क्अ इ,२३९।१२-२४०।११ रो इइ,१३६-१३९ इह कस्मात् न भवति : एकः च एकः च , द्वौ च द्वौ च इति । सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् अन्यपदार्थत्वात् च अनेकशेषः । सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् एकशेषः न भविष्यति । न हि एकौ इति अनेन अर्थः गम्यते । अन्यपदार्थत्वात् च सङ्ख्यायाः एकशेषः न भविष्यति । एकः च एकः च इति अस्य द्वौ इति अर्थः । द्वौ च द्वौ च इति अस्य चत्वारः इति अर्थः । न एतौ स्तः परिहारौ । यत् तावत् उच्यते सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् इति । अर्थासम्प्रत्यये अपि एकशेषः भवति । तत् यथा । गार्ग्यः च गार्ग्यायणः च गार्ग्यौ । न च उच्यते वृद्धयुवानौ इति भवति च एकशेषः । यत् अपि उच्यते : अन्यपदार्थत्वात् च इति । अन्यपदार्थे अपि एकशेषः भवति । तत् यथा : विंशतिः च विंशतिः च विंशती इति । तयोः चत्वारिंशत् इति अर्थः । एवम् तर्हि न इमौ पृथक् परिहारौ । एकपरिहारः अयम् : सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् अन्यपदार्थत्वात् च इति । यत्र हि अर्थासम्प्रत्ययः एव वा अन्यपदार्थता एव वा भवति तत्र एकशेषः गार्ग्यौ विंशती इति यथा । अथ वा न इमे एकशेषशब्दाः । यदि तर्हि न इमे एकशेषशब्दाः समुदायशब्दाः तर्हि भवन्ति । तत्र कः दोषः । एकवचनम् प्राप्नोति । एकार्थाः हि समुदायाः भवन्ति । तत् यथा यूथम् , शतम् , वनम् इति । सन्तु तर्हि एकशेषशब्दाः । किङ्कृतम् सारूप्यम् । अन्योन्यकृतम् सारूप्यम् । सन्ति पुनः के चित् अन्ये अपि शब्दाः येषाम् अन्योन्यकृतः भावः । सन्ति इति आह । तद् यथा माता पिता भ्राता इति । विषमः उपन्यासः । सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते । इह पुनः एकेन अपि अपाये न भवति चत्वारः इति । अन्यत् इदानीम् एतत् उच्यते सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते इति । यत् तु भवान् अस्मान् चोदयति सन्ति पुनः के चित् अन्ये अपि शब्दाः येषाम् अन्योन्यकृत्ः भावः इति तत्र एते अस्माभिः उपन्यस्ताः । तत्र एतत् भवान् आह सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते इति । एतत् च वार्त्तम् । एकैकः न उद्यन्तुम् भारम् शक्नोति यत् कथम् तत्र । एकैकः कर्ता स्यात् सर्वे वा स्युः कथम् युक्तम् ॥ कारणम् उद्यमनम् चेत् न उद्यच्छति च अन्तरेण तत् तुल्यम् । तस्मात् पृथक् पृथक् ते कर्तारः सव्यपेक्षाः तु ॥
KA I,239.12-240.11 Ro II,136-139 iha kasmāt na bhavati : ekaḥ ca ekaḥ ca , dvau ca dvau ca iti . saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt anyapadārthatvāt ca anekaśeṣaḥ . saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt ekaśeṣaḥ na bhaviṣyati . na hi ekau iti anena arthaḥ gamyate . anyapadārthatvāt ca saṅkhyāyāḥ ekaśeṣaḥ na bhaviṣyati . ekaḥ ca ekaḥ ca iti asya dvau iti arthaḥ . dvau ca dvau ca iti asya catvāraḥ iti arthaḥ . na etau staḥ parihārau . yat tāvat ucyate saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt iti . arthāsampratyaye api ekaśeṣaḥ bhavati . tat yathā . gārgyaḥ ca gārgyāyaṇaḥ ca gārgyau . na ca ucyate vṛddhayuvānau iti bhavati ca ekaśeṣaḥ . yat api ucyate : anyapadārthatvāt ca iti . anyapadārthe api ekaśeṣaḥ bhavati . tat yathā : viṃśatiḥ ca viṃśatiḥ ca viṃśatī iti . tayoḥ catvāriṃśat iti arthaḥ . evam tarhi na imau pṛthak parihārau . ekaparihāraḥ ayam : saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt anyapadārthatvāt ca iti . yatra hi arthāsampratyayaḥ eva vā anyapadārthatā eva vā bhavati tatra ekaśeṣaḥ gārgyau viṃśatī iti yathā . atha vā na ime ekaśeṣaśabdāḥ . yadi tarhi na ime ekaśeṣaśabdāḥ samudāyaśabdāḥ tarhi bhavanti . tatra kaḥ doṣaḥ . ekavacanam prāpnoti . ekārthāḥ hi samudāyāḥ bhavanti . tat yathā yūtham , śatam , vanam iti . santu tarhi ekaśeṣaśabdāḥ . kiṅkṛtam sārūpyam . anyonyakṛtam sārūpyam . santi punaḥ ke cit anye api śabdāḥ yeṣām anyonyakṛtaḥ bhāvaḥ . santi iti āha . tad yathā mātā pitā bhrātā iti . viṣamaḥ upanyāsaḥ . sakṛt ete śabdāḥ pravṛttāḥ apāyeṣu api vartante . iha punaḥ ekena api apāye na bhavati catvāraḥ iti . anyat idānīm etat ucyate sakṛt ete śabdāḥ pravṛttāḥ apāyeṣu api vartante iti . yat tu bhavān asmān codayati santi punaḥ ke cit anye api śabdāḥ yeṣām anyonyakṛtḥ bhāvaḥ iti tatra ete asmābhiḥ upanyastāḥ . tatra etat bhavān āha sakṛt ete śabdāḥ pravṛttāḥ apāyeṣu api vartante iti . etat ca vārttam . ekaikaḥ na udyantum bhāram śaknoti yat katham tatra | ekaikaḥ kartā syāt sarve vā syuḥ katham yuktam || kāraṇam udyamanam cet na udyacchati ca antareṇa tat tulyam | tasmāt pṛthak pṛthak te kartāraḥ savyapekṣāḥ tu ||
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.