क्अ इ,२०८।११-२०९।४ रो इइ,४८-५० अर्धह्रस्वम् इति उच्यते । तत्र दीर्घप्लुतयोः न प्राप्नोति । कन्या शक्तिके३ शक्तिके । न एषः दोषः । मात्रचः अत्र लोपः द्रष्टव्यः । अर्धह्रस्वमात्रम् अर्धह्रस्वम् इति । किमर्थम् इदम् उच्यते । आमिश्रीभूतम् इव इदम् भवति । तत् यथा : क्षीरोदके सम्पृक्ते* आमिश्रीभूतत्वात् न ज्ञायते : कियत् क्षीरम् कियत् उदकम् कस्मिन् अवकाशे क्षीरम् कस्मिन् अवकाशे उदकम् इति । एवम् इह अपि आमिश्रीभूतत्वात् न ज्ञायते : कियत् उदात्तम् कियत् अनुदात्तम् कस्मिन् अवकाशे उदात्तम् कस्मिन् अवकाशे अनुदात्तम् इति । तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्टे : इयत् उदात्तम् इयत् अनुदात्तम् अस्मिन् अवकाशे उदात्तम् अस्मिन् अवकाशे अनुदात्तम् इति । यदि अयम् एवम् सुहृत् किम् अन्यानि अपि एवञ्जातीयकानि न उपदिशति । कानि पुनः तानि । स्थानकरणानुप्रदानानि । व्याकरणम् नाम इयम् उत्तरा विद्या । सः असौ छन्दःशास्त्रेषु अभिविनीतः उपलब्ध्या अवगन्तुम् उत्सहते । यदि एवम् न अर्थः अनेन । इदम् अपि उपलब्ध्या गमिष्यति । सञ्ज्ञाकरणम् तर्हि इदम् : तस्य स्वरितस्य आदितः अर्धह्रस्वम् उदात्तसञ्ज्ञम् इति । किम् कृतम् भवति । त्रिः उदात्तप्रदेशेषु स्वरितग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति : उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः , उदात्तस्वरितयोः यणः स्वरितः अनुदात्तस्य न उदात्तस्वरितोदयम् इति । सञ्ज्ञाकरणम् हि नाम यतः न लघीयः । कुतः एतत् । लघ्वर्थम् हि सञ्ज्ञाकरणम् । लघीयः च त्रिः उदात्तप्रदेशेषु स्वरितग्रहणम् न पुनः सञ्ज्ञाकरणम् । त्रिः उदात्तप्रदेशेषु स्वरितग्रहणे नव अक्षराणि सञ्ज्ञाकरणे पुनः एकादश । एवम् तर्हि उभयम् अनेन क्रियते अन्वाख्यानम् च सञ्ज्ञा च । कथम् पुनः एकेन यत्नेन उभयम् लभ्यम् । लभ्यम् इति आह । कथम् । अन्वर्थग्रहणम् विज्ञास्यते : तस्य स्वरितस्य आदितः अर्धह्रस्व्रम् उदात्तसञ्ज्ञम् भवति इति । ऊर्ध्वम् आत्तम् इति च अतः उदात्तम् । यदि तर्हि सञ्ज्ञाकरणम् उदात्तादेः यत् उच्यते तत् स्वरितादेः अपि प्राप्नोति । अन्वाख्यानम् एव तर्हि इदम् मन्दबुद्धेः ।
KA I,208.11-209.4 Ro II,48-50 ardhahrasvam iti ucyate . tatra dīrghaplutayoḥ na prāpnoti . kanyā śaktike3 śaktike . na eṣaḥ doṣaḥ . mātracaḥ atra lopaḥ draṣṭavyaḥ . ardhahrasvamātram ardhahrasvam iti . kimartham idam ucyate . āmiśrībhūtam iva idam bhavati . tat yathā : kṣīrodake sampṛkte* āmiśrībhūtatvāt na jñāyate : kiyat kṣīram kiyat udakam kasmin avakāśe kṣīram kasmin avakāśe udakam iti . evam iha api āmiśrībhūtatvāt na jñāyate : kiyat udāttam kiyat anudāttam kasmin avakāśe udāttam kasmin avakāśe anudāttam iti . tat ācāryaḥ suhṛt bhūtvā anvācaṣṭe : iyat udāttam iyat anudāttam asmin avakāśe udāttam asmin avakāśe anudāttam iti . yadi ayam evam suhṛt kim anyāni api evañjātīyakāni na upadiśati . kāni punaḥ tāni . sthānakaraṇānupradānāni . vyākaraṇam nāma iyam uttarā vidyā . saḥ asau chandaḥśāstreṣu abhivinītaḥ upalabdhyā avagantum utsahate . yadi evam na arthaḥ anena . idam api upalabdhyā gamiṣyati . sañjñākaraṇam tarhi idam : tasya svaritasya āditaḥ ardhahrasvam udāttasañjñam iti . kim kṛtam bhavati . triḥ udāttapradeśeṣu svaritagrahaṇam na kartavyam bhavati : udāttasvaritaparasya sannataraḥ , udāttasvaritayoḥ yaṇaḥ svaritaḥ anudāttasya na udāttasvaritodayam iti . sañjñākaraṇam hi nāma yataḥ na laghīyaḥ . kutaḥ etat . laghvartham hi sañjñākaraṇam . laghīyaḥ ca triḥ udāttapradeśeṣu svaritagrahaṇam na punaḥ sañjñākaraṇam . triḥ udāttapradeśeṣu svaritagrahaṇe nava akṣarāṇi sañjñākaraṇe punaḥ ekādaśa . evam tarhi ubhayam anena kriyate anvākhyānam ca sañjñā ca . katham punaḥ ekena yatnena ubhayam labhyam . labhyam iti āha . katham . anvarthagrahaṇam vijñāsyate : tasya svaritasya āditaḥ ardhahrasvram udāttasañjñam bhavati iti . ūrdhvam āttam iti ca ataḥ udāttam . yadi tarhi sañjñākaraṇam udāttādeḥ yat ucyate tat svaritādeḥ api prāpnoti . anvākhyānam eva tarhi idam mandabuddheḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.