क्अ इ,२३८।१८-२३९।११ रो इइ,१३३-१३६ सर्वत्र अपत्यादिषु उपसङ्ख्यानम् । सर्वेषु पक्षेषु अपत्यादिषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : भिक्षाणाम् समूहः भैक्षम् इति । सर्वत्र इति उच्यते प्रातिपदिकाणाम् च एकशेषे सिद्धम् । अपत्यादिषु इति उच्यते बहवः च अपत्यादयः : गर्गस्य अपत्यम् बहवः गर्गाः । एका प्रकृतिः बहवः च यञः । असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति । ननु च यथा एव बहवः यञः एवम् प्रकृतयः अपि बह्व्यः स्युः । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् : गर्गाः , वत्साः , बिदाः , उर्वाः इति । अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । अञन्तम् यत् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति एवम् भविष्यति । ननु च उक्तम् : न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् : काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति । न एषः दोषः । लौकिकस्य तत्र गोत्रस्य ग्रहणम् न च एतत् लौकिकम् गोत्रम् । अथ वा पुनः अस्तु एका प्रकृतिः बहवः च यञः । ननु च उक्तम् : असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति इति । सिद्धम् तु समानार्थानाम् एकशेषवचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । समानार्थानाम् एकशेषः भवति इति वक्तव्यम् । यदि समानार्थानाम् एकशेषः उच्यते कथम् अक्षाः , पादाः , माषाः इति । नानार्थानाम् अपि सरूपाणाम् । नानार्थानाम् अपि सरूपाणाम् एकशेष्ः वक्तव्यः । एकार्थानाम् अपि विरूपाणाम् । एकार्थानाम् अपि विरूपाणाम् एकशेषः वक्तव्यः : वक्रदण्डः च कुटिलदण्डः च वक्रदण्डौ कुटिलदण्डाउ इति वा । स्वरभिन्नानाम् यस्य उत्तरस्वरविधिः । स्वरभिन्नानाम् यस्य उत्तरस्वरविधिः तस्य एकशेषः वक्तव्यः । अक्षः च अक्षः च अक्षौ , मीमंसकः च मीमांसकः च मीमंसकौ ।
KA I,238.18-239.11 Ro II,133-136 sarvatra apatyādiṣu upasaṅkhyānam . sarveṣu pakṣeṣu apatyādiṣu upasaṅkhyānam kartavyam : bhikṣāṇām samūhaḥ bhaikṣam iti . sarvatra iti ucyate prātipadikāṇām ca ekaśeṣe siddham . apatyādiṣu iti ucyate bahavaḥ ca apatyādayaḥ : gargasya apatyam bahavaḥ gargāḥ . ekā prakṛtiḥ bahavaḥ ca yañaḥ . asārūpyāt ekaśeṣaḥ na prāpnoti . nanu ca yathā eva bahavaḥ yañaḥ evam prakṛtayaḥ api bahvyaḥ syuḥ . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt : gargāḥ , vatsāḥ , bidāḥ , urvāḥ iti . añ yaḥ bahuṣu yañ yaḥ bahuṣu iti ucyamānaḥ luk na prāpnoti . mā bhūt evam . añantam yat bahuṣu yañantam yat bahuṣu iti evam bhaviṣyati . nanu ca uktam : na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt : kāśyapapratikṛtayaḥ kāśyapāḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . laukikasya tatra gotrasya grahaṇam na ca etat laukikam gotram . atha vā punaḥ astu ekā prakṛtiḥ bahavaḥ ca yañaḥ . nanu ca uktam : asārūpyāt ekaśeṣaḥ na prāpnoti iti . siddham tu samānārthānām ekaśeṣavacanāt . siddham etat . katham . samānārthānām ekaśeṣaḥ bhavati iti vaktavyam . yadi samānārthānām ekaśeṣaḥ ucyate katham akṣāḥ , pādāḥ , māṣāḥ iti . nānārthānām api sarūpāṇām . nānārthānām api sarūpāṇām ekaśeṣḥ vaktavyaḥ . ekārthānām api virūpāṇām . ekārthānām api virūpāṇām ekaśeṣaḥ vaktavyaḥ : vakradaṇḍaḥ ca kuṭiladaṇḍaḥ ca vakradaṇḍau kuṭiladaṇḍāu iti vā . svarabhinnānām yasya uttarasvaravidhiḥ . svarabhinnānām yasya uttarasvaravidhiḥ tasya ekaśeṣaḥ vaktavyaḥ . akṣaḥ ca akṣaḥ ca akṣau , mīmaṃsakaḥ ca mīmāṃsakaḥ ca mīmaṃsakau .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.