Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.2.64

क्अ इ,२३३।२-१४ रो इइ,११४-११६ रूपग्रहणम् किमर्थम् । समानानाम् एकशेष एकविभक्तौ इति इयति उच्यमाने यत्र एव सर्वम् समानम् शब्दः अर्थः च तत्र एव स्यात् : वृक्षाः , प्लक्षाः इति । इह न स्यात् : अक्षाः ,। पादाः , माषाः इति । रूपग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । रूपम् निमित्तत्वेन आश्रीयते श्रुतौ च रूपग्रहणम् । अथ एकग्रहणम् किमर्थम् । सरूपाणाम् शेषः एकविभक्तौ इति इयति उच्यमाने द्विबह्वोः अपि शेषः प्रसज्येत । एकग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । अथ शेषग्रहणम् किमर्थम् । सरूपाणाम् एकः एकविभक्तौ इति इयति उच्यमाने आदेशः अयम् विज्ञायेत । तत्र कः दोषः । अश्वः च अस्वः च अश्वौ : आन्तर्यतः द्व्युदात्तवतः स्थानिनः द्व्युदात्तवान् आदेशः प्रसज्येत । लोप्यलोपिता च न प्रकल्पेत । तत्र कः दोषः । गर्गाः , वत्साः , बिदाः , उर्वाः । अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । अञन्तम् यत् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति एवम् भविष्यति । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात्। : काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति । एकविभक्तौ इति किमर्थम् । पयः पयः जरयति । वासः वासः छादयति । ब्राह्मणाभ्याम् च कृतम् ब्राह्मणाभ्याम् च देहि इति ।

KA I,233.2-14 Ro II,114-116 rūpagrahaṇam kimartham . samānānām ekaśeṣa ekavibhaktau iti iyati ucyamāne yatra eva sarvam samānam śabdaḥ arthaḥ ca tatra eva syāt : vṛkṣāḥ , plakṣāḥ iti . iha na syāt : akṣāḥ ,. pādāḥ , māṣāḥ iti . rūpagrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . rūpam nimittatvena āśrīyate śrutau ca rūpagrahaṇam . atha ekagrahaṇam kimartham . sarūpāṇām śeṣaḥ ekavibhaktau iti iyati ucyamāne dvibahvoḥ api śeṣaḥ prasajyeta . ekagrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . atha śeṣagrahaṇam kimartham . sarūpāṇām ekaḥ ekavibhaktau iti iyati ucyamāne ādeśaḥ ayam vijñāyeta . tatra kaḥ doṣaḥ . aśvaḥ ca asvaḥ ca aśvau : āntaryataḥ dvyudāttavataḥ sthāninaḥ dvyudāttavān ādeśaḥ prasajyeta . lopyalopitā ca na prakalpeta . tatra kaḥ doṣaḥ . gargāḥ , vatsāḥ , bidāḥ , urvāḥ . añ yaḥ bahuṣu yañ yaḥ bahuṣu iti ucyamānaḥ luk na prāpnoti . mā bhūt evam . añantam yat bahuṣu yañantam yat bahuṣu iti evam bhaviṣyati . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt. : kāśyapapratikṛtayaḥ kāśyapāḥ iti . ekavibhaktau iti kimartham . payaḥ payaḥ jarayati . vāsaḥ vāsaḥ chādayati . brāhmaṇābhyām ca kṛtam brāhmaṇābhyām ca dehi iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२३३।१५-२३४।५ रो इइ,११७-११९ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् न एकेन अनेकस्य अभिधानम् । प्रत्यर्थम् शब्दाः अभिनिविशन्ते । किम् इदम् प्रत्यर्थम् इति । अर्थम् अर्थम् प्रति प्रत्यर्थम् । प्रत्यर्थम् शाब्दनिवेशात् एतस्मात् कारणात् न एकेन शब्देन अनेकस्य अर्थस्य अभिधानम् प्राप्नोति । तत्र कः दोषः । तत्र अनेकार्थाभिधाने अनेकशब्दत्वम् । तत्र अनेकार्थाभिधाने अनेकशब्दत्वम् प्राप्नोति । इष्यते च एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति । तस्मात् एकशेषः । एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । किम् इदम् प्रत्यर्थम् शब्दाः अभिनिवेशन्ते इति एतम् दृष्टान्तम् आस्थाय सरूपाणाम् एकशेषः आरभ्यते न पुनः अप्रत्यर्थम् शब्दाः अभिनिविशन्ते इति एतम् दृष्टान्तम् आस्थाय विरूपाणाम् अनेकशेषः आरभ्यते । तत्र एतत् स्यात् : लघीयसी सरूपनिवृत्तिर्ः गरीयसी विरूपप्रतिपत्तिः इति । तत् च न । लघीयसी विरूपप्रतिपत्तिः । किम् कारणम् । यत्र हि बहूनाम् सरूपाणाम् एकः शिष्यते तत्र अवरतः द्वयोः सरूपयोः निवृत्तिः वक्तव्या स्यात् । एवम् अपि एतस्मिन् सति किम् चित् आचार्यः सुकरतरकम् मन्यते । सुकरतरकम् च एकशेषारम्भम् मन्यते ।

KA I,233.15-234.5 Ro II,117-119 kimartham punaḥ idam ucyate . pratyartham śabdaniveśāt na ekena anekasya abhidhānam . pratyartham śabdāḥ abhiniviśante . kim idam pratyartham iti . artham artham prati pratyartham . pratyartham śābdaniveśāt etasmāt kāraṇāt na ekena śabdena anekasya arthasya abhidhānam prāpnoti . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra anekārthābhidhāne anekaśabdatvam . tatra anekārthābhidhāne anekaśabdatvam prāpnoti . iṣyate ca ekena api anekasya abhidhānam syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati . tasmāt ekaśeṣaḥ . evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . kim idam pratyartham śabdāḥ abhiniveśante iti etam dṛṣṭāntam āsthāya sarūpāṇām ekaśeṣaḥ ārabhyate na punaḥ apratyartham śabdāḥ abhiniviśante iti etam dṛṣṭāntam āsthāya virūpāṇām anekaśeṣaḥ ārabhyate . tatra etat syāt : laghīyasī sarūpanivṛttirḥ garīyasī virūpapratipattiḥ iti . tat ca na . laghīyasī virūpapratipattiḥ . kim kāraṇam . yatra hi bahūnām sarūpāṇām ekaḥ śiṣyate tatra avarataḥ dvayoḥ sarūpayoḥ nivṛttiḥ vaktavyā syāt . evam api etasmin sati kim cit ācāryaḥ sukaratarakam manyate . sukaratarakam ca ekaśeṣārambham manyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२३४।६-२३८।१७ रो इइ,११९-१३३ किम् पुनः अयम् एकविभक्तौ एकशेषः भवति । एवम् भवितुम् अर्हति । एकविभक्तौ इति चेत् न अभावाद् विभक्तेः । एकविभक्तौ इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । अभावात् विभक्तेः । न हि समुदायात् परा विभक्तिः अस्ति । किम् कारणम् । अप्रातिपदिकत्वात् । ननु च अर्थवत् प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति । नियमात् न प्राप्नोति । अर्थवत्समुदयानाम् समासग्रहणम् नियमार्थम् इति । यदि पुनः पृथक् सर्वेषाम् विभक्तिपराणाम् एकशेषः उच्येत । पृथक् सर्वेषाम् इति चेत् एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः तदाश्रयत्वात् । पृथक् सर्वेषाम् इति चेत् एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः प्राप्नोति । किम् उच्यते एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः इति यावता समयः कृतः : न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न केवलः प्रत्ययः इति । तदाश्रयत्वात् प्राप्नोति । यत्र हि प्रकृतिनिमित्ता प्रत्ययनिवृत्तिः तत्र अप्रत्ययिकायाः प्रकृतेः प्रयोगः भवति अग्निचित् सोमसुत् इति यथा । यत्र च प्रत्ययनिमित्ता प्रकृतिनिवृत्तिः तत्र अप्रकृतिकस्य प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति अधुना , इयान् इति यथा । अस्तु संयोगान्तलोपेन सिद्धम् । कुतः नु खलु एतत् परयोः वृक्षशब्दयोः निवृत्तिः भविष्यति न पुनः पूर्वयोः इति । तत्र एतत् स्यात् : पूर्वनिवृत्तव् अपि सत्याम् संयोगादिलोपेन सिद्धम् इति । न सिध्यति । तत्र अवरतः द्वयोः सकारयोः श्रवणम् प्रसज्येत। यत्र च संयोगान्तलोपः न अस्ति तत्र च न सिध्यति । क्व च संयोगान्तलोपः न अस्ति । द्विवचनबहुवचनयोः । यदि पुनः समासे एकशेषः उच्येत । किम् कृतम् भवति । कः चित् वचनलोपः परिहृतः भवति । तत् तर्हि समासग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । तिष्यपुनर्वस्वोः नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनम् नित्यम् इति । समासे इति चेत् स्वरसमासान्तेषु दोषः । समासे इति चेत् स्वरसमासान्तेषु दोषः भवति । स्वर : अश्वः च अश्वः च अश्वौ। समासान्तोदात्तत्वे कृते एकशेषः प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : समासान्तोदात्तत्त्वम् क्रियताम् एकशेषः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् समासान्तोदात्तत्वम् । समासान्तोदात्तत्वे च दोषः भवति । स्वर । समासान्त : ऋक् च ऋक् च ऋचौ । समासान्ते कृते असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : समासान्तः क्रियताम् एकशेषः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् समासान्तः । समासान्ते च दोषः भवति । अङ्गाश्रये च एकशेषवचनम् । अङ्गाश्रये च कार्ये एकशेषः वक्तव्यः । स्वसा च स्वसारौ च स्वसारः । अङ्गाश्रये कृते असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् : अङ्गाश्रयम् क्रियताम् एकशेषः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् अङ्गाश्रयम् । तिङ्समासे तिङ्समासवचनम् । तिङ्समासे तिङ्समासः वक्तव्यः । एकम् तिङ्ग्रहणम् अनर्थकम् । समासे तिङ्समासः इति एव सिद्धम् । न अनर्थकम् । तिङ्समासे प्रकृते तिङ्समासः वक्तव्यः । तिङ्विधिप्रतिषेधः च । तिङ् च कः चित् विधेयः कः चित् प्रतिषेध्यः । पचति च पचति च पचतः : तःशब्दः विधेयः तिशब्दः प्रतिषेध्यः । यदि पुनः असमासे एकशेषः उच्येत । असमासे वचनलोपः । यदि असमासे वचनलोपः वक्तव्यः । ननु च उत्पतता एव वचनलोपम् चोदिताः स्मः । द्विवचनबहुवचनविधिम् द्वन्द्वप्रतिषेधम् च वक्ष्यति तदर्थम् पुनः चोद्यते । द्विवचनबहुवचनविधिः । द्विवचनबहुवचनानि विधेयानि : वृक्षः च वृक्षः च वृक्षौ , वृक्षः च वृक्षः च वृक्षः च वृक्षाः इति । द्वन्द्वप्रतिषेधः च । द्वन्द्वस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः : वृक्षः च वृक्षः च वृक्षौ , वृक्षः च वृक्षः च वृक्षः च वृक्षाः इति । चार्थे द्वन्द्वः इति द्वन्द्वः प्राप्नोति । न एषः दोषः । अनवकाशः एकशेषः द्वन्द्वम् बाधिष्यते । सावकाशः एकशेषः । कः अवकाशः । तिङन्तानि अवकाशः । यदि पुनः पृथक् सर्वेषाम् विभक्त्यन्तानाम् एकशेषः उच्येत । किम् कृतम् भवति । कः चित् वचनलोपः परिहृतः भवति । विभक्त्यन्तानाम् एकशेषे विभक्त्यन्तानाम् एकशेषे विभक्त्यन्तानाम् एव तु निवृत्तिः भवति । एकविभक्त्यन्तानाम् इति तु पृथग्विभक्तिप्रतिषेधार्थम् । एकविभक्त्यन्तानाम् इति तु वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । पृथग्विभक्तिप्रतिषेधार्थम् । पृथग्विभक्त्यन्तानाम् मा भूत् : ब्राह्मणाभ्याम् च कृतम् ब्राह्मणाभ्याम् च देहि ।

KA I,234.6-238.17 Ro II,119-133 kim punaḥ ayam ekavibhaktau ekaśeṣaḥ bhavati . evam bhavitum arhati . ekavibhaktau iti cet na abhāvād vibhakteḥ . ekavibhaktau iti cet tat na . kim kāraṇam . abhāvāt vibhakteḥ . na hi samudāyāt parā vibhaktiḥ asti . kim kāraṇam . aprātipadikatvāt . nanu ca arthavat prātipadikam iti prātipadikasañjñā bhaviṣyati . niyamāt na prāpnoti . arthavatsamudayānām samāsagrahaṇam niyamārtham iti . yadi punaḥ pṛthak sarveṣām vibhaktiparāṇām ekaśeṣaḥ ucyeta . pṛthak sarveṣām iti cet ekaśeṣe pṛthak vibhaktyupalabdhiḥ tadāśrayatvāt . pṛthak sarveṣām iti cet ekaśeṣe pṛthak vibhaktyupalabdhiḥ prāpnoti . kim ucyate ekaśeṣe pṛthak vibhaktyupalabdhiḥ iti yāvatā samayaḥ kṛtaḥ : na kevalā prakṛtiḥ prayoktavyā na kevalaḥ pratyayaḥ iti . tadāśrayatvāt prāpnoti . yatra hi prakṛtinimittā pratyayanivṛttiḥ tatra apratyayikāyāḥ prakṛteḥ prayogaḥ bhavati agnicit somasut iti yathā . yatra ca pratyayanimittā prakṛtinivṛttiḥ tatra aprakṛtikasya pratyayasya prayogaḥ bhavati adhunā , iyān iti yathā . astu saṃyogāntalopena siddham . kutaḥ nu khalu etat parayoḥ vṛkṣaśabdayoḥ nivṛttiḥ bhaviṣyati na punaḥ pūrvayoḥ iti . tatra etat syāt : pūrvanivṛttav api satyām saṃyogādilopena siddham iti . na sidhyati . tatra avarataḥ dvayoḥ sakārayoḥ śravaṇam prasajyeta. yatra ca saṃyogāntalopaḥ na asti tatra ca na sidhyati . kva ca saṃyogāntalopaḥ na asti . dvivacanabahuvacanayoḥ . yadi punaḥ samāse ekaśeṣaḥ ucyeta . kim kṛtam bhavati . kaḥ cit vacanalopaḥ parihṛtaḥ bhavati . tat tarhi samāsagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . tiṣyapunarvasvoḥ nakṣatradvandve bahuvacanasya dvivacanam nityam iti . samāse iti cet svarasamāsānteṣu doṣaḥ . samāse iti cet svarasamāsānteṣu doṣaḥ bhavati . svara : aśvaḥ ca aśvaḥ ca aśvau. samāsāntodāttatve kṛte ekaśeṣaḥ prāpnoti . idam iha sampradhāryam : samāsāntodāttattvam kriyatām ekaśeṣaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt samāsāntodāttatvam . samāsāntodāttatve ca doṣaḥ bhavati . svara . samāsānta : ṛk ca ṛk ca ṛcau . samāsānte kṛte asārūpyāt ekaśeṣaḥ na prāpnoti . idam iha sampradhāryam : samāsāntaḥ kriyatām ekaśeṣaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt samāsāntaḥ . samāsānte ca doṣaḥ bhavati . aṅgāśraye ca ekaśeṣavacanam . aṅgāśraye ca kārye ekaśeṣaḥ vaktavyaḥ . svasā ca svasārau ca svasāraḥ . aṅgāśraye kṛte asārūpyāt ekaśeṣaḥ na prāpnoti . idam iha sampradhāryam : aṅgāśrayam kriyatām ekaśeṣaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt aṅgāśrayam . tiṅsamāse tiṅsamāsavacanam . tiṅsamāse tiṅsamāsaḥ vaktavyaḥ . ekam tiṅgrahaṇam anarthakam . samāse tiṅsamāsaḥ iti eva siddham . na anarthakam . tiṅsamāse prakṛte tiṅsamāsaḥ vaktavyaḥ . tiṅvidhipratiṣedhaḥ ca . tiṅ ca kaḥ cit vidheyaḥ kaḥ cit pratiṣedhyaḥ . pacati ca pacati ca pacataḥ : taḥśabdaḥ vidheyaḥ tiśabdaḥ pratiṣedhyaḥ . yadi punaḥ asamāse ekaśeṣaḥ ucyeta . asamāse vacanalopaḥ . yadi asamāse vacanalopaḥ vaktavyaḥ . nanu ca utpatatā eva vacanalopam coditāḥ smaḥ . dvivacanabahuvacanavidhim dvandvapratiṣedham ca vakṣyati tadartham punaḥ codyate . dvivacanabahuvacanavidhiḥ . dvivacanabahuvacanāni vidheyāni : vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣau , vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣāḥ iti . dvandvapratiṣedhaḥ ca . dvandvasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣau , vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣaḥ ca vṛkṣāḥ iti . cārthe dvandvaḥ iti dvandvaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . anavakāśaḥ ekaśeṣaḥ dvandvam bādhiṣyate . sāvakāśaḥ ekaśeṣaḥ . kaḥ avakāśaḥ . tiṅantāni avakāśaḥ . yadi punaḥ pṛthak sarveṣām vibhaktyantānām ekaśeṣaḥ ucyeta . kim kṛtam bhavati . kaḥ cit vacanalopaḥ parihṛtaḥ bhavati . vibhaktyantānām ekaśeṣe vibhaktyantānām ekaśeṣe vibhaktyantānām eva tu nivṛttiḥ bhavati . ekavibhaktyantānām iti tu pṛthagvibhaktipratiṣedhārtham . ekavibhaktyantānām iti tu vaktavyam . kim prayojanam . pṛthagvibhaktipratiṣedhārtham . pṛthagvibhaktyantānām mā bhūt : brāhmaṇābhyām ca kṛtam brāhmaṇābhyām ca dehi .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२३८।१८-२३९।११ रो इइ,१३३-१३६ सर्वत्र अपत्यादिषु उपसङ्ख्यानम् । सर्वेषु पक्षेषु अपत्यादिषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् : भिक्षाणाम् समूहः भैक्षम् इति । सर्वत्र इति उच्यते प्रातिपदिकाणाम् च एकशेषे सिद्धम् । अपत्यादिषु इति उच्यते बहवः च अपत्यादयः : गर्गस्य अपत्यम् बहवः गर्गाः । एका प्रकृतिः बहवः च यञः । असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति । ननु च यथा एव बहवः यञः एवम् प्रकृतयः अपि बह्व्यः स्युः । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् : गर्गाः , वत्साः , बिदाः , उर्वाः इति । अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । अञन्तम् यत् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति एवम् भविष्यति । ननु च उक्तम् : न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् : काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति । न एषः दोषः । लौकिकस्य तत्र गोत्रस्य ग्रहणम् न च एतत् लौकिकम् गोत्रम् । अथ वा पुनः अस्तु एका प्रकृतिः बहवः च यञः । ननु च उक्तम् : असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति इति । सिद्धम् तु समानार्थानाम् एकशेषवचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । समानार्थानाम् एकशेषः भवति इति वक्तव्यम् । यदि समानार्थानाम् एकशेषः उच्यते कथम् अक्षाः , पादाः , माषाः इति । नानार्थानाम् अपि सरूपाणाम् । नानार्थानाम् अपि सरूपाणाम् एकशेष्ः वक्तव्यः । एकार्थानाम् अपि विरूपाणाम् । एकार्थानाम् अपि विरूपाणाम् एकशेषः वक्तव्यः : वक्रदण्डः च कुटिलदण्डः च वक्रदण्डौ कुटिलदण्डाउ इति वा । स्वरभिन्नानाम् यस्य उत्तरस्वरविधिः । स्वरभिन्नानाम् यस्य उत्तरस्वरविधिः तस्य एकशेषः वक्तव्यः । अक्षः च अक्षः च अक्षौ , मीमंसकः च मीमांसकः च मीमंसकौ ।

KA I,238.18-239.11 Ro II,133-136 sarvatra apatyādiṣu upasaṅkhyānam . sarveṣu pakṣeṣu apatyādiṣu upasaṅkhyānam kartavyam : bhikṣāṇām samūhaḥ bhaikṣam iti . sarvatra iti ucyate prātipadikāṇām ca ekaśeṣe siddham . apatyādiṣu iti ucyate bahavaḥ ca apatyādayaḥ : gargasya apatyam bahavaḥ gargāḥ . ekā prakṛtiḥ bahavaḥ ca yañaḥ . asārūpyāt ekaśeṣaḥ na prāpnoti . nanu ca yathā eva bahavaḥ yañaḥ evam prakṛtayaḥ api bahvyaḥ syuḥ . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt : gargāḥ , vatsāḥ , bidāḥ , urvāḥ iti . añ yaḥ bahuṣu yañ yaḥ bahuṣu iti ucyamānaḥ luk na prāpnoti . mā bhūt evam . añantam yat bahuṣu yañantam yat bahuṣu iti evam bhaviṣyati . nanu ca uktam : na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt : kāśyapapratikṛtayaḥ kāśyapāḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . laukikasya tatra gotrasya grahaṇam na ca etat laukikam gotram . atha vā punaḥ astu ekā prakṛtiḥ bahavaḥ ca yañaḥ . nanu ca uktam : asārūpyāt ekaśeṣaḥ na prāpnoti iti . siddham tu samānārthānām ekaśeṣavacanāt . siddham etat . katham . samānārthānām ekaśeṣaḥ bhavati iti vaktavyam . yadi samānārthānām ekaśeṣaḥ ucyate katham akṣāḥ , pādāḥ , māṣāḥ iti . nānārthānām api sarūpāṇām . nānārthānām api sarūpāṇām ekaśeṣḥ vaktavyaḥ . ekārthānām api virūpāṇām . ekārthānām api virūpāṇām ekaśeṣaḥ vaktavyaḥ : vakradaṇḍaḥ ca kuṭiladaṇḍaḥ ca vakradaṇḍau kuṭiladaṇḍāu iti vā . svarabhinnānām yasya uttarasvaravidhiḥ . svarabhinnānām yasya uttarasvaravidhiḥ tasya ekaśeṣaḥ vaktavyaḥ . akṣaḥ ca akṣaḥ ca akṣau , mīmaṃsakaḥ ca mīmāṃsakaḥ ca mīmaṃsakau .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२३९।१२-२४०।११ रो इइ,१३६-१३९ इह कस्मात् न भवति : एकः च एकः च , द्वौ च द्वौ च इति । सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् अन्यपदार्थत्वात् च अनेकशेषः । सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् एकशेषः न भविष्यति । न हि एकौ इति अनेन अर्थः गम्यते । अन्यपदार्थत्वात् च सङ्ख्यायाः एकशेषः न भविष्यति । एकः च एकः च इति अस्य द्वौ इति अर्थः । द्वौ च द्वौ च इति अस्य चत्वारः इति अर्थः । न एतौ स्तः परिहारौ । यत् तावत् उच्यते सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् इति । अर्थासम्प्रत्यये अपि एकशेषः भवति । तत् यथा । गार्ग्यः च गार्ग्यायणः च गार्ग्यौ । न च उच्यते वृद्धयुवानौ इति भवति च एकशेषः । यत् अपि उच्यते : अन्यपदार्थत्वात् च इति । अन्यपदार्थे अपि एकशेषः भवति । तत् यथा : विंशतिः च विंशतिः च विंशती इति । तयोः चत्वारिंशत् इति अर्थः । एवम् तर्हि न इमौ पृथक् परिहारौ । एकपरिहारः अयम् : सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् अन्यपदार्थत्वात् च इति । यत्र हि अर्थासम्प्रत्ययः एव वा अन्यपदार्थता एव वा भवति तत्र एकशेषः गार्ग्यौ विंशती इति यथा । अथ वा न इमे एकशेषशब्दाः । यदि तर्हि न इमे एकशेषशब्दाः समुदायशब्दाः तर्हि भवन्ति । तत्र कः दोषः । एकवचनम् प्राप्नोति । एकार्थाः हि समुदायाः भवन्ति । तत् यथा यूथम् , शतम् , वनम् इति । सन्तु तर्हि एकशेषशब्दाः । किङ्कृतम् सारूप्यम् । अन्योन्यकृतम् सारूप्यम् । सन्ति पुनः के चित् अन्ये अपि शब्दाः येषाम् अन्योन्यकृतः भावः । सन्ति इति आह । तद् यथा माता पिता भ्राता इति । विषमः उपन्यासः । सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते । इह पुनः एकेन अपि अपाये न भवति चत्वारः इति । अन्यत् इदानीम् एतत् उच्यते सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते इति । यत् तु भवान् अस्मान् चोदयति सन्ति पुनः के चित् अन्ये अपि शब्दाः येषाम् अन्योन्यकृत्ः भावः इति तत्र एते अस्माभिः उपन्यस्ताः । तत्र एतत् भवान् आह सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते इति । एतत् च वार्त्तम् । एकैकः न उद्यन्तुम् भारम् शक्नोति यत् कथम् तत्र । एकैकः कर्ता स्यात् सर्वे वा स्युः कथम् युक्तम् ॥ कारणम् उद्यमनम् चेत् न उद्यच्छति च अन्तरेण तत् तुल्यम् । तस्मात् पृथक् पृथक् ते कर्तारः सव्यपेक्षाः तु ॥

KA I,239.12-240.11 Ro II,136-139 iha kasmāt na bhavati : ekaḥ ca ekaḥ ca , dvau ca dvau ca iti . saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt anyapadārthatvāt ca anekaśeṣaḥ . saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt ekaśeṣaḥ na bhaviṣyati . na hi ekau iti anena arthaḥ gamyate . anyapadārthatvāt ca saṅkhyāyāḥ ekaśeṣaḥ na bhaviṣyati . ekaḥ ca ekaḥ ca iti asya dvau iti arthaḥ . dvau ca dvau ca iti asya catvāraḥ iti arthaḥ . na etau staḥ parihārau . yat tāvat ucyate saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt iti . arthāsampratyaye api ekaśeṣaḥ bhavati . tat yathā . gārgyaḥ ca gārgyāyaṇaḥ ca gārgyau . na ca ucyate vṛddhayuvānau iti bhavati ca ekaśeṣaḥ . yat api ucyate : anyapadārthatvāt ca iti . anyapadārthe api ekaśeṣaḥ bhavati . tat yathā : viṃśatiḥ ca viṃśatiḥ ca viṃśatī iti . tayoḥ catvāriṃśat iti arthaḥ . evam tarhi na imau pṛthak parihārau . ekaparihāraḥ ayam : saṅkhyāyāḥ arthāsampratyayāt anyapadārthatvāt ca iti . yatra hi arthāsampratyayaḥ eva vā anyapadārthatā eva vā bhavati tatra ekaśeṣaḥ gārgyau viṃśatī iti yathā . atha vā na ime ekaśeṣaśabdāḥ . yadi tarhi na ime ekaśeṣaśabdāḥ samudāyaśabdāḥ tarhi bhavanti . tatra kaḥ doṣaḥ . ekavacanam prāpnoti . ekārthāḥ hi samudāyāḥ bhavanti . tat yathā yūtham , śatam , vanam iti . santu tarhi ekaśeṣaśabdāḥ . kiṅkṛtam sārūpyam . anyonyakṛtam sārūpyam . santi punaḥ ke cit anye api śabdāḥ yeṣām anyonyakṛtaḥ bhāvaḥ . santi iti āha . tad yathā mātā pitā bhrātā iti . viṣamaḥ upanyāsaḥ . sakṛt ete śabdāḥ pravṛttāḥ apāyeṣu api vartante . iha punaḥ ekena api apāye na bhavati catvāraḥ iti . anyat idānīm etat ucyate sakṛt ete śabdāḥ pravṛttāḥ apāyeṣu api vartante iti . yat tu bhavān asmān codayati santi punaḥ ke cit anye api śabdāḥ yeṣām anyonyakṛtḥ bhāvaḥ iti tatra ete asmābhiḥ upanyastāḥ . tatra etat bhavān āha sakṛt ete śabdāḥ pravṛttāḥ apāyeṣu api vartante iti . etat ca vārttam . ekaikaḥ na udyantum bhāram śaknoti yat katham tatra | ekaikaḥ kartā syāt sarve vā syuḥ katham yuktam || kāraṇam udyamanam cet na udyacchati ca antareṇa tat tulyam | tasmāt pṛthak pṛthak te kartāraḥ savyapekṣāḥ tu ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४०।१२-१५ रो इइ,१४० प्रथममध्यमोत्तमानाम् एकशेषः सरूपत्वात् । प्रथममध्यमोत्तमानाम् एकशेषः वक्तव्यः : पचति च पचसि च पचथः , पचसि च पचामि च पचावः , पचति च पचसि च पचामि च पचामः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । असरूपत्वात् ।

KA I,240.12-15 Ro II,140 prathamamadhyamottamānām ekaśeṣaḥ sarūpatvāt . prathamamadhyamottamānām ekaśeṣaḥ vaktavyaḥ : pacati ca pacasi ca pacathaḥ , pacasi ca pacāmi ca pacāvaḥ , pacati ca pacasi ca pacāmi ca pacāmaḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . asarūpatvāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४०।१६-२४२।९ रो इइ,१४०-१४४ द्विवचनबहुवचनाप्रसिद्धिः च एकार्थत्वात् । द्विवचनबहुवचनयोः च अप्रसिद्धिः । किम् कारणम् । एकार्थत्वात् । एकः अयम् अवशिष्यते । तेन अनेन तदर्थेन भवितव्यम् । किमर्थेन । यदर्थः एकः । किमर्थः च एकः । एकः एकार्थः । न ऐकार्थ्यम् । न अयम् एकार्थः । किम् तर्हि । द्व्यर्थः बह्वर्थः च । न ऐकार्थ्यम् इति चेत् आरम्भानर्थक्यम् । न ऐकार्थ्यम् इति चेत् एकशेषारम्भः अनर्थकः स्यात् । इह हि शब्दस्य स्वाभाविकी वा अनेकार्थता स्यात् वाचनिकी वा । तत् यदि तावत् स्वाभाविकी अशिष्यः एकशेषः एकेन उक्तत्वात् । अशिष्यः एकशेषः । किम् कारणम् । एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । अथ वाचनिकी तत् वक्तव्यम् : एकः अयम् अविशिष्यते सः च द्व्यर्थः भवति बह्वर्थः च इति । न वक्तव्यम् । सिद्धम् एकशेषः इति एव । कथम् पुनः एकः अयम् अविशिष्यते इति अनेन द्व्यर्थता बह्वर्थता वा शक्या लब्धुम् । तत् च एकशेषकृतम् । न हि अन्तरेण तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगम् तस्य अर्थस्य गतिः भवति । पश्यामः च पुनः अन्तरेण अपि तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगम् तस्य अर्थस्य गतिः भवति इति अग्निचित् सोमसुत् इति यथा । ते मन्यामहे : लोपकृतम् एतत् येन अत्र अन्तरेण अपि तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगम् तस्य अर्थस्य गतिः भवतिति । एवम् इह अपि एकशेषकृतम् एतत् येन अत्र एकः अयम् अवशिष्यते इति अनेन द्व्यर्थता बह्वर्थता वा भवति । उच्येत तर्हि न तु गम्येत । यः हि गाम् अश्वः इति ब्रूयात् अश्वम् वा गौः इति न जातु चित् सम्प्रत्ययः स्यात् । तेन अनेकार्थाभिधाने यत्नम् कुर्वता अवश्यम् लोकः पृष्ठतः अनुगन्तव्यः : केषु अर्थेषु लौकिकाः कान् शब्दान् प्रयुञ्जते इति । लोके च एकस्मिन् वृक्षः इति प्रयुञ्जते द्वयोः वृक्षौ इति बहुषु वृक्षाः इति । यदि तर्हि लोकः अवश्यम् शब्देषु प्रमाणम् किमर्थम् एकशेषः आरभ्यते । अथ किमर्थम् लोपः आरभ्यते । प्रत्ययलक्षणम् आचार्यः प्रार्थयमानः लोपम् आरभते । एकशेषारम्भे पुनः अस्य न किम् चित् प्रयोजनम् अस्ति । ननु च उक्तम् : प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् न एकेन अनेकस्य अभिधानम् इति । यदि च एकेन शब्देन अनेकस्य अर्थस्य अभिधानम् स्यात् न प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशः कृतः स्यात् । प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् एकेन अनेकस्य अभिधानात् अप्रत्यर्थम् इति चेत् तत् अपि प्रत्यर्थम् एव । प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् एकेन अनेकस्याभिधानात् अप्रत्यर्थम् इति चेत् एवम् उच्यते : यत् अपि एकेन अनेकस्य अभिधानम् भवति तत् अपि प्रत्यर्थम् एव । यत् अपि हि अर्थौ अर्थौ प्रति तत् अपि प्रत्यर्थम् एव । यत् अपि हि अर्थान् अर्थान् प्रति तत् अपि प्रत्यर्थम् एव । यावताम् अभिधानम् तावताम् प्रयोगः न्याय्यः । यावताम् अर्थानाम् अभिधानम् भवति तावताम् शब्दानाम् प्रयोगः इति एषः पक्षः न्याय्यः । यावताम् अभिधानम् तावताम् प्रयोगः न्याय्यः इति चेत् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् । यावताम् अभिधानम् तावताम् प्रयोगः न्याय्यः इति चेत् एवम् उच्यते : एषः अपि न्याय्यः एव यत् अपि एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति । यदि तर्हि एकेन अनेकस्य अभिधानम् भवति प्लक्षन्यग्रोधौ : एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः । एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य अपरस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् । किम् कारणम् । उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः इति चेत् अनुक्तत्वात् प्लक्षेण न्यग्रोधस्य न्यग्रोधप्रयोगः । एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः इति चेत् अनुक्तः प्लक्षेण न्यग्रोधार्थः इति कृत्वा न्यग्रोधशब्दः प्रयुज्यते । कथम् अनुक्तः यावता इदानीम् एव उक्तम् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति इति । सरूपाणाम् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति न विरूपाणाम् । किम् पुनः कारणम् सरूपाणाम् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति न पुनः विरूपाणाम् । अभिधानम् पुनः स्वाभाविकम् । स्वाभाविकम् अभिधानम् । उभयदर्शनात् च । उभयम् खलु अपि दृश्यते : विरूपाणाम् अपि एकेन अनेकस्य अभिधानम् भवति । तत् यथा : द्यवा ह क्षमा । द्यवा चित् अस्मै पृथिवी नमेते इति । विरूपाणाम् किल नाम एकेन अनेकस्य अभिधानम् स्यात् किम् पुनः सरूपाणाम् ।

KA I,240.16-242.9 Ro II,140-144 dvivacanabahuvacanāprasiddhiḥ ca ekārthatvāt . dvivacanabahuvacanayoḥ ca aprasiddhiḥ . kim kāraṇam . ekārthatvāt . ekaḥ ayam avaśiṣyate . tena anena tadarthena bhavitavyam . kimarthena . yadarthaḥ ekaḥ . kimarthaḥ ca ekaḥ . ekaḥ ekārthaḥ . na aikārthyam . na ayam ekārthaḥ . kim tarhi . dvyarthaḥ bahvarthaḥ ca . na aikārthyam iti cet ārambhānarthakyam . na aikārthyam iti cet ekaśeṣārambhaḥ anarthakaḥ syāt . iha hi śabdasya svābhāvikī vā anekārthatā syāt vācanikī vā . tat yadi tāvat svābhāvikī aśiṣyaḥ ekaśeṣaḥ ekena uktatvāt . aśiṣyaḥ ekaśeṣaḥ . kim kāraṇam . ekena uktatvāt tasya arthasya dvitīyasya prayogeṇa na bhavitavyam uktārthānām aprayogaḥ iti . atha vācanikī tat vaktavyam : ekaḥ ayam aviśiṣyate saḥ ca dvyarthaḥ bhavati bahvarthaḥ ca iti . na vaktavyam . siddham ekaśeṣaḥ iti eva . katham punaḥ ekaḥ ayam aviśiṣyate iti anena dvyarthatā bahvarthatā vā śakyā labdhum . tat ca ekaśeṣakṛtam . na hi antareṇa tadvācinaḥ śabdasya prayogam tasya arthasya gatiḥ bhavati . paśyāmaḥ ca punaḥ antareṇa api tadvācinaḥ śabdasya prayogam tasya arthasya gatiḥ bhavati iti agnicit somasut iti yathā . te manyāmahe : lopakṛtam etat yena atra antareṇa api tadvācinaḥ śabdasya prayogam tasya arthasya gatiḥ bhavatiti . evam iha api ekaśeṣakṛtam etat yena atra ekaḥ ayam avaśiṣyate iti anena dvyarthatā bahvarthatā vā bhavati . ucyeta tarhi na tu gamyeta . yaḥ hi gām aśvaḥ iti brūyāt aśvam vā gauḥ iti na jātu cit sampratyayaḥ syāt . tena anekārthābhidhāne yatnam kurvatā avaśyam lokaḥ pṛṣṭhataḥ anugantavyaḥ : keṣu artheṣu laukikāḥ kān śabdān prayuñjate iti . loke ca ekasmin vṛkṣaḥ iti prayuñjate dvayoḥ vṛkṣau iti bahuṣu vṛkṣāḥ iti . yadi tarhi lokaḥ avaśyam śabdeṣu pramāṇam kimartham ekaśeṣaḥ ārabhyate . atha kimartham lopaḥ ārabhyate . pratyayalakṣaṇam ācāryaḥ prārthayamānaḥ lopam ārabhate . ekaśeṣārambhe punaḥ asya na kim cit prayojanam asti . nanu ca uktam : pratyartham śabdaniveśāt na ekena anekasya abhidhānam iti . yadi ca ekena śabdena anekasya arthasya abhidhānam syāt na pratyartham śabdaniveśaḥ kṛtaḥ syāt . pratyartham śabdaniveśāt ekena anekasya abhidhānāt apratyartham iti cet tat api pratyartham eva . pratyartham śabdaniveśāt ekena anekasyābhidhānāt apratyartham iti cet evam ucyate : yat api ekena anekasya abhidhānam bhavati tat api pratyartham eva . yat api hi arthau arthau prati tat api pratyartham eva . yat api hi arthān arthān prati tat api pratyartham eva . yāvatām abhidhānam tāvatām prayogaḥ nyāyyaḥ . yāvatām arthānām abhidhānam bhavati tāvatām śabdānām prayogaḥ iti eṣaḥ pakṣaḥ nyāyyaḥ . yāvatām abhidhānam tāvatām prayogaḥ nyāyyaḥ iti cet ekena api anekasya abhidhānam . yāvatām abhidhānam tāvatām prayogaḥ nyāyyaḥ iti cet evam ucyate : eṣaḥ api nyāyyaḥ eva yat api ekena api anekasya abhidhānam bhavati . yadi tarhi ekena anekasya abhidhānam bhavati plakṣanyagrodhau : ekena uktatvāt aparasya prayogaḥ anupapannaḥ . ekena uktatvāt tasya arthasya aparasya prayogeṇa na bhavitavyam . kim kāraṇam . uktārthānām aprayogaḥ iti . ekena uktatvāt aparasya prayogaḥ anupapannaḥ iti cet anuktatvāt plakṣeṇa nyagrodhasya nyagrodhaprayogaḥ . ekena uktatvāt aparasya prayogaḥ anupapannaḥ iti cet anuktaḥ plakṣeṇa nyagrodhārthaḥ iti kṛtvā nyagrodhaśabdaḥ prayujyate . katham anuktaḥ yāvatā idānīm eva uktam ekena api anekasya abhidhānam bhavati iti . sarūpāṇām ekena api anekasya abhidhānam bhavati na virūpāṇām . kim punaḥ kāraṇam sarūpāṇām ekena api anekasya abhidhānam bhavati na punaḥ virūpāṇām . abhidhānam punaḥ svābhāvikam . svābhāvikam abhidhānam . ubhayadarśanāt ca . ubhayam khalu api dṛśyate : virūpāṇām api ekena anekasya abhidhānam bhavati . tat yathā : dyavā ha kṣamā . dyavā cit asmai pṛthivī namete iti . virūpāṇām kila nāma ekena anekasya abhidhānam syāt kim punaḥ sarūpāṇām .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४२।१०-२४४।७ रो इइ,१४४-१५० आकृत्यभिधानात् वा एकम् विभक्तौ वाजप्यायनः । आकृत्यभिधानात् वा एकम् शब्दम् विभक्तौ वाजप्यायनः आचार्यः न्याय्यम् मन्यते : एका आकृतिः सा च अभिधीयते इति । कथम् पुनः ज्ञायते एका आकृतिः सा च अभिधीयते इति । प्रख्याविशेषात् । न हि गौः इति उक्ते विशेषः प्रख्यायते शुक्ला नीला कपिला कपोतिका इति । यदि अपि तावत् प्रख्याविशेषात् ज्ञायते एका आकृतिः इति कुतः तु एतत् सा अभिधीयते इति । अव्यपवर्गगतेः च । अव्यपवर्गगतेः च मन्यामहे आकृतिः अभिधीयते इति । न हि गौः इति उक्ते व्यपवर्गः गम्यते शुक्ला नीला कपिला कपोतिका इति । ज्ञायते च एकोपदिष्टम् । ज्ञायते खलु अपि एकोपदिष्टम् । गौः अस्य कदा चित् उपदिष्टः भवति । सः तम् अन्यस्मिन् देशे अन्यस्मिन् काले अन्यस्याम् च वयोवस्थायाम् दृष्ट्वा जानाति अयम् गौः इति । कः पुनः अस्य विशेषः प्रख्याविशेषात् इति अतः । तस्य एव उपोद्बलकम् एतत् : प्रख्याविशेषात् ज्ञायते च एकोपदिष्टम् इति । धर्मशास्त्रम् च तथा । एवम् च कृत्वा धर्मशास्त्रम् प्रवृत्तम् : ब्राह्मणः न हन्तव्यः । सुरा न पेया इति । ब्राह्मणमात्रम् न हन्यते सुरामात्रम् च न पीयते । यदि द्रव्यम् पदार्थः स्यात् एकम् ब्राह्मणम् अहत्वा एकाम् च सुराम् अपीत्वा अन्यत्र कामचारः स्यात् । कः पुनः अस्य विशेषः अव्यपवर्गगतेः च इति अतः । तस्य एव उपोद्बलकम् एतत् : अव्यपवर्गगतेः च धर्मशास्त्रम् च तथा इति । अस्ति च एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् । अस्ति खलु अपि एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते । किम् । आदित्यः । तद् यथा एकः आदित्यः अनेकाधिकरणस्थः युगपत् उपलभ्यते । विषमः उपन्यासः । न एकः द्रष्टा आदित्यम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभते । एवम् तर्हि इतीन्द्रवत् विषयः । तत् यथा एकः इन्द्रः अनेकस्मिन् क्रतुशते आहूतः युगपत् सर्वत्र भवति एवम् आकृतिः अपि युगपत् सर्वत्र भविष्यति । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते इति। न एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् इति चेत् तथा एकशेषे । यः हि मन्यते न एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपद् उपलभ्यते इति एकशेषे तस्य दोषः स्यात् । एकशेषे अपि न एकः वृक्षशब्दः अनेकम् अर्थम् युगपत् अभिदधीत । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् आकृतिः अभिधीयते इति । द्रव्याभिधाने हि आकृत्यसम्प्रत्ययः । द्रव्याभिधाने सति आकृतेः असम्प्रत्ययः स्यात् । तत्र कः दोषः । तत्र असर्वद्रव्यगतिः । तत्र असर्वद्रव्यगतिः प्राप्नोति । असर्वद्रव्यगतौ कः दोषः । गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति : एकः शास्त्रोक्तम् कुर्वीत अपरः अशास्त्रोक्तम् । अशास्त्रोक्ते च क्रियमाणे विगुणम् कर्म भवति । विगुणे च कर्मणि फलानवाप्तिः । ननु च यस्य अपि आकृतिः पदार्थः तस्य अपि यदि अनवयवेन चोद्यते न च अनुबध्यते विगुणम् कर्म भवति । विगुणे च कर्मणि फलानवाप्तिः । एका आकृतिः इति च प्रतिज्ञा हीयेत । यत् च अस्य पक्षस्य उपादाने प्रयोजनम् एकशेषः न वक्तव्यः इति सः च इदानीम् वक्तव्यः भवति । एवम् तर्हि अनवयवेन चोद्यते प्रत्येकम् च परिसमाप्यते यथा आदित्यः । ननु च यस्य अपि द्रव्यम् पदार्थः तस्य अपि अनवयवेन चोद्यते प्रत्येकम् च परिसमाप्यते । एकशेषः त्वया वक्तव्यः । त्वया अपि तर्हि द्विवचनबहुवचनानि साध्यानि । चोदनायाम् च एकस्य उपाधिवृत्तेः । चोदनायाम् च एकस्य उपाधिवृत्तेः मन्यामहे आकृतिः अभिधीयते इति । आग्नेयम् अष्टाकपालम् निर्वपेत् : एकम् निरुप्य द्वितीयस् तृतीयः च निरुप्यते । यदि च द्रव्यम् पदार्थः स्यात् एकम् निरुप्य द्वितीयस्य तृतीयस्य च निर्वपणम् न प्रकल्पेत । कः पुनः एतयोः जातिचोदनयोः विशेषः । एका निर्वृत्तेन अपरा निर्वर्त्येन ।

KA I,242.10-244.7 Ro II,144-150 ākṛtyabhidhānāt vā ekam vibhaktau vājapyāyanaḥ . ākṛtyabhidhānāt vā ekam śabdam vibhaktau vājapyāyanaḥ ācāryaḥ nyāyyam manyate : ekā ākṛtiḥ sā ca abhidhīyate iti . katham punaḥ jñāyate ekā ākṛtiḥ sā ca abhidhīyate iti . prakhyāviśeṣāt . na hi gauḥ iti ukte viśeṣaḥ prakhyāyate śuklā nīlā kapilā kapotikā iti . yadi api tāvat prakhyāviśeṣāt jñāyate ekā ākṛtiḥ iti kutaḥ tu etat sā abhidhīyate iti . avyapavargagateḥ ca . avyapavargagateḥ ca manyāmahe ākṛtiḥ abhidhīyate iti . na hi gauḥ iti ukte vyapavargaḥ gamyate śuklā nīlā kapilā kapotikā iti . jñāyate ca ekopadiṣṭam . jñāyate khalu api ekopadiṣṭam . gauḥ asya kadā cit upadiṣṭaḥ bhavati . saḥ tam anyasmin deśe anyasmin kāle anyasyām ca vayovasthāyām dṛṣṭvā jānāti ayam gauḥ iti . kaḥ punaḥ asya viśeṣaḥ prakhyāviśeṣāt iti ataḥ . tasya eva upodbalakam etat : prakhyāviśeṣāt jñāyate ca ekopadiṣṭam iti . dharmaśāstram ca tathā . evam ca kṛtvā dharmaśāstram pravṛttam : brāhmaṇaḥ na hantavyaḥ . surā na peyā iti . brāhmaṇamātram na hanyate surāmātram ca na pīyate . yadi dravyam padārthaḥ syāt ekam brāhmaṇam ahatvā ekām ca surām apītvā anyatra kāmacāraḥ syāt . kaḥ punaḥ asya viśeṣaḥ avyapavargagateḥ ca iti ataḥ . tasya eva upodbalakam etat : avyapavargagateḥ ca dharmaśāstram ca tathā iti . asti ca ekam anekādhikaraṇastham yugapat . asti khalu api ekam anekādhikaraṇastham yugapat upalabhyate . kim . ādityaḥ . tad yathā ekaḥ ādityaḥ anekādhikaraṇasthaḥ yugapat upalabhyate . viṣamaḥ upanyāsaḥ . na ekaḥ draṣṭā ādityam anekādhikaraṇastham yugapat upalabhate . evam tarhi itīndravat viṣayaḥ . tat yathā ekaḥ indraḥ anekasmin kratuśate āhūtaḥ yugapat sarvatra bhavati evam ākṛtiḥ api yugapat sarvatra bhaviṣyati . avaśyam ca etat evam vijñeyam ekam anekādhikaraṇastham yugapat upalabhyate iti. na ekam anekādhikaraṇastham yugapat iti cet tathā ekaśeṣe . yaḥ hi manyate na ekam anekādhikaraṇastham yugapad upalabhyate iti ekaśeṣe tasya doṣaḥ syāt . ekaśeṣe api na ekaḥ vṛkṣaśabdaḥ anekam artham yugapat abhidadhīta . avaśyam ca etat evam vijñeyam ākṛtiḥ abhidhīyate iti . dravyābhidhāne hi ākṛtyasampratyayaḥ . dravyābhidhāne sati ākṛteḥ asampratyayaḥ syāt . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra asarvadravyagatiḥ . tatra asarvadravyagatiḥ prāpnoti . asarvadravyagatau kaḥ doṣaḥ . gauḥ anubandhyaḥ ajaḥ agnīṣomīyaḥ iti : ekaḥ śāstroktam kurvīta aparaḥ aśāstroktam . aśāstrokte ca kriyamāṇe viguṇam karma bhavati . viguṇe ca karmaṇi phalānavāptiḥ . nanu ca yasya api ākṛtiḥ padārthaḥ tasya api yadi anavayavena codyate na ca anubadhyate viguṇam karma bhavati . viguṇe ca karmaṇi phalānavāptiḥ . ekā ākṛtiḥ iti ca pratijñā hīyeta . yat ca asya pakṣasya upādāne prayojanam ekaśeṣaḥ na vaktavyaḥ iti saḥ ca idānīm vaktavyaḥ bhavati . evam tarhi anavayavena codyate pratyekam ca parisamāpyate yathā ādityaḥ . nanu ca yasya api dravyam padārthaḥ tasya api anavayavena codyate pratyekam ca parisamāpyate . ekaśeṣaḥ tvayā vaktavyaḥ . tvayā api tarhi dvivacanabahuvacanāni sādhyāni . codanāyām ca ekasya upādhivṛtteḥ . codanāyām ca ekasya upādhivṛtteḥ manyāmahe ākṛtiḥ abhidhīyate iti . āgneyam aṣṭākapālam nirvapet : ekam nirupya dvitīyas tṛtīyaḥ ca nirupyate . yadi ca dravyam padārthaḥ syāt ekam nirupya dvitīyasya tṛtīyasya ca nirvapaṇam na prakalpeta . kaḥ punaḥ etayoḥ jāticodanayoḥ viśeṣaḥ . ekā nirvṛttena aparā nirvartyena .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४४।८-२४५।५ रो इइ,१५०-१५२ द्रव्याभिधानम् व्याडिः । द्रव्याभिधानम् व्याडिः आचार्यः न्याय्यम् मन्यते : द्रव्यम् अभिधीयते इति । तथा च लिङ्गवचनसिद्धिः । एवम् च कृत्वा लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति : ब्राह्मणी ब्राह्मणः , ब्राह्मणौ ब्राह्मणाः इति । चोदनासु च तस्य आरम्भात् । चोदनासु च तस्य आरम्भात् मन्यामहे द्रव्यम् अभिधीयते इति । गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति : आकृतौ चोदितायाम् द्रव्ये आरम्भणालम्भनप्रोक्षणविशसनादीनि क्रियन्ते । न च एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् । न खलु अपि एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते । न हि एकः देवदत्तः युगपत् स्रुघ्ने भवति मथुरायाम् च । विनाशे प्रादुर्भावे च सर्वम् तथा स्यात् । किम् । विनश्येत् च प्रादुः ष्यात् च । श्वा मृतः इति श्वा नाम लोके न प्रचरेत् । गौः जातः इति सर्वम् गोभूतम् अनवकाशम् स्यात् । अस्ति च वैरूप्यम् । अस्ति खलु अपि वैरूप्यम् : गौः च गौः च खण्डः मुण्डः इति । तथा च विग्रहः । एवम् च कृत्वा विग्रहः उपपन्नः भवति : गौः च गौः च इति । व्यर्थेषु च मुक्तसंशयम् । व्यर्थेषु च मुक्तसंशयम् भवति । आकृतौ अपि पदार्थे एकशेषः वक्तव्यः : अक्षाः , पादाः , माषाः इति ।

KA I,244.8-245.5 Ro II,150-152 dravyābhidhānam vyāḍiḥ . dravyābhidhānam vyāḍiḥ ācāryaḥ nyāyyam manyate : dravyam abhidhīyate iti . tathā ca liṅgavacanasiddhiḥ . evam ca kṛtvā liṅgavacanāni siddhāni bhavanti : brāhmaṇī brāhmaṇaḥ , brāhmaṇau brāhmaṇāḥ iti . codanāsu ca tasya ārambhāt . codanāsu ca tasya ārambhāt manyāmahe dravyam abhidhīyate iti . gauḥ anubandhyaḥ ajaḥ agnīṣomīyaḥ iti : ākṛtau coditāyām dravye ārambhaṇālambhanaprokṣaṇaviśasanādīni kriyante . na ca ekam anekādhikaraṇastham yugapat . na khalu api ekam anekādhikaraṇastham yugapat upalabhyate . na hi ekaḥ devadattaḥ yugapat srughne bhavati mathurāyām ca . vināśe prādurbhāve ca sarvam tathā syāt . kim . vinaśyet ca prāduḥ ṣyāt ca . śvā mṛtaḥ iti śvā nāma loke na pracaret . gauḥ jātaḥ iti sarvam gobhūtam anavakāśam syāt . asti ca vairūpyam . asti khalu api vairūpyam : gauḥ ca gauḥ ca khaṇḍaḥ muṇḍaḥ iti . tathā ca vigrahaḥ . evam ca kṛtvā vigrahaḥ upapannaḥ bhavati : gauḥ ca gauḥ ca iti . vyartheṣu ca muktasaṃśayam . vyartheṣu ca muktasaṃśayam bhavati . ākṛtau api padārthe ekaśeṣaḥ vaktavyaḥ : akṣāḥ , pādāḥ , māṣāḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४५।६-२४७।१६ रो इइ,१५३-१५९ लिङ्गवचनसिद्धिः गुणस्य अनित्यत्वात् । लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति । कुतः । गुणस्य अनित्यत्वात् । अनित्याः गुणाः अपायिनः उपायिनः च । किम् ये एते शुक्लादयः । न इति आह । स्त्रीपुंनपुंसकानि सत्त्वगुणाः एकत्वद्वित्वबहुत्वानि च । कदा चित् आकृतिः एकत्वेन युज्यते कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन कदा चित् स्त्रीत्वेन कदा चित् पुंस्त्वेन कदाचित् नपुंसकत्वेन । भवेत् लिङ्गपरिहारः उपपन्नः वचनपरिहारः तु न उपपद्यते । यदि हि कदा चित् आकृतिः एकत्वेन युज्यते कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन एका आकृतिः इति प्रतिज्ञा हीयेत । यत् च अस्य पक्षस्य उपादाने प्रयोजनम् उक्तम् एकशेषः न वक्तव्यः इति सः च इदानीम् वक्तव्यः भवति । एवम् तर्हि लिङ्गवचनसिद्धिः गुणविवक्षानित्यत्वात् । लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति । कुतः । गुणविवक्षायाः अनित्यत्वात् । अनित्या गुणविवक्षा । कदा चित् आकृतिः एकत्वेन विवक्षिता भवति कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन कदा चित् स्त्रीत्वेन कदा चित् पुंस्त्वेन कदा चित् नपुंसकत्वेन । भवेत् लिङ्गपरिहारः उपपन्नः वचनपरिहारः तु न उपपद्यते । यदि कदा चित् आकृतिः एकत्वेन विवक्षिता भवति कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन एका आकृतिः इति प्रतिज्ञा हीयेत । यत् च अस्य पक्षस्य उपादाने प्रयोजनम् उक्तम् एकशेषः न वक्तव्यः इति सः च इदानीम् वक्तव्यः भवति । लिङ्गपरिहारः च अपि न उपपद्यते । किम् कारणम् । आविष्टलिङ्गा जातिः यत् लिङ्गम् उपादाय प्रवर्तते उत्पत्तिप्रभृति आ विनाशात् तत् लिङ्गम् न जहाति । तस्मात् न वैयाकरणैः शक्यम् लौकिकम् लिङ्गम् आस्थातुम् । अवश्यम् कः चित् स्वकृतान्तः आस्थेयः । कः असौ स्वकृतान्तः । संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम् । संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम् आस्थेयौ । किम् इदम् संस्त्यानप्रसवौ इति । संस्त्याने स्त्यायतेः ड्रट् : स्त्री । सूतेः सप् प्रसवे पुमान् । ननु च लोके अपि स्त्यायतेः एव स्त्री सूतेः च पुमान् । अधिकरणसाधना लोके स्त्री : स्त्यायति अस्याम् गर्भः इति । कर्तृसाधनः च पुमान् : सूते पुमान् इति । इह पुनः उभयम् भावसाधनम् : स्त्यानम् प्रवृत्तिः च । कस्य पुनः स्त्यानम् स्त्री प्रवृत्तिः वा पुमान् । गुणानाम् । केषाम् । शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानाम् । सर्वाः च पुनः मूर्तयः एवमात्मिकाः संस्त्यानप्रसवगुणाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवत्यः । यत्र अल्पीयांसः गुणाः तत्र अवरतः त्रयः : शब्दः स्पर्शः रूपम् इति । रसगन्धौ न सर्वत्र । प्रवृत्तिः खलु अपि नित्या । न हि इह कः चित् अपि स्वस्मिन् आत्मनि मुहूर्तम् अपि अवतिष्ठते । वर्धते यावत् अनेन वर्धितव्यम् अपचयेन वा युज्यते । तत् च उभयम् सर्वत्र । यदि उभयम् सर्वत्र कुतः व्यवस्था । विवक्षातः। संस्त्यानविवक्षायाम् स्त्री प्रसवविवक्षायाम् पुमान् उभयोः अपि अविवक्षायाम् नपुंसकम् । तत्र लिङ्गवचनसिद्धिः गुणविवक्षानित्यत्वात् इति लिङ्गपरिहारः उपपन्नः । वचनपरिहारः तु न उपपद्यते । वचनपरिहारः च अपि उपपन्नः । इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः : अथ यस्य द्रव्यम् पदार्थः कथम् तस्य एकवचनद्विवचनबहुवचनानि भवन्ति इति । एवम् सः वक्ष्यति : एकस्मिन् एकवचनम् द्वयोः द्विवचनम् बहुषु बहुवचनम् इति । यदि तस्य अपि वाचनिकानि न स्वाभाविकानि अहम् अपि एवम् वक्ष्यामि : एकस्मिन् एकवचनम् द्वयोः द्विवचनम् बहुषु बहुवचनम् इति । न हि आकृतिपदार्थिकस्य द्रव्यम् न पदार्थः द्वव्यपदार्थिकस्य वा आकृतिः न पदार्थः । उभयोः उभयम् पदार्थः । कस्य चित् तु किम् चित् प्रधानभूतम् किम् चित् गुणभूतम् । आकृतिपदार्थिकस्य आकृतिः प्रधानभूता द्रव्यम् गुणभूतम् । द्रव्यपदार्थिकस्य द्रव्यम् प्रधानभूतम् आकृतिः गुणभूता । गुणवचनवत् वा । गुणवचनवत् वा लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति । तत् यथा गुणवचनानाम् शब्दानाम् आश्रयतः लिङ्गवचनानि भवन्ति : शुक्लम् वस्त्रम् , शुक्ला शाटी शुक्लः कम्बलः , शुक्लौ कम्बलौ शुक्लाः कम्बलाः इति । यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति गुणः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् गुणस्य अपि भवति । एवम् इह अपि यत् असौ द्रव्यम् श्रिता आकृतिः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् आकृतेः अपि भविष्यति । अधिकरणगतिः साहचर्यात् । आकृतौ आरम्भणादीनाम् सम्भवः न अस्ति इति कृत्वा आकृतिसहचरिते द्रव्ये

KA I,245.6-247.16 Ro II,153-159 liṅgavacanasiddhiḥ guṇasya anityatvāt . liṅgavacanāni siddhāni bhavanti . kutaḥ . guṇasya anityatvāt . anityāḥ guṇāḥ apāyinaḥ upāyinaḥ ca . kim ye ete śuklādayaḥ . na iti āha . strīpuṃnapuṃsakāni sattvaguṇāḥ ekatvadvitvabahutvāni ca . kadā cit ākṛtiḥ ekatvena yujyate kadā cit dvitvena kadā cit bahutvena kadā cit strītvena kadā cit puṃstvena kadācit napuṃsakatvena . bhavet liṅgaparihāraḥ upapannaḥ vacanaparihāraḥ tu na upapadyate . yadi hi kadā cit ākṛtiḥ ekatvena yujyate kadā cit dvitvena kadā cit bahutvena ekā ākṛtiḥ iti pratijñā hīyeta . yat ca asya pakṣasya upādāne prayojanam uktam ekaśeṣaḥ na vaktavyaḥ iti saḥ ca idānīm vaktavyaḥ bhavati . evam tarhi liṅgavacanasiddhiḥ guṇavivakṣānityatvāt . liṅgavacanāni siddhāni bhavanti . kutaḥ . guṇavivakṣāyāḥ anityatvāt . anityā guṇavivakṣā . kadā cit ākṛtiḥ ekatvena vivakṣitā bhavati kadā cit dvitvena kadā cit bahutvena kadā cit strītvena kadā cit puṃstvena kadā cit napuṃsakatvena . bhavet liṅgaparihāraḥ upapannaḥ vacanaparihāraḥ tu na upapadyate . yadi kadā cit ākṛtiḥ ekatvena vivakṣitā bhavati kadā cit dvitvena kadā cit bahutvena ekā ākṛtiḥ iti pratijñā hīyeta . yat ca asya pakṣasya upādāne prayojanam uktam ekaśeṣaḥ na vaktavyaḥ iti saḥ ca idānīm vaktavyaḥ bhavati . liṅgaparihāraḥ ca api na upapadyate . kim kāraṇam . āviṣṭaliṅgā jātiḥ yat liṅgam upādāya pravartate utpattiprabhṛti ā vināśāt tat liṅgam na jahāti . tasmāt na vaiyākaraṇaiḥ śakyam laukikam liṅgam āsthātum . avaśyam kaḥ cit svakṛtāntaḥ āstheyaḥ . kaḥ asau svakṛtāntaḥ . saṃstyānaprasavau liṅgam . saṃstyānaprasavau liṅgam āstheyau . kim idam saṃstyānaprasavau iti . saṃstyāne styāyateḥ ḍraṭ : strī . sūteḥ sap prasave pumān . nanu ca loke api styāyateḥ eva strī sūteḥ ca pumān . adhikaraṇasādhanā loke strī : styāyati asyām garbhaḥ iti . kartṛsādhanaḥ ca pumān : sūte pumān iti . iha punaḥ ubhayam bhāvasādhanam : styānam pravṛttiḥ ca . kasya punaḥ styānam strī pravṛttiḥ vā pumān . guṇānām . keṣām . śabdasparśarūparasagandhānām . sarvāḥ ca punaḥ mūrtayaḥ evamātmikāḥ saṃstyānaprasavaguṇāḥ śabdasparśarūparasagandhavatyaḥ . yatra alpīyāṃsaḥ guṇāḥ tatra avarataḥ trayaḥ : śabdaḥ sparśaḥ rūpam iti . rasagandhau na sarvatra . pravṛttiḥ khalu api nityā . na hi iha kaḥ cit api svasmin ātmani muhūrtam api avatiṣṭhate . vardhate yāvat anena vardhitavyam apacayena vā yujyate . tat ca ubhayam sarvatra . yadi ubhayam sarvatra kutaḥ vyavasthā . vivakṣātaḥ. saṃstyānavivakṣāyām strī prasavavivakṣāyām pumān ubhayoḥ api avivakṣāyām napuṃsakam . tatra liṅgavacanasiddhiḥ guṇavivakṣānityatvāt iti liṅgaparihāraḥ upapannaḥ . vacanaparihāraḥ tu na upapadyate . vacanaparihāraḥ ca api upapannaḥ . idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ : atha yasya dravyam padārthaḥ katham tasya ekavacanadvivacanabahuvacanāni bhavanti iti . evam saḥ vakṣyati : ekasmin ekavacanam dvayoḥ dvivacanam bahuṣu bahuvacanam iti . yadi tasya api vācanikāni na svābhāvikāni aham api evam vakṣyāmi : ekasmin ekavacanam dvayoḥ dvivacanam bahuṣu bahuvacanam iti . na hi ākṛtipadārthikasya dravyam na padārthaḥ dvavyapadārthikasya vā ākṛtiḥ na padārthaḥ . ubhayoḥ ubhayam padārthaḥ . kasya cit tu kim cit pradhānabhūtam kim cit guṇabhūtam . ākṛtipadārthikasya ākṛtiḥ pradhānabhūtā dravyam guṇabhūtam . dravyapadārthikasya dravyam pradhānabhūtam ākṛtiḥ guṇabhūtā . guṇavacanavat vā . guṇavacanavat vā liṅgavacanāni bhaviṣyanti . tat yathā guṇavacanānām śabdānām āśrayataḥ liṅgavacanāni bhavanti : śuklam vastram , śuklā śāṭī śuklaḥ kambalaḥ , śuklau kambalau śuklāḥ kambalāḥ iti . yat asau dravyam śritaḥ bhavati guṇaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat guṇasya api bhavati . evam iha api yat asau dravyam śritā ākṛtiḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat ākṛteḥ api bhaviṣyati . adhikaraṇagatiḥ sāhacaryāt . ākṛtau ārambhaṇādīnām sambhavaḥ na asti iti kṛtvā ākṛtisahacarite dravye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.