Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.2.32

क्अ इ,२०८।११-२०९।४ रो इइ,४८-५० अर्धह्रस्वम् इति उच्यते । तत्र दीर्घप्लुतयोः न प्राप्नोति । कन्या शक्तिके३ शक्तिके । न एषः दोषः । मात्रचः अत्र लोपः द्रष्टव्यः । अर्धह्रस्वमात्रम् अर्धह्रस्वम् इति । किमर्थम् इदम् उच्यते । आमिश्रीभूतम् इव इदम् भवति । तत् यथा : क्षीरोदके सम्पृक्ते* आमिश्रीभूतत्वात् न ज्ञायते : कियत् क्षीरम् कियत् उदकम् कस्मिन् अवकाशे क्षीरम् कस्मिन् अवकाशे उदकम् इति । एवम् इह अपि आमिश्रीभूतत्वात् न ज्ञायते : कियत् उदात्तम् कियत् अनुदात्तम् कस्मिन् अवकाशे उदात्तम् कस्मिन् अवकाशे अनुदात्तम् इति । तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्टे : इयत् उदात्तम् इयत् अनुदात्तम् अस्मिन् अवकाशे उदात्तम् अस्मिन् अवकाशे अनुदात्तम् इति । यदि अयम् एवम् सुहृत् किम् अन्यानि अपि एवञ्जातीयकानि न उपदिशति । कानि पुनः तानि । स्थानकरणानुप्रदानानि । व्याकरणम् नाम इयम् उत्तरा विद्या । सः असौ छन्दःशास्त्रेषु अभिविनीतः उपलब्ध्या अवगन्तुम् उत्सहते । यदि एवम् न अर्थः अनेन । इदम् अपि उपलब्ध्या गमिष्यति । सञ्ज्ञाकरणम् तर्हि इदम् : तस्य स्वरितस्य आदितः अर्धह्रस्वम् उदात्तसञ्ज्ञम् इति । किम् कृतम् भवति । त्रिः उदात्तप्रदेशेषु स्वरितग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति : उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः , उदात्तस्वरितयोः यणः स्वरितः अनुदात्तस्य न उदात्तस्वरितोदयम् इति । सञ्ज्ञाकरणम् हि नाम यतः न लघीयः । कुतः एतत् । लघ्वर्थम् हि सञ्ज्ञाकरणम् । लघीयः च त्रिः उदात्तप्रदेशेषु स्वरितग्रहणम् न पुनः सञ्ज्ञाकरणम् । त्रिः उदात्तप्रदेशेषु स्वरितग्रहणे नव अक्षराणि सञ्ज्ञाकरणे पुनः एकादश । एवम् तर्हि उभयम् अनेन क्रियते अन्वाख्यानम् च सञ्ज्ञा च । कथम् पुनः एकेन यत्नेन उभयम् लभ्यम् । लभ्यम् इति आह । कथम् । अन्वर्थग्रहणम् विज्ञास्यते : तस्य स्वरितस्य आदितः अर्धह्रस्व्रम् उदात्तसञ्ज्ञम् भवति इति । ऊर्ध्वम् आत्तम् इति च अतः उदात्तम् । यदि तर्हि सञ्ज्ञाकरणम् उदात्तादेः यत् उच्यते तत् स्वरितादेः अपि प्राप्नोति । अन्वाख्यानम् एव तर्हि इदम् मन्दबुद्धेः ।

KA I,208.11-209.4 Ro II,48-50 ardhahrasvam iti ucyate . tatra dīrghaplutayoḥ na prāpnoti . kanyā śaktike3 śaktike . na eṣaḥ doṣaḥ . mātracaḥ atra lopaḥ draṣṭavyaḥ . ardhahrasvamātram ardhahrasvam iti . kimartham idam ucyate . āmiśrībhūtam iva idam bhavati . tat yathā : kṣīrodake sampṛkte* āmiśrībhūtatvāt na jñāyate : kiyat kṣīram kiyat udakam kasmin avakāśe kṣīram kasmin avakāśe udakam iti . evam iha api āmiśrībhūtatvāt na jñāyate : kiyat udāttam kiyat anudāttam kasmin avakāśe udāttam kasmin avakāśe anudāttam iti . tat ācāryaḥ suhṛt bhūtvā anvācaṣṭe : iyat udāttam iyat anudāttam asmin avakāśe udāttam asmin avakāśe anudāttam iti . yadi ayam evam suhṛt kim anyāni api evañjātīyakāni na upadiśati . kāni punaḥ tāni . sthānakaraṇānupradānāni . vyākaraṇam nāma iyam uttarā vidyā . saḥ asau chandaḥśāstreṣu abhivinītaḥ upalabdhyā avagantum utsahate . yadi evam na arthaḥ anena . idam api upalabdhyā gamiṣyati . sañjñākaraṇam tarhi idam : tasya svaritasya āditaḥ ardhahrasvam udāttasañjñam iti . kim kṛtam bhavati . triḥ udāttapradeśeṣu svaritagrahaṇam na kartavyam bhavati : udāttasvaritaparasya sannataraḥ , udāttasvaritayoḥ yaṇaḥ svaritaḥ anudāttasya na udāttasvaritodayam iti . sañjñākaraṇam hi nāma yataḥ na laghīyaḥ . kutaḥ etat . laghvartham hi sañjñākaraṇam . laghīyaḥ ca triḥ udāttapradeśeṣu svaritagrahaṇam na punaḥ sañjñākaraṇam . triḥ udāttapradeśeṣu svaritagrahaṇe nava akṣarāṇi sañjñākaraṇe punaḥ ekādaśa . evam tarhi ubhayam anena kriyate anvākhyānam ca sañjñā ca . katham punaḥ ekena yatnena ubhayam labhyam . labhyam iti āha . katham . anvarthagrahaṇam vijñāsyate : tasya svaritasya āditaḥ ardhahrasvram udāttasañjñam bhavati iti . ūrdhvam āttam iti ca ataḥ udāttam . yadi tarhi sañjñākaraṇam udāttādeḥ yat ucyate tat svaritādeḥ api prāpnoti . anvākhyānam eva tarhi idam mandabuddheḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२०९।५-२५ रो इइ,५०-५२ स्वरितस्यार्धह्रस्वोदात्तात् आ उदात्तस्वरितपरस्यसन्नतरात् ऊर्ध्वम् उदात्तादनुदात्तस्यस्वरितात् कार्यम् स्वरितात् इति सिद्ध्यर्थम् । स्वरितस्यार्धह्रस्वोदात्तात् आ उदात्तस्वरितपरस्यसन्नतरः इति एतस्मात् सूत्रात् इदम् सूत्रकाण्डम् ऊर्ध्वम् उदात्तात् अनुदात्तस्य स्वरितः इति अतः कार्यम् । किम् प्रयोजनम् । स्वरितात् इति सिद्ध्यर्थम् । स्वरितात् इति सिद्धिः यथा स्यात् । स्वरितात् संहितायाम् अनुदात्तानाम् इति : इमम् मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि । क्व तर्हि स्यात् । यः सिद्धः स्वरितः : कार्यम् देवदत्तयज्ञदत्तौ । स्वरितोदात्तार्थम् च । स्वरितोदात्तार्थम् च तत्र एव कर्तव्यम् । न सुब्रह्मण्यायाम् स्वरितस्य तु उदात्तः : इन्द्र अगच्छ । क्व तर्हि स्यात् । यः सिद्धः स्वरितः : सुब्रह्मण्योम् इन्द्र अगच्छ । स्वरितोदात्तात् च अस्वरितार्थम् । स्वरितोदात्तात् च अस्वरितार्थम् तत्र एव कर्तव्यम् । इन्द्र अगच्छ हरिवः अगच्छ । स्वरितपरसन्नतरार्थम् च । स्वरितपरसन्नतरार्थम् च तत्र एव कर्तव्यम् । उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः : मणवक जटिलकाध्यापक न्यङ् । क्व तर्हि स्यात् । यः सिद्धः स्वरितः : मणवक जटिलकाभिरूपक क्व । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । देवब्रह्मणोः अनुदात्तवचनम् ज्ञापकम् स्वरितात् इति सिद्धत्वस्य । देवब्रह्मणोः अनुदात्तवचनम् ज्ञापकम् सिद्धः इह स्वरितः इति । यदि एतत् ज्ञाप्यते स्वरितोदात्तपरस्य अनुदात्तस्य स्वरितत्वम् प्राप्नोति । न ब्रूमः देवब्रह्मणोः अनुदात्तवचनम् ज्ञापकम् सिद्धः इह स्वरितः इति । किम् तर्हि । परम् एतत् काण्डम् इति ।

KA I,209.5-25 Ro II,50-52 svaritasyārdhahrasvodāttāt ā udāttasvaritaparasyasannatarāt ūrdhvam udāttādanudāttasyasvaritāt kāryam svaritāt iti siddhyartham . svaritasyārdhahrasvodāttāt ā udāttasvaritaparasyasannataraḥ iti etasmāt sūtrāt idam sūtrakāṇḍam ūrdhvam udāttāt anudāttasya svaritaḥ iti ataḥ kāryam . kim prayojanam . svaritāt iti siddhyartham . svaritāt iti siddhiḥ yathā syāt . svaritāt saṃhitāyām anudāttānām iti : imam me gaṅge yamune sarasvati śutudri . kva tarhi syāt . yaḥ siddhaḥ svaritaḥ : kāryam devadattayajñadattau . svaritodāttārtham ca . svaritodāttārtham ca tatra eva kartavyam . na subrahmaṇyāyām svaritasya tu udāttaḥ : indra agaccha . kva tarhi syāt . yaḥ siddhaḥ svaritaḥ : subrahmaṇyom indra agaccha . svaritodāttāt ca asvaritārtham . svaritodāttāt ca asvaritārtham tatra eva kartavyam . indra agaccha harivaḥ agaccha . svaritaparasannatarārtham ca . svaritaparasannatarārtham ca tatra eva kartavyam . udāttasvaritaparasya sannataraḥ : maṇavaka jaṭilakādhyāpaka nyaṅ . kva tarhi syāt . yaḥ siddhaḥ svaritaḥ : maṇavaka jaṭilakābhirūpaka kva . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . devabrahmaṇoḥ anudāttavacanam jñāpakam svaritāt iti siddhatvasya . devabrahmaṇoḥ anudāttavacanam jñāpakam siddhaḥ iha svaritaḥ iti . yadi etat jñāpyate svaritodāttaparasya anudāttasya svaritatvam prāpnoti . na brūmaḥ devabrahmaṇoḥ anudāttavacanam jñāpakam siddhaḥ iha svaritaḥ iti . kim tarhi . param etat kāṇḍam iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.