit kevalaḥ akāraḥ prātipadikam yadarthaḥ vidhiḥ syāt . asti iti āha . atateḥ ḍaḥ : aḥ , tasya apatyam : ataḥ iñ iḥ . akacśnamvataḥ sarvanāmāvyayadhātuvidhau upasaṅkhyānam . akacvataḥ sarvanāmāvyayavidhau śnamvataḥ dhātuvidhau upasaṅkhyānam kartavyam . akacvataḥ : sarvake viśvake . avyayavidhau : uccakaiḥ nīcakaiḥ . śnamvataḥ : bhinatti chinatti . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . iha tasya vā grahaṇam bhavati tadantasya vā . na ca idam tat na api tadantam . siddham tu tadantāntavacanāt . siddham etat . katham . tadantāntavacanāt . tadantāntasya iti vaktavyam . kim idam tadantāntasya iti . tasya antaḥ tadantaḥ , tadantaḥ antaḥ yasya tat idam tadantāntam , tadantāntasya iti . saḥ tarhi tathā nirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . uttarapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ . tat yathā : uṣṭramukham iva mukham asya : uṣṭramukhaḥ , kharamukhaḥ . evam iha api tadantaḥ antaḥ yasya tadantasya iti . tadekadeśavijñānāt vā siddham . tadekadeśavijñānāt vā punaḥ siddham etat . tadekadeśabhūtaḥ tadgrahaṇena gṛhyate . tat yathā gaṅgā yamunā devadattā iti . anekā nadī gaṅgām yamunām ca praviṣṭā gaṅgāyamunāgrahaṇena gṛhyate . tathā devadattāsthaḥ garbhaḥ devadattāgrahaṇena gṛhyate . viṣamaḥ upanyāsaḥ . iha ke cit śabdāḥ aktaparimāṇānām arthānām vācakāḥ bhavanti ye ete saṅkhyāśabdāḥ parimāṇaśabdāḥ ca . pañca sapta iti : ekena api apāye na bhavanti . droṇaḥ khārī āḍhakam iti : na eva adhike bhavanti na nyūne . ke cit yāvat eva tat bhavati tāvat eva āhuḥ ye ete jātiśabdāḥ guṇaśabdāḥ ca . tailam ghṛtam iti : khāryām api bhavanti droṇe api . śuklaḥ nīlaḥ kṛṣṇaḥ iti : himavati api bhavati vaṭakaṇikāmātre api dravye . imāḥ ca api sañjñāḥ aktaparimāṇānām arthānām kriyante . tāḥ kena adhikasya syuḥ . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati tadekadeśabhūtam tadgrahaṇena gṛhyate iti yat ayam na idamadasoḥ akoḥ iti sakakārayoḥ idamadasoḥ pratiṣedham śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . idamadasoḥ kāryam ucyamānam kaḥ prasaṅgaḥ yat sakakārayoḥ syāt . paśyati tu ācāryaḥ tadekadeśabhūtam tadgrahaṇena gṛhyate iti . tataḥ sakakārayoḥ pratiṣedham śāsti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.